Қытай монархтары: тарих, дәуірлер және билік мұрагерлігі

Кіріспе

Қытай монархтары – ежелгі және императорлық дәуірлердегі Қытай билеушілері. Дәстүрлі қытай тарихнамасындағы ең алғашқы билеушілер мифологиялық текті, содан кейін Шиа әулетінің тарихилық дәрежесі өте күмәнді және даулы. Кейінгі Шан (б.з.д. 1600–1046 жж.) және Чжоу (б.з.д. 1046–256 жж.) әулеттерінде билеушілер Ван 王, яғни патша деп аталды. Қытайды алғаш рет императорлық династия құрған Цинь Ши Хуан (б.з.д. 259–210 жж.) толықтай біріктірді, ол 1912 жылы императорлық жүйенің құлдырауына дейін қолданыста болған император деген мағынаны білдіретін Хуанди (皇帝) атағын қабылдады. Ежелгі немесе Императорлық Қытай кезінде билеушілер арасында заңды мұрагерлікті берудің ресми құралы болған жоқ. Чжоу әулетінен бастап монархтар өз биліктерін Аспан мандатын (天命; Тяньмин) талап ету арқылы ақтады. Бұл мандат билеуші мен оның ізбасарларына аспаннан билік жүргізуге рұқсат берілгенін білдірді, егер олар оны тиімді жүзеге асырса. Сондай-ақ, ол билеушілерді "көк астындағы барлық нәрсеге" (天下; Tianxia) билік жүргізу құқығын бере отырып, оларды Көк ұлы (天子; Tianzi) деп жариялады. Мандаттың субъективті сипатын ескере отырып, билеушілер қолдауды сақтау және өздерінің билікке келуін ақтау үшін әртүрлі әдістерді қолданды. Бұл әскери күш қолданудан бастап, саяси демеу, бейбітшілік пен тұрақтылықты орнату, институционалдық реформалар және бұрынғы династиялардың таратылуын және олардың өздерінің мұрагерлігін заңды ету үшін тарихи ревизионизмге дейін созылды. Императорлық Қытайдың көпшілігі үшін уусин (五行; "Бес элемент") философиялық схемасы да династиялық мұрагерлікті ақтауға маңызды болды. Қытай монархтарының көпшілігінің бірнеше есімі болған. Оларға туған кезде жеке есім (名字; Минцзи) берілді, бірақ кейіннен мәдени табуға байланысты олардың жетістіктерін немесе мінез-құлқын еске түсіретін (謚號; Шихао) есімімен аталды. Императорлық кезеңдегі императорлардың көпшілігі ата-бабаларына табыну үшін ғибадатханалық атау (廟號; Miaohao) алды. Хан императоры Вудың (б.з.д. 141–87 жж.) билігінен бастап императорлар бір немесе бірнеше дәуір атауларын (年號; Nianhao) немесе "басқару ұраны" қабылдады. Мин (1368–1644) және Цин (1644–1912) билеушілері тек бір ғана дәуір атауымен танылды. Хан этносының билеушілерінен басқа, Қытайды түрлі этникалық емес монархтар басқарды, олардың ішінде журчендер, хитандар, маньчжулар, моңғолдар, тангуттар және тағы да басқалар бар. Өз билігін ақтау үшін этникалық емес билеушілер кейде Конфуцийдің даналарымен немесе қытай буддизмінің Чакравиртисімен байланыс жасады. Көптеген бәсекелес патшалықтардың таққа таласқан көптеген ұзақ кезеңдері болды, олардың көпшілігінің заңдылығы әлі күнге дейін ғалымдар тарапынан талқылануда.

none

The Chinese monarchs were the rulers of China during its Ancient and Imperial periods. The earliest rulers in traditional Chinese historiography are of mythological origin, and followed by the Xia dynasty of highly uncertain and contested historicity. During the subsequent Shang (c. 1600–1046 BCE) and Zhou (1046–256 BCE) dynasties, rulers were referred to as Wang 王, meaning king. China was fully united for the first time by Qin Shi Huang (259–210 BCE), who established the first Imperial dynasty, adopting the title Huangdi (皇帝), meaning Emperor, which remained in use until the Imperial system's fall in 1912. At no point during Ancient or Imperial China was there a formalized means to confer legitimate succession between rulers. From the Zhou dynasty onwards, monarchs justified their reigns by claiming the Mandate of Heaven (天命; Tianming). The mandate held that a ruler and their successors had permission from the heavens to rule as long as they did so effectively. It also declared a ruler the Son of Heaven (天子; Tianzi), giving them the right to rule "all under heaven" (天下; Tianxia). Given the Mandate's subjective nature, rulers also utilized a variety of methods to retain support and justify their accession. This ranged from military enforcement, political patronage, establishing peace and solidity, institutional reform, and historical revisionism to legitimize the dissolution previous dynasties and their own succession. For most of Imperial China, the wuxing (五行; "Five Elements") philosophical scheme was also central to justify dynastic succession. Most Chinese monarchs had many names. They were given a personal name (名字; Mingzi) at birth, but later referred to by a posthumous name (謚號; Shihao)—which memorialized their accomplishments or character—due to a cultural naming taboo. Most emperors of the Imperial period also received a temple name (廟號; Miaohao), used to venerate them in ancestor worship. From the rule of Emperor Wu of Han (141–87 BCE) onwards, emperors also adopted one or several era names (年號; Nianhao), or "reign mottos", to divide their rule by important events or accomplishments. Ming (1368–1644) and Qing (1644–1912) rulers are referred to solely by their era names, of which they only had one. Apart from ethnic Han rulers, China was also ruled by various non Han monarchs, including Jurchen, Khitan, Manchu, Mongol and Tangut and many others. To justify their reign, non Han rulers sometimes aligned themselves with the Confucian sages or the Chakravarti of Chinese Buddhism. There are numerous lengthy periods where many competing kingdoms claimed the throne, many of whose legitimacy is still debated by scholars.

Мифологиялық билеушілер

Дәстүрлі қытай тарихнамасында мифологиялық негізін қалаушы билеушілердің әртүрлі үлгілері кездеседі. Бұл тұлғалардың ең алғашқы қытай халқына қатысы белгісіз, себебі олардың көпшілігі Соғысқан мемлекеттер кезеңінен (б.з.д. 475–221) бастап жазылған. Синолог Кванг-чи Чанг типтік кезеңдерді былай жалпылады: «бірінші кезеңде құдайлар, екіншісінде жартылай құдайлар/мәдениет қаһармандары, ал үшіншісінде аңыздағы патшалар мекендеген». Көптеген мәтіндердегі ең алғашқы тұлға ретінде алғашқы құдай Пангу көрсетілген және ол аспан мен жерді бөліп, әлемді құрған деп есептеледі. Басқа құдайлар: көкті қалпына келтірген Нюва, мифтік садақшы Ху И және жылан тәрізді су құдайы Гонггонг. Қытай мифтерінің ең ірі тобы – батырлар мифтерінен шыққан жартылай құдайлар мен батыр билеушілерге белгілі бір заттардың, тәжірибелердің немесе дәстүрлердің ойлап табылуы жатқызылады. Олардың ішіндегі ең маңыздылары – аң аулауды ойлап тапқан Фукси, отты ойлап тапқан Суйрен және ауыл шаруашылығы мен медицинаны ойлап тапқан Шэньнонг. Ал кейінгі аңыз патшалар Қытай өркениетінің маңызды мәдениет қаһарманы, үлгілі билеуші деп саналған Хуанди, яғни Сары императордан басталады. Одан кейінгі билеушілерге Шаохао, Чжуансу, император Ку, император Яо және император Шунь кіреді. Соғысқан мемлекеттердің соңғы кезеңінен бастап, ертедегі қытай монархтары дәстүрлі түрде Үш егемен мен Бес император тұжырымына енгізілді; алайда, осы топтастырудың таңдалған тұлғалары көздерге байланысты айтарлықтай өзгереді. Жалпы, көптеген деректерде Үш егеменнің қатарында кем дегенде Фукси мен Шэньнонг, ал Бес императордың қатарында Сары император, Яо және Шунь болады.

Ся әулеті

Үш патша мен бес император дәуірінен кейін дәстүрлі тарихнамада Ся әулеті келеді. Ұлы Ю негізін қалаған бұл әулет пен оның билеушілерінің тарихилығы өте күмәнді және даулы. + Ся әулеті (夏朝) Атауы Билік ету ұзақтығы Дәстүрлі мұрагерлік Елордасы Өмір туралы мәліметтері ZTW (Zizhi Tongjian Waiji ұзақтығы) Дәстүрлі (Дәстүрлі билік ету ұзақтығы) Ю 45 7 Мифтік император Шунь Цзи таңдады. Тақ оның су тасқынын бақылау институтын құрғаннан кейін берілді. Ол көбінесе «Ұлы Ю» деп аталады және оның ұлына тақ өткені Қытайдың мұрагерлік жүйесінің басталуын белгіледі. Ци 啟 10 8 Ю Сияйдың ұлы. Өзінің ұлы Угуан бастаған бүліктерді болдырды. Кан 康 29 28 Ци Чжэньшуньның ұлы. Тирандыққа немесе тиімсіздікке байланысты, тиімсіз патша саналды. Мифтік батыр Хан Чжуо оны қысқа уақытқа тақтан түсірген болуы мүмкін, кейін Ханның ұлы Ао (Чжун) өлтірді. Кан 康 13 13 Ци Чжэньшуньның ұлы. Оның билік еткені күмәнді, өйткені оның аты кейде Ся патшаларының тізімінен кездеспейді. Шиан 相 28 28 (Чжун) Канның ұлы, Шан, содан кейін Чжэньшунь. Хан Чжуоның ұлы өлтірді. Аралық билік, Хан Чжуо (Шао) Кан биледі. Кан 康 21 21 Сиан Юаньның ұлы. Хан Чжуо мен оның ұлдарын өлтіргеннен кейін әулетті қалпына келтірді. Чжу 杼 17 16 (Шао) Юаньның ұлы, содан кейін Лао Цзю. Оның билігі туралы аз мәлімет бар. Хуаи 槐 26 25 Чжудың ұлы. Оның билігі туралы көп мәлімет жоқ; 40 жылға дейін билік еткен болуы мүмкін. Манг 芒 18 17 Хуаидың ұлы. Оның билігі туралы аз мәлімет бар. Xie 泄 16 15 Мангтың ұлы. Оның билігі туралы аз мәлімет бар. Jiang 降 59 58 Xieдің ұлы. Оның билігі туралы көп мәлімет жоқ; солтүстік-батыс Цзююань тайпаларына қарсы жорықтар жасады. Jiong 扃 21 20 Xieдің ұлы. Оның билігі туралы аз мәлімет бар. Jin 廑 21 20 Jiongдың ұлы. Оның билігі туралы аз мәлімет бар. Kong Jia 孔甲 31 30 (Bu) Jiangдың ұлы. Оның билігі Ся әулетінің құлдырауын бастады. Gao 皋 11 10 Kong Jiaның ұлы. Оның билігі туралы аз мәлімет бар. Fa 發 11 20? Gaoдың ұлы. 7 жыл ғана билік еткен болуы мүмкін. Оның тұсында тіркелген ең алғашқы жер сілкінісі болды, ол Тай тауы жер сілкінісімен байланысты. Jie 桀 52 52 Fa Чжэньшуньның ұлы, содан кейін Хэнань. Дәстүрлі түрде қатыгез және зұлым билеуші саналды. Минцзяо шайқасында Шан мемлекетінен жеңілгеннен кейін империядан қашып кетті.

The Three Sovereigns and Five Emperors period was followed by the Xia dynasty in traditional historiography. Founded by Yu the Great, both the dynasty and its rulers are of highly uncertain and controversial historicity. + Xia dynasty (夏朝) Name Speculative reign length Traditional succession Capital Purported life details ZTW (Zizhi Tongjian Waiji lengths) Trad (Traditional reign lengths) Yu禹 45 7 Chosen by the mythical Emperor Shun Ji Awarded the throne after his institution of flood control. He is often known as "Yu the Great" and his passing of the throne to his son marked the beginning of China's hereditary succession Qi啟 10 8 Son of Yu Xiayi Prevented a rebellion led by his son Wuguan (Tai) Kang康 29 28 Son of Qi Zhenxun Traditionally considered an ineffective king, either due to tyranny or incompetence. May have been briefly dethroned by the mythical hero Han Zhuo and later murdered by Han's son Ao (Zhong) Kang 康 13 13 Son of Qi Zhenxun May not have ruled as his existence is sometimes absent from Xia king lists Xiang相 28 28 Son of (Zhong) Kang Shang, then Zhenxun Killed by a son of Han Zhuo Interregnum, ruled by Han Zhuo (Shao) Kang康 21 21 Son of Xiang Yuan Restored the dynasty after killing Han Zhuo and his sons Zhu杼 17 16 Son of (Shao) Kang Yuan, then Laoqiu Little is known of his reign Huai槐 26 25 Son of Zhu – Little is known of his reign; may have ruled up to 40 years Mang芒 18 17 Son of Huai – Little is known of his reign Xie泄 16 15 Son of Mang – Little is known of his reign (Bu) Jiang降 59 58 Son of Xie – Little is known of his reign; campaigned against the northwestern lt=Jiuyuan peoples Jiong扃 21 20 Son of Xie – Little is known of his reign Jin廑 21 20 Son of Jiong Xihe Little is known of his reign Kong Jia孔甲 31 30 Son of (Bu) Jiang Xihe His reign inaugurated the Xia's gradual decline Gao皋 11 10 Son of Kong Jia – Little is known of his reign Fa發 11 20? Son of Gao – May have only reigned 7 years. His reign saw the earliest recorded earthquake, identified with the Mount Tai earthquake. Jie桀 52 52 Son of Fa Zhenxun, then Henan Traditionally considered a cruel and oppressive ruler. Fled the empire after losing the Battle of Mingtiao to the state of Shang

Чжоу әулеті (1046-256 б.з.д.)

Жоу әулеті (周; б.з.д. 1046–256) Өлгеннен кейін аты Жеке аты Сынақ билік ету (б.з.д.) Дәстүрлі мұрагерлік Өмір туралы мәліметтері XSZ Жоба CHAC (Ежелгі Қытайдың Кембридж тарихы) Батыс Жоу Ву Ву Джи Фа 1046–1043 жылдар) 1049–1043 жылдар) Патша Вэньнің ұлы Муйе шайқасында Шанның зұлым патшасы Чжоуды жеңді Чэн Чэн Джи Сун 1042–1021 жылдар) 1042–1006 жылдар) Вудың ұлы Оның билігінің көп бөлігін Чжоу герцогы басқарды, ол Үш гвардияның көтерілісін басты Кан Кан Джи Чжао 1020–996 жылдар) 1005–978 жылдар) Чэннің ұлы Чжоу әулетінің ағалық құқығын орнатты. Көп жағдайда бейбіт билік Чжао Чжао Джи Сяо 995–977 жылдар) 977–957 жылдар) Канның ұлы Чжоу-Чу соғысында жеңіліп, сол соғыста қайтыс болды. Оның билігі Чжоудың біртіндеп құлдырауымен белгіленді Му Му Джи Ман 976–922 жылдар) 956–918 жылдар) Чжаоның ұлы Көптеген тұрақсыздаған аумақ қақтығыстарына қатысты Гон Гон Джи Иху 922–900 жылдар) 917–900 жылдар) Мудың ұлы Оның билігі туралы аз мәлім Чжоу Ии Джи Цзянь 899–892 жылдар) 899–873 жылдар) Гонның ұлы Оның билігі туралы аз мәлім; Сяо Сяо Джи Пифан 891–886 жылдар) 872–866 жылдар) Мудың ұлы Оның билігі туралы аз мәлім Патша Ии Ии Джи Сие 885–878 жылдар) 865–858 жылдар) Иидің ұлы Чжоудың құлдырауы жалғасты Ху Ху Джи Ху 877–841 жылдар) 857–842 жылдар) Лидің ұлы Дәстүр бойынша зұлым және қатыгез билеуші деп есептелді. Шарвалардың көтерілісі кезінде жер аударылды Гонгхэ регенттігі (共和; 841–828) Сюань Сюань Джи Цзин 827–782 Лидің ұлы Әскери табыстарға жетті, Чжоу билігін қайта орнатуға тырысты Юй Юй Джи Гунне 781–771 жылдар) 782–771 жылдар) Сюаньнің ұлы Көптеген табиғи апаттар болды, содан кейін Куанрон оны басып алып, астананы басып алды Шығыс Жоу Көктем және күз маусымы (春秋時代; 770–476 б.з.д.) Пин Пин Джи Ицзю 770–720 жылдар) Юйдің ұлы Астананы Луоянға көшірді Хуань Хуань Джи Линь 719–697 жылдар) Пиннің немересі Чжэн герцогымен Xuge шайқасында жеңіліп, Жоу әулетінің билігінің төмендеуін үдетті Чжуан Чжуан Джи Туо 696–682 жылдар) Хуаньның ұлы Корольдік сарайдың билігі төмендеді Си Си Джи Хуци 681–677 жылдар) Чжуанның ұлы Ғылымды билеуші ретінде қысқа ғана билік етті Хуэй Хуэй Джи Лан 676–652 жылдар) Сидің ұлы Чу мемлекетінің өркендеуін баяулатты Сян Сян Джи Чжэн 651–619 жылдар) Хуэйдің ұлы Ағасымен қысқа уақытқа қуылды, бірақ Вэнь герцогымен қайта орнатылды Цин Цин Джи Жэньчэнь 618–613 жылдар) Сянның ұлы Ғылымды билеуші ретінде қысқа ғана билік етті Куан Куан Джи Бан 612–607 жылдар) Циннің ұлы Қоршаудағы патшалықтар арасындағы күрес күшейді Дин Дин Джи Юй 606–586 жылдар) Циннің ұлы Қоршаудағы патшалықтар арасындағы күрес жалғасты Жань Жань Джи И 585–572 жылдар) Диннің ұлы Қоршаудағы патшалықтар арасындағы күрес жалғасты Лин Лин Джи Сиесин 571–545 жылдар) Жаньнің ұлы Қоршаудағы патшалықтармен қарым-қатынас әлсіреген Жин Жин Джи Гуй 544–521 жылдар) Линнің ұлы Мұрагерсіз қайтыс болды, билік үшін күрес пен көтеріліс туды Дао Дао Джи Мэн 520 (бір жылдан кем) Жиннің ұлы (544–521) Ағасымен өлтірілгенге дейін қысқа уақыт билік етті Цзин Цзин Джи Гай 519–476 жылдар) Жиннің ұлы (544–521) Көтеріліс кезінде қысқа уақыт жер аударылды. Конфуцийдің өмір бойы билік еткен кезеңде билік етті Соғысқан мемлекеттер кезеңі (戰國時代; 475–221 б.з.д.) Юань Юань Джи Жэнь 475–469 жылдар) Цзиннің ұлы (519–476) Жоу билігінің құлдырауы Чжэндин Чжэндин Джи Цзе 468–442 жылдар) Юаньның ұлы Жоудың одан әрі құлдырауы Ай Ай Джи Цюцзи 441 (бір жылдан кем) Чжэндиннің ұлы Жоудың одан әрі құлдырауы. Си Си Джи Шу 441 (бір жылдан кем) Чжэндиннің ұлы Жоудың құлдырауы жалғасты. Као Као Джи Вэй 440–426 жылдар) Чжэндиннің ұлы – Вэйли Вэйли Джи У 425–402 жылдар) Каоның ұлы Ань Ань Джи Цзяо 401–376 жылдар) Вэйлидің ұлы Вэй күшейді Ли Ли Джи Си 375–369 жылдар) Аньның ұлы – Сянь Сянь Джи Бянь 368–321 жылдар) Аньның ұлы Цинь күшейе бастады Шэньцзин Шэньцзин Джи Дин 320–315 жылдар) Сяньнің ұлы Оның билігі кезінде Циньнің билігі күрт өсті Нань Нань Джи Янь 314–256 жылдар) Шэньцзиннің ұлы Ұзақ билік еткен Жоу билеушісі, бірақ бөлінген мемлекет арасында аз билікке ие болды. Цинь патшасы Чжаосянмен басып алынып, биліктен қуылды.

+Zhou dynasty (周; c. 1046–256 BCE) Posthumous name Personal name Tentative reign (BCE) Traditional succession Purported life details XSZ Project CHAC (The Cambridge History of Ancient China)Western Zhou Wu武 Ji Fa姬發 1046–1043( years) 1049–1043( years) Son of King Wen Defeated the tyrannical King Zhou of Shang in the Battle of Muye Cheng成 Ji Song姬誦 1042–1021( years) 1042–1006( years) Son of Wu Most of his reign was controlled by the Duke of Zhou, who suppressed the Rebellion of the Three Guards Kang康 Ji Zhao姬釗 1020–996( years) 1005–978( years) Son of Cheng His accession established Zhou primogeniture. A largely peaceful reign Zhao昭 Ji Xia姬瑕 995–977( years) 977–957( years) Son of Kang Lost the Zhou–Chu War, during which he died. His reign marked the Zhou's gradual decline Mu穆 Ji Man姬滿 976–922( years) 956–918( years) Son of Zhao Engaged in many destabilizing territory conflicts Gong共 Ji Yihu姬繄扈 922–900( years) 917–900( years) Son of Mu Little is known of his reign Yih懿 Ji Jian姬囏 899–892( years) 899–873( years) Son of Gong Little is known of his reign; may have been removed from power by Xiao Xiao孝 Ji Pifang姬辟方 891–886( years) 872–866( years) Son of Mu Little is known of his reign King Yi夷 Ji Xie姬燮 885–878( years) 865–858( years) Son of Yih Continued decline of the Zhou Li厲 Ji Hu姬胡 877–841( years) 857–842( years) Son of Yi Traditionally considered a corrupt and cruel ruler. Exiled amid a peasant rebellion Gonghe Regency (共和; 841–828) Xuan宣 Ji Jing姬靜 827–782 Son of Li Had military successes, aiming to restore Zhou authority You幽 Ji Gongnie姬宮涅 781–771( years) 782–771( years) Son of Xuan Numerous natural disasters occurred, after which Quanrong him and overran the capitalEastern Zhou Spring and Autumn period (春秋時代; 770–476 BCE) Ping平 Ji Yijiu姬宜臼 770–720( years) Son of You Moved the capital to Luoyang Huan桓 Ji Lin姬林 719–697( years) Grandson of Ping Defeated by the Duke of Zheng at the Battle of Xuge, accelerating the Zhou dynasty's decline in power Zhuang莊 Ji Tuo姬佗 696–682( years) Son of Huan Royal court's authority began declining Xi釐 Ji Huqi姬胡齊 681–677( years) Son of Zhuang Briefly reigned as the Duke Huan led the Qi to surpass the Zhou in power Hui惠 Ji Lang姬閬 676–652( years) Son of Xi Slowed the Chu state's rise Xiang襄 Ji Zheng姬鄭 651–619( years) Son of Hui Briefly deposed by his brother, but reinstated by Duke Wen Qing頃 Ji Renchen姬壬臣 618–613( years) Son of Xiang Briefly reigned Kuang匡 Ji Ban姬班 612–607( years) Son of Qing Increasing fighting between surrounding kingdoms Ding定 Ji Yu姬瑜 606–586( years) Son of Qing Continued fighting of surrounding kingdoms Jian簡 Ji Yi姬夷 585–572( years) Son of Ding Continued fighting of surrounding kingdoms Ling靈 Ji Xiexin姬泄心 571–545( years) Son of Jian Weakened relations with surrounding kingdoms Jing景 Ji Gui姬貴 544–521( years) Son of Ling Died without an heir, causing a power struggle and rebellion Dao悼 Ji Meng姬猛 520(less than a year) Son of Jing (544–521) Briefly ruled before being murdered by his brother Jing敬 Ji Gai姬丐 519–476( years) Son of Jing (544–521) Briefly exiled during a revolt. Ruled during the lifetime of Confucius Warring States period (戰國時代; 475–221 BCE) Yuan元 Ji Ren姬仁 475–469( years) Son of Jing (519–476) Decline in Zhou's power Zhending貞定 Ji Jie姬介 468–442( years) Son of Yuan Continued decline of Zhou Ai哀 Ji Quji姬去疾 441(less than a year) Son of Zhending Continued decline of Zhou. Killed by Si Si思 Ji Shu姬叔 441(less than a year) Son of Zhending Continued decline of Zhou. Killed by Kao Kao考 Ji Wei姬嵬 440–426( years) Son of Zhending – Weilie威烈 Ji Wu姬午 425–402( years) Son of Kao – An安 Ji Jiao姬驕 401–376( years) Son of Weilie Wei increased in power Lie烈 Ji Xi姬喜 375–369( years) Son of An – Xian顯 Ji Bian姬扁 368–321( years) Son of An Qin began to rise in power Shenjing慎靚 Ji Ding姬定 320–315( years) Son of Xian Qin's power grew significantly during his reign Nan赧 Ji Yan姬延 314–256( years) Son of Shenjing Longest reigning Zhou ruler, though held little power amid the divided kingdom. Conquered and deposed by King Zhaoxiang of Qin

Цинь әулеті (221-207 ж.б.)

Цинь әулеті (秦朝; 221–207 б.з.д.) Әулет аты Жеке аты Билік ету кезеңі Өмір туралы мәліметтер Цинь Ши Хуан 秦始皇 Инь Женж 嬴政 Жао Женж 趙政 221 – 210 шілде б.з.д. (11 жыл) Цинь патшасы Чжэн ретінде ол Соғысқан мемлекеттер кезеңіндегі басқа алты мемлекетті жаулап алып, өзін Император (皇帝; Хуанди) деп жариялады. 259 – 210 шілде б.з.д. (жылдары) Заңгерлік философияны қабылдады, бұрыннан бар қабырғаларды Қытайдың Ұлы қабырғасына біріктірді, Лингку каналын және Терракота армиясын салдырды. Кенеттен аурудан қайтыс болды, мүмкін алхимиялық эликсирден уланған. Цинь Ер Ши 秦二世 Инь Хухай 嬴胡亥 210 – 207 қазан б.з.д. (3 жыл) Цинь Ши Хуанның екінші ұлы. Ли Си мен Чжао Гао таққа отырғызды, олар тағайындалған мұрагер Фусуды өзіне қол жұмсауға мәжбүр етті. 231/222 – 207 қазан б.з.д. (жылдары) Оның билігі Чжао Гаоның толық бақылауында болды. Чжаоның мәжбүрлеуімен өзіне қол жұмсады. Цинь әулетінің билігі әлсірегендіктен, 206 жылы Чу-Хань қақтығысы басталды және 202 жылы Лю Банның Хан әулетін құруымен аяқталды.

Сао Вэй (220266)

+ Цао Вэй (曹魏; 220–266) Жеке аты Посмерт аты Билік ету кезеңі Өмірге келген күні және қайтыс болған күні Цао Пи 曹丕 Император Вэнь 文帝 11 желтоқсан 220 – 29 маусым 226 Цао Цаоның үлкен ұлы. Шығыс Хань әулетінің билігінде қалған жерлерді мұра етіп, Цао Вэй мемлекетін құрды. 187 – 29 маусым 226 (38–39 жас) Табиғи себептерден қайтыс болды. Cao Rui 曹叡 Император Мин 明帝 29 маусым 226 – 22 қаңтар 239 Cao Pi-дің ұлы және Cao Cao-ның немересі. шамамен 206 – 22 қаңтар 239 (34–35 жас) Табиғи себептерден қайтыс болды. Cao Fang 曹芳 Император Шао 少帝, Император Фей 廢帝 22 қаңтар 239 – 16 қазан 254 Cao Rui-дің ұлы болмағандықтан асырап алған мұрагері. Императорлық отбасымен туыс болған болуы мүмкін. 231–274 (42–43 жас) Оның билігін Цао Шуан, Сима И және Сима Ши толыққанды басқарды, соңғысы Цао Фанды тақтан түсірді. Табиғи себептерден қайтыс болды. Cao Mao 曹髦 Гаогуй округінің герцогы 高貴鄉公 2 қараша 254 – 2 маусым 260 Цао Фанның туысы және Cao Pi-дің немересі. шамамен 241 – 9 шілде 260 (18–19 жас) Сима Ши мен Сима Чжао оның билігін толыққанды басқарды. Сима Чжаодан билікті қайтаруға жасаған сәтсіз төңкеріс кезінде қайтыс болды. Cao Huan 曹奐 Император Юань 元皇帝 27 шілде 260 – 4 ақпан 266 Cao Cao-ның немересі және Cao Mao-ның бірінші туысы. 245–302 (56–57 жас) Оның билігін Сима Чжао мен Сима Ян толыққанды басқарды. Табиғи себептерден қайтыс болды.

Суй әулеті (581619)

Суй әулеті (隋朝; 581–619) Портрет Өлімнен кейін берілген есім Жеке аты Билік ету кезеңі Өмірге қатысты мәліметтер Вэнь 文 Ян Цзянь 楊堅 4 наурыз 581 – 13 тамыз 604 Суй герцогы Ян Чжунның ұлы. Солтүстік Чжоуді құлатып, басқа қытай мемлекеттерін бағындырды. 21 шілде 541 – 13 тамыз 604 (63 жас) Бірнеше институционалдық реформалар жүргізіп, буддизмді қолдады. Ұлы Ян Гуан қолмен өлтірілді. Ян Гуан 楊廣 21 тамыз 604 – 11 сәуір 618 Вэньнің ұлы 569 – 11 сәуір 618 (51 жас) Көптеген құрылыс жобаларын және әскери науқандарды жетекшілік етті. Көтеріліс салдарынан тақтан түсіріліп, қол астындағылармен өлтірілді. Гун 恭 Ян Юй 楊侑 18 желтоқсан 617 – 12 маусым 618 Вэньнің немересі 605 – 619 (14 жас) Ли Юаньның құрылығы болды. Тақтан алынып, кейіннен жазаланды.