Кіріспе

Ежелгі және императорлық Қытайдағы белгілі бір режимнің билеушісі – Қытайдың ежелгі және императорлық тарихындағы белгілі бір монархиялық режимнің билеушісі болған. Бір үкіметтегі, ортақ режимді басқарған және әкелік желі арқылы туған билеушілер бір династияны құрады. Қытай тарихында түрлі атақтар мен есімдер қолданылған.

Император

Хуан (皇 huáng "август (әмірші)") және Ди (帝 dì "құдайлық билеуші") әрпі таңбалары жеке қолданылған және ешқашан біріктірілмеген (Үш тамыз бен Бес император туралы қараңыз). Бұл әріп мифологиялық билеушілер үшін ғана сақталған, бірақ Циньнің бірінші императоры (Цинь Ши Хуан) б.з.д. 221 жылы өзі үшін Хуанди (皇帝) (пиньинь: huáng dì) деген жаңа атақ құрды, ол ағылшын тілінде әдетте "Император" деп аударылады. Бұл атақ 1912 жылы Цин әулеті құлағанға дейін қолданылып келді. Хан әулеті кезінде Хуанди атағын хуан немесе ди деп қысқартуға болатын. Бұрынғы аристократиялық атақтар – Цинь (卿), Дайфу (大夫) және Ши (仕) – сарай шенеуніктерінің синонимдеріне айналды. Императордың билігі императорлар мен династиялар арасында әртүрлі болды: кейбір императорлар абсолютті билеушілер болса, ал басқалары сарай топтарының, евнухтардың, бюрократияның немесе ақсүйек отбасыларының ықпалындағы қуыршақтар еді. Принцип бойынша, император атағы конфуциандық идеологиямен бекітілгендей, әкеден ұлға мұрагерлікпен беріледі. Дегенмен, осы ереженің көптеген ерекшеліктері бар. Мысалы, император көбінесе көптеген қалыңдықтарға ие болғандықтан, императордың әйелінен (бас жұбайынан) туған тұңғыш бала әдетте мұрагер болып тағайындалады. Алайда, императорлар басқа жақсы көретін баласын немесе сүйікті қалыңдығының баласын мұрагер ханзада дәрежесіне көтере алатын. Мұрагерлік даулары жиі туып, бірнеше азаматтық соғыстарға әкелді. Цин әулеті тұсында мұрагерлік принципі мүлдем тоқтатылды, мұрагердің кім екені императордың өлімінен кейін ғана жарияланды. Сан Хуан Ву Дидің алғашқы үштігі Хуан (皇, "август (басшы)") деп, ал соңғы бестігі Ди (帝, "құдайлық билеуші") деп аталды, оны император, жартылай құдай, құдайға тән ата-баба немесе адамнан асқан күш иесі деп аударуға болады. Бұл атақ Шан және Ся әулеттерінде де қолданылған болуы мүмкін, бірақ Шан әулетінен табылған жұмыр сүйектерде (оракул сүйектері) Ван (王, "патша") атағы көрсетілген.

Патша

Патша (王, wáng) – Чжоу дәуірінде Қытай мемлекетінің басшысы болған. Ся және Шан дәуірлерінде қолданылуы нақты емес, бірақ мүмкін: осы таңбаны бақдұлдақ сүйектерінде табуға болады. Цинь дәуірінде патшалық атағы жойылды, содан кейін бұл термин патшалық ұлдарға қолданылды (және солай аударылды). Аталған лауазым император отбасының мүшелеріне беріліп, мұрагерлікпен берілуі мүмкін еді. Шамамен 2500 жыл бұрын жазылған өлеңде "普天之下,莫非王土.率土之賓,莫非王臣" деген сөздер бар, оны шамамен былай аударуға болады: "Аспан астында патшаның емес жер жоқ; жерді басқаратындардың барлығы – патшаның поддандылары."

Көктің ұлы

"Көк ұлы" – Көк мандатына негізделген императордың атағы. Көк ұлы – "көк астындағының бәрін" билейтін Тяньшияны басқаратын әмбебап император. Бұл атау әдеби мағынада түсіндірілмейді. Монарх – Көк таңдаған, оның ұрпағы емес, өлшеулі адам. Атаудың шығуы Чжоу әулетінің монархтары Шан әулетін құлатуын ақтау үшін жасатқан "Көк мандатынан" басталады. Олар Көк Шан әулетінен мандатты алып, оның сыбайлас жемқорлығы мен дұрыс емес басқаруы үшін Жоуға берді деп мәлімдеді. Көк мандатын ең лайықты адам алады. Бұл атау императорды мандатын жоғалту қаупі төнген жағдайда халқының гүлденуі мен қауіпсіздігі үшін жауапты деп есептейді. Мысалы, жапон императорынан айырмашылығы, қытай саяси теориясы императорлық отбасылар алмасып, династиялардың өзгеруіне мүмкіндік берді. Бұл "Көк мандаты" тұжырымына негізделген. Бұл теория бойынша, қытай императоры Көк ұлы ретінде әрекет еткен. Оның билігі "көк астындағы барлық жерге" таралады, ал көршілері тек географиялық тұрғыдан ғана бар. Ол әлемдегі барлық адамдарды басқаруға (немесе жетекшілік етуге) заңды құқыққа ие мандатты иеленеді, егер ол халқына жақсы қызмет етсе. Егер билеуші әдепсіздікке бой алса, онда көтеріліс әділ деп есептеледі және Көк осы мандатты алып, басқа біреуге береді. Осы маңызды тұжырым династиялық циклді немесе әлеуметтік немесе этникалық тегіне қарамастан династиялардың өзгеруін заңдастырды. Бұл принцип Хан және Мин әулеттері сияқты ақсүйек емес отбасылардың немесе моңғолдар басқарған Юань және маньчжулар басқарған Цин әулеттері сияқты этникалық емес Хан әулеттерінің құрылуына мүмкіндік берді. Аспан мандатын иеленушіні моральдық тұрқы мен игілікті басқаруы анықтайды. Осы әкімшілік тәжірибені қабылдаған әрбір династия императорлық Қытай тарихында осы қытайцентристік тұжырымды нығайтты. Тарихшылар бұл императорлық Қытайдың ежелгі замандағы ең тиімді үкімет жүйесіне ие болуының басты себептерінің бірі екенін атап өтті. Соңында, әйелдің таққа отыруы мүмкін емес еді және Қытай тарихында Тан әулетінің тағын басып алған У Цзэцзянь (624–705 жж.) деген бір ғана императрица болды.

Өз бетінше жасалған атаулар

Сян Ю өзін Батыс Чудың Баван (西楚霸王) деп атады. (әдеби мағынасы – Батыс Чудың гегемоны, патшасы).

Қытай билеушілері қабылдаған хан емес атақтар

Тан императоры Тайцзунг Гоктурктерді (Туджуе) жеңгеннен кейін Тянь Кехан 天可汗, яғни "аспанды хаган" атағын алды.