Кіріспе

Вегецийдің "De re militari" ("Әскери істер туралы" латынша) еңбегі, сондай-ақ "Epitoma rei militaris" – Рим империясының өркендеген кезінде қолданылған және оның күш-қуатына жауапты әдістер мен тәжірибелерді баяндайтын, римдік соғыс және әскери қағидалар туралы кейінгі латын жазушысы Публий Флавий Вегеций Ренатустың трактаты. Қолға жеткен мәтін 5 ғасырға жатады. Вегеций сарбаздарды тәртіпті күш ретінде даярлау, жүйелі стратегия, жабдықтау желілерін және логистиканы сақтау, сапалы басшылық, тактиканы қолдану және тіпті қарсыластарға үстемдік ету үшін алдау сияқты мәселелерге ерекше назар бөлді. Ол жақсы сарбаздарды іріктеуді маңызды санап, сарбаз қатарына қабылдану алдында кем дегенде төрт ай қатаң жаттығудан өтуді ұсынды. Әскер басшысы (дукс) өзінің қол астындағы сарбаздарды күтуге және жаудың қимылдары туралы хабардар болуға тиіс болды, осылайша шайқаста артықшылыққа ие болатын еді. "De re militari" орта ғасырларда әскери нұсқаулыққа айналды. Еуропаға ұңғы қарулары енгізілгеннен кейін де, бұл еңбек генерал-офицерлер мен олардың штабтарында далалық нұсқаулық ретінде сақталды. Достар мен бағыныштылар көбінесе басшыларға сыйлық ретінде әсем безендірілген көшірмелер тарту етті. Ол 18-19 ғасырларда Еуропаның ірі мемлекеттері үшін саясат пен стратегияның маңызды көзі болып қызмет етті. Осы тұрғыдан алғанда, "De re militari" – римдік өркениеттің қазіргі заманға проекциясы және оның мәдени мұрагерлеріне тигізген әсерінің жалғасы.

Авторлығы мен құрамы

"De re militari" атты еңбектің авторы – Публий Флавий Вегеций Ренатус, ол 4-ғасырдың соңында және мүмкін 5-ғасырдың басында өмір сүрген. Шығарманың атауының бірнеше нұсқасы бар, соның ішінде Epitoma Rei Militaris, бірақ оны Вегецийдің сөзбе-сөз еңбегі ретінде қабылдауға қатысты басқа да мәселелер бар. Кейбір қолжазбаларда мәтіннің Константинопольде Валентиан консулдығында 7-рет қайта қаралып, түзетілгені туралы ескерту бар, бұл Валентиан III болған болуы керек, ол 425-455 жылдары билік еткен. Вегецийдің қандай уақытта жазғаны және еңбек қандай жағдайда қайта қаралып, түзетілгені белгісіз. Егер ол барлық жеті түзетуді бірнеше жылдың ішінде жасаған болса, 450 жыл – еңбек жазылуы мүмкін соңғы уақыт саналады. Уақыт аралығының бастапқы мерзімі Вегецийдің өзінің "usque ad tempus divi Gratiani", яғни "тағдырлы Грацианның уақытына дейін" деп көрсеткен уақытына сәйкес келеді. Императорлар әдетте өлгеннен кейін ғана құдайлар қатарына қосылғандықтан, бұл мәлімдеме алғашқы мүмкін мерзімді (terminus post quem) 383 жылға, Грациан қайтыс болған жылға белгілейді. Егер ертерек мерзім дұрыс болса, Вегецийдің жеті түзетудің бәрін немесе тіпті біреуін жасағаны күмәнді. Дегенмен, оның жалпы авторлығына күмән келтіруге ешқандай себеп жоқ. Бұл еңбек кім екені белгісіз, бірақ Вегеций оқырмандары білетін құпия императорға арналған. Ол Теодосий I-нің қолдауымен әскери реформалар жүргізу үшін жазған болуы мүмкін. Бұл жағдайда ол 378-395 жылдары, Теодосий билік еткен жылдары өмір сүрген болар еді. Осы мақалада осы көзқарас қабылданады және еңбекке шамамен 390 жыл мерзімі беріледі, бұл атаудың нұсқаларын ескере отырып, Вегеций жазғанмен сөзбен сөз бірдей емес екенін көрсетеді.

Трактаттың мазмұны

Вегецийдің тұжырымы негізінен әскери ұйымдастыруға және соғыстағы нақты жағдайларға қалай ден қоюға бағытталған. Вегеций лагерьді қалай бекіту және ұйымдастыру керектігін, әскерді қалай даярлау керектігін, тәртіпсіз әскерлерді қалай басқару керектігін, шайқасқа қалай кірісу керектігін, қалай жорық жасау керектігін, формацияны қалай өлшеу керектігін және легионда ұйымшылдық пен батылдықты арттырудың көптеген басқа да пайдалы тәсілдерін түсіндіреді. Бұл еңбек мұқият түрде кіші бөлімдерге бөлінген. Ол төрт кітаптан тұрады:

1-кітап

Бірінші кітап, "Primus liber electionem edocet iuniorum, ex quibus locis uel quales milites probandi sint aut quibus armorum exercitiis imbuendi" деп аталады, жас сарбаздарды іріктеуді түсіндіреді – қай жерлерден және қандай адамдарды әскерге қабылдауға болады, сондай-ақ оларды қандай қару-жарақпен дайындау керек. Вегеций сонымен қатар ерте Империя әскерінің ұйымдастырылуы, жаттығулары және жабдықталуы туралы толыққанды сипаттайды. Кейінгі Рим империясының әскери құлдырауын бейнелей отырып, бұл кітап әскер реформасын қажет ететін шақыру болып табылады.

ІІ кітап

Екінші кітап, Secundus liber ueteris militiae continet morem, ad quem pedestris institui possit exercitus, жаяу әскерін құру үшін қолданылатын дәстүрлі әскери тәжірибелерді қамтиды.

IV кітап

Төртінші кітап, Quartus liber uniuersas machinas, quibus uel obpugnantur ciuitates uel defenduntur, enumerat; naualis quoque belli praecepta subnectit, "қалаларды қоршауға немесе қорғауға қолданылатын барлық машиналарын" (1-30 тарау) тізімдейді және теңіз соғысының қағидаларын қосады (31-46 тарау). Онда Тәуелсіз Рим империясының соңғы кезеңіндегі қоршау өнерінің ең толық сипаттамасы берілген. Осы кітаптан біз, басқа нәрселермен қатар, ортағасырлық қоршауларда кең таралған деп есептелген, "онгер" деп аталатын қоршау машинасы туралы егжей-тегжейлі мәліметтерді білеміз. Вегеций өмірінде Рим армиясының кемшіліктерін көрсетуге тырысады. Осы мақсатта ол Рим империясының ертедегі армиясын мақтайды. Ол әсіресе "пидарлардың" жоғары деңгейіне, оқыту сапасына және офицерлік құрамға ерекше назар аударады. Шындығында, Вегеций шындықты емес, идеалды суреттеген болуы мүмкін. Ертегі Рим империясының армиясы – күшті жауынгерлік күш болды. Кейбір зерттеушілер армия Вегеций сипаттағандай жақсы болмағанын айтады. Себебі Вегецийдің айтуынша, жауынгерлердің бойы 5 рим футы 10 дюйм (Epitoma 1.5) болуы керек, бұл 172 см-ге тең. Біздің заманымызға дейінгі 500 жылдықтан біздің заманымызға дейінгі 500 жылдық аралықта Италияда жерленген ересек еркектердің қаңқаларының орташа бойы 168 см болған, сондықтан Вегецийдің бой стандарттарына сай болу қиын болған. Бірақ бұл оның айтқандарын дұрыс түсінбеу болады, өйткені сол бөлімде автор биіктіктің бір ғана фактор екенін, ал басқа да қасиеттердің де бірдей құнды екенін және биіктік талаптарына сай келмейтіндердің орнын толтыратынын нақты айтады.

Аударма және ықпал ету

Өз уақытында кеңінен қолданылған "De re militari" орта ғасырларда, әсіресе 9-16 ғасырлар аралығында соғыс өнері жөніндегі танымал нұсқаулыққа айналды, тіпті кейбір ақпараттар кейінгі заман мен жағдайларға сай келмесе де. Н. П. Милнердің сөзіне қарағанда, бұл "көне заманғы ең танымал латын техникалық еңбектерінің бірі, б.з. 1300 жылға дейінгі кезеңде сақталған Плинийдің "Табиғат тарихы" еңбегінің көшірмелерінің санымен бәсекелестікке түсті". Алғашқы ағылшын тарихшысы Беда өзінің "Қасиетті Кутберт өмірі" атты прозалық шығармасында Вегецийді сілтеме жасайды. Вегецийдің мәтіні сақталған Англиядағы ең көне қолжазба – Коттон Клеопатра D. I (11 ғасыр, мүмкін 10 ғасырдың соңы). "De re militari" Каролинг кезеңінің соңында Храбан Мавр (856 ж. қайтыс болды) арқылы танымал болды, ол осы мәтінді Лотарингияның Лотари II-ге (855-869 ж. билік еткен) арналған "De Procincta Romaniae Militiae" атты өзінің нұсқаулығында пайдаланды. Вегецийдің қоршау өнері жөніндегі жазбалары технология жетілгеннен және зеңбірек сияқты ұңғыл қарулары кеңінен қолданысқа енгеннен кейін ескірді. Вегецийдің әскердің Құдайға және мемлекетке адалдық серт беруі туралы ұсынысы рыцарьдық дәстүрлерге әсер еткен болуы мүмкін. Дегенмен, сауаттылық деңгейі төмен болғандықтан, бұл нұсқаулық, басымен, аристократия, дін қызметкерлері мен патшалар үшін ғана қолжетімді болды. Макиавелли Вегецийді оқып, оның көптеген идеяларын өзінің "Билеуші" атты еңбегіне енгізді. Бүгінгі күнге дейін осы кітаптың 226 латын тіліндегі көшірмесі сақталған, ал басқа да еуропалық тілдерге жасалған аудармалары есепке алынбаған. Көптеген көшірмелерде олардың замандас иелеріне қызық болған мәселелерді көрсететін жеке жазбалар бар. Кітаптың алғашқы басылымдары 1473 жылы Утрехт, 1476 жылы Кельн, 1478 жылы Париж, 1487 жылы Рим ("Veteres de re mil. scriptores" жинағында) және 1488 жылы Пиза қалаларында жарық көрді. 1475 жылы Людвиг Хоэнвангтің неміс тіліндегі аудармасы Ульмде жарияланды. Ол ағылшын, француз (Жан де Мюн және басқалар), итальян (Флоренция судьясы Боно Джанбони және басқалар), каталон, испан, чех және идиш тілдеріне баспа өнерінің пайда болуына дейін аударылды. 1489 жылы Кэкстон француз тілінен аударған алғашқы ағылшын нұсқасын жариялады. Алайда, кітаптың алғашқы басылымдарынан кейін Вегецийдің әскери саладағы беделділігі төмендеді, өйткені Полибий сияқты ежелгі тарихшылардың еңбектері қолжетімді болды. Николо Макиавелли өзінің "Соғыс өнері" (Флоренция, 1521) атты еңбегінде Полибий, Фронтин және Ливийді кеңінен пайдалана отырып, Вегецийдің кемшіліктерін түзетуге тырысты, бірақ Юст Липсийдің Рим империясының әртүрлі кезеңдеріндегі институттарды шатастырғаны туралы айыбы және Г. Стевехиустың Вегецийдің еңбегінің сақталуы оның сілтеме берген көздерінің жоғалуына әкелді деген пікірі кейінгі Ренессанс дәуіріне тән болды. 18 ғасырдың соңына дейін маршал Пюйсегюр сияқты көрнекті әскери қолбасшылар өзінің еңбектерін осы танымал үлгіге негіздегенін көреміз, ал атақты принц де Линь: "Бұл – алтын кітап" деп жазды. Милнердің сөзіне сәйкес, Вегецийдің еңбегі "ұзақ жылдар бойы назардан тыс қалды".