Кіріспе
Ежелгі Қытай мен Императорлық Қытайдың дәстүрлі әлеуметтік құрылымы Қытай дворяндары ежелгі Қытайдағы аристократияның жоғарғы қабаттарын құрады, 1000 жылға дейін билеуші класс ретінде танылды және императорлық кезеңнің соңына дейін дәстүрлі әлеуметтік құрылымның маңызды бөлігі болып қала берді. Тұқым қуалайтын билік, теңдес атақтары және дворян отбасылар туралы ұғымдар жартылай мифтік және ерте тарихи кезеңдерде қалыптасқан, бірақ иелікке беру және орнату жүйелері тек Чжоу династиясында дамыды, оның соңында дәрежелердің айқын жіктелуі пайда болды. Бұл процестің себебі ежелгі патриархалдық рулық жүйе, үдемелі мемлекеттік аппарат пен дамитын геосаяси ахуалдың өзара әрекеттесуі болды. Келесі мыңжылдықтарда бұл жүйе өзінің негізгі сипаттарын сақтап келді, атақтар мен олардың салыстырмалы мәнінде, сондай-ақ ірі отбасылар, императорлық үй, министрлік және сауда топтары және сол кездегі саяси-экономикалық жүйедегі басқа да мүдделі тараптар арасындағы билік тепе-теңдігінде өзгерістер болды. Сун династиясынан кейін бюрократиялық лауазымдардың көп бөлігі императорлық емтихан жүйесі арқылы толтырылды, бұл мұрагерлік аристократияның билігін әлсіретті. Тарихшылар Қытайды бақылаған қуатты рулардың 1000 жылға таяу уақыттан бері жоғалып кеткенін атап көрсетеді. Асыл атақтардың соңғы, толыққанды дамыған жүйесі соңғы императорлық династия – Цин кезінде құрылды. 1911 жылғы Республикалық революция ресми түрде императорлық жүйені жойды. Кейбір дворян отбасылары біраз уақытқа дейін өз атақтары мен беделін сақтап қалғанмен, жаңа саяси және экономикалық жағдайлар олардың құлдырауына себепкер болды. Бүгінде бұл класс дерлік жойылды.
The nobility of China represented the upper strata of aristocracy in premodern China, acting as the ruling class until 1000 , and remaining a significant feature of the traditional social structure until the end of the imperial period. The concepts of hereditary sovereignty, peerage titles, and noble families existed as early as the semi mythical and early historical periods, but the systems of enfeoffment and establishment only developed in the Zhou dynasty, by the end of which a clear delineation of ranks had emerged. This process was a function of the interface between the ancient patriarchal clan system, an increasingly sophisticated apparatus of state, and an evolving geopolitical situation. In the subsequent millennia, this system retained its essential character, albeit with modifications in titles and their relative rankings, and fluctuating power dynamics between the great families, the imperial house, the ministerial and mercantile classes, and other stakeholders in the political economy of the times. After the Song dynasty, most bureaucratic offices were filled through the imperial examination system, undermining the power of the hereditary aristocracy. Historians have noted the disappearance by 1000 of the powerful clans that had dominated China. The last, well developed system of noble titles was established under the final imperial dynasty, the Qing. The Republican Revolution of 1911 ended the official imperial system. Though some noble families maintained their titles and prestige for a time, new political and economic circumstances forced their decline. Today, this class has virtually disappeared.
Әмірші және билік етуші отбасылық дәрежелер
Елдік дәрежедегі биліктің ең жоғары нүктесі – хан. Ханның атағы уақыт өте келе, сол атақтың мағынасымен бірге өзгеріп отырды. Егемендіктің үш деңгейін ажыратуға болады: мемлекеттегі жоғарғы билік, салыстырмалы түрде тәуелсіз жергілікті билік және алым-салық төлеу. Жоғарғы хан – ағылшын тілінде “император” деп аударылатын жалғыз лауазым. Император бағынышты билеушілерді немесе патшалар деп аталатын салық төлейтін билеушілерді тағайындай, бекіте немесе мойындай алады. Ба Ван, гегемон – дворяндық атағы, император атағын алмай, бірнеше бағынышты патшалардың үстінен билік етуді білдіреді. Қытай саяси аймағының өзгеретін шекараларындағы және одан тыс жерлердегі жеке мемлекеттің патшасы, мысалы, Корея патшасы, толық тәуелсіз мемлекет басшысы болуы мүмкін. Кейбір жағдайларда олар шетелдік императорларға бағынышты болуы мүмкін, өйткені аумақтық немесе тайпалық хан моңғол хандары бірнеше қағандардың немесе Ұлы қағанның біріне бағынышты болуы мүмкін. Кейбір қытай императорлары белгілі бір туыстарын, мысалы, ханзада немесе патша деп аталатын, көптеп немесе барлығын осыған жатқызатын, бірақ мұндай туыстардың билігі шектеулі болған. Жергілікті тайпа басшыларын да, кеңінен кішкентай аумақтың “патшасы” деп атауға болады, мысалы, Чанша ван, “Чанша патшасы”. Чанша қысқа уақытқа патшалық ретінде танылған, бірақ көбінесе саяси бөлімше болған. “Жабайы” басшыларын да, мысалы, И ван, “Шығыс И патшасы” деп атауға болады, ал кейбір жағдайларда сол лауазымға туған бас (tusi) сияқты терминдер қолданылуы мүмкін. Жеке ханның отбасы мүшелеріне де атақ берілетін немесе оларға атақ тағайындалатын, көбінесе туыстық байланысқа қарай. Бұл қандас және туысқандық байланыстарды қамтиды. Көбінесе, мемлекет құрған әулеттің ата-анасы қайтыс болғаннан кейін құрметті хан дәрежесіне көтерілетін. Ағылшын тілінде “принц” және “принцесса” деп аударылатын атақтар көбінесе ханның тікелей немесе жақын ұрпақтары болды, ал келесі буында ата-баба ханнан алыстаған сайын принц немесе принцессаның дәрежесі төмендеп, ақыр соңында жойылды. Кіші мемлекеттердің билеушілері әдетте аристократияның төменгі атақтарымен аталатын, олар ханның келісімімен немесе одан тыс жоғарылатылуы немесе төмендеуі мүмкін. Кейде мұндай дәрежедегі өзгеріс нақты билік тепе-теңдігін көрсетеді, ал кейбір жағдайларда бұл тек қана жақсы қарым-қатынас құрудың амалы болды.
Император
"Тыңайлы ұлы" деп те аталатын қытай императоры әр түрлі императорлар мен әр түрлі династиялар арасында әртүрлі дәрежеде билік жүргізді, кейбір императорлар абсолютті билеушілер, ал басқалары – сот фракциялары, евнухтар, бюрократия немесе асыл отбасылардың қолында нақты билік бар бейнелі тұлғалар болды. Мифтік дәуірде билеуші Хуан (бастапқыда қайтыс болған ата-бабаларға арналған атау) немесе Ди (Шан әулетінің құдайы) деп аталатын. Бұл аңыздағы билеушілер Үш билеуші және Бес император деп аталды. Ең ертедегі мифологиялық билеушілердің тізімдері үшін екі атақ та ағылшын тілінен әдетте «Суверендер» деп аударылады, бірақ «Император» деп аударылуы да кездеседі, бұл уақыт бойынша тұрақты саяси бірлік туралы түсінікті жалғастырады. Ся және Шан әулеттерінің билеушілері өздерін Ди (қытайша: 帝 dì) деп атаған; бұл билеушілердің атақтары әдетте «патша» деп аударылады, сирек «император» деп аударылады. Чжоу әулетінің кезінде билеушілер өздерін Ван деп атады, ал Цинь әулеті жаңа термин – Хуандиді енгізгенге дейін, ол «император» үшін жаңа стандартты терминге айналды. «Ван» атағын, кем дегенде орта және кейінгі қытай тарихында, нақты патшалық мәнге ие емес жалпы тегімен шатастыруға болмайды. Бұл династиялардың билеушілері ағылшын тілінде әдетте «патша», кейде «император» деген атақпен аударылады. Император немесе Хуанди – 221 жылы Цинь әулеті Қытайды құрғаннан бастап 1911 жылы Цинь әулеті құлағанға дейін Қытайдың мемлекет басшысының атағы. Циньдің алғашқы императоры Хуан және Ди сөздерін біріктіріп, жаңа, үлкен атақ берді. Хан әулетінің кезінде Хуанди қысқартылып Хуан немесе Ди болып қолданылды. Басқа да көптеген байланыссыз атаулар кеңінен қолданылды. Император атағы әкесінен баласына беріліп отырды. Көбінесе бірінші әйелдің тұңғыш ұлы билікті мұра етті, олай болмаған жағдайда лауазымға төменгі дәрежедегі кәнизақтың немесе күйеуінің тұңғыш ұлы ие болды, бірақ бұл ереже жалпыға бірдей емес еді және талас туындаған мұрагерлік бірқатар азаматтық соғыстарға себеп болды. Көк мандатының саяси теориясындағы император режимі әулеттің өзгеруіне мүмкіндік берді және императорды бүлікші көшбасшы ауыстыра алды. Императорлық үйдің құлатылуы Мандаттың жоғалғанының жеткілікті дәлелі болды.
Үстемдік етушілер
Ба немесе Баванг (бауанг) деп аталатын билеушілер бірнеше тәуелді билеушілердің ресми үстемдігін мойындады, бірақ патшалық атаққа таласудан жаңылды. Бұл әдет Көктем және Күз дәуірінде патшалық үйдің өз жерлерін қорғауға жеткіліксіз әскери күшімен және аристократияның жаңа тәсілдермен билігін арттыруының нәтижесінде пайда болды. Бұл атақтың кейінгі мысалы – Сян Ю (б.з.д. 202 ж. қайтыс болды), ол өзін Січжу Баванг, Чу гегемоны деп атады.
Екі таққа отырғызу және үш мәрте сыйлау
Қытайда жаңа әулет құлатылған әулеттің бір мүшесін құрметтеп, оған иелік беру арқылы ата-бабаларына құрбандық шалуды сақтап қалу дәстүрі болған. Бұл практика "екі тәж және үш құрмет" деп аталатын.
Ежелгі Қытай
Дегендей, егер Шыя әулеті – оның жоқ екені дәлелденбеген – Шан әулетімен құлатылғанда, Шыяның ұрпақтарына Шан патшасы Цы және Цзэньде атақтар мен иеліктер берген. Шан әулеті Чжоу әулетімен құлатылғанда, Чжоу патшасы Шан патшалығының мұрагеріне Гонг атағын және Сун иелігін сыйлаған.
Бірліксіз кезең
220 жылы Хань императоры Сян тағынан бас тартып, билігін Цао Пиге өткізді. Оның әулеті 309 жылға дейін жалғасты. Шу Хань императорлары Хань әулетінің тармақтарынан шыққан. Цао Вэй Шу Хань императоры Лю Шанды жеңген соң, оған және оның отбасына жаңа үкімет тарапынан ақсүйек атақтары берілді. Шығыс Ву Батыс Цзинь әулетіне жеңілген кезде, Цзинь императоры Шығыс Ву императоры Сунь Хаоға «Гуймин маркизі» атағын тағайындады. Сунь Хаоның ұлдары Цзинь үкіметінде төменгі лауазымдарға орналастырылды. Алты династия дәуіріндегі көптеген императорлар биліктен құлатылып, содан кейін де өлтірілді. Осы тағдырды Цзинь императоры Гун, Лю Сун императоры Шунь, Оңтүстік Ци императоры Хэ және Лян императоры Цзин бастан өткерді, олар 421 және 558 жылдар аралығындағы бес бір-біріне кезекті династияларды ұсынды. Солтүстік Ци әулетінің бала императоры Гао Хенг екі он жылдықтан кейін осыған ұқсас оқиғаны бастан өткерді.
Кейінгі дамуы
Бұл практика 1911 жылғы Синьхай революциясына дейін жалғасты, онда Қытай Республикасы соңғы Цин императорына Тыйым салынған қалада тұруға және оның атағын сақтап қалуға рұқсат берді, оны 1924 жылға дейін шетелдік монарх сияқты қарады. Конфуций ұрпақтары 1935 жылға дейін Яншенг герцогы атағын сақтады, содан кейін атағы Конфуцийге құрбандық шалушы шенеунік (大成至聖先師奉祀官) болып өзгертілді, бұл лауазым бүгінгі күнге дейін сақталып келеді және қазір Кунг Цуйчанг ұстап отыр.
Императорлықтан бұрынғы аристократия
Чжоу әулеті ертедегі Қытайдың Цинь әулетімен бірігуден бұрын ғана емес, сонымен қатар Қытайдың аумақтық тұжырымында ұлттық деп есептелетін алғашқы империяның негізін қалады. «Чжоули» (Чжоу рәсімдері) кейін Конфуцийдің конфуцийлік қытай классикаларында үкімет принциптерінің үлгісі ретінде қанонизацияланды. Сондықтан, біріккен мемлекеттер мен бәсекелес кіші мемлекеттердегі ақсүйектер дәрежесі оның теңдес тізімінен алынды. «Чжоулиден», кейінгі конфуцийлік саяси философиядан, үкіметтік жарияламалардан және жеке тұлғалар, жерлер мен оқиғаларға қатысты тарихи әдебиеттерден келесі әлеуметтік жіктелімдер расталды.
Батыс Чжоу
Батыс Чжоу дәуірінде шендер жүйеленбеген. Бұл атақтар саяси билікті де, ата-бабалар ғибадатханасындағы еңбек сіңіргендерін де көрсететін. Олар бір-бірінсіз де қолданылуы мүмкін, ал кейбір шендердің атаулары әртүрлі жағдайларда әртүрлі деңгейде құрметпен атаудың жалпы терминдері ретінде де қолданылған. Ең көп таралған атақтар төмендегідей:
Гун: Ие, Ардақты, Патриарх. Ең жоғары құрметті білдіретін термин, белгілі бір билеушілерге (әдетте, патша үйіне қарағанда ата-бабалар ғибадатханасындағы еңбек сіңіргендеріне), өз мемлекеттеріндегі кез келген билеушіге, өз ата-бабалар ғибадатханасындағы кез келген ата-бабаға, сондай-ақ жоғары үкіметтік шенеуніктерге қолданылған. Хоу: Ие, Аймақ билеушісі. Қытайдың ежелгі мемлекеттерінің белгілі бір билеушілеріне арналған, тек саяси мағынасы бар термин. Бо: Аға, Басшы. Аристократиядағы туған реті бойынша еңбек сіңіргендерді көрсететін термин, бұл негізгі (әке шежірелі) желі бойынша тармақтың ең үлкен ер адам мүшесін білдіреді. Цзы: Мырза, бекітілмеген билеуші, билеуші, господин. Көп мағыналы термин, олардың көп бөлігі мұнда тізімделмеген, цзы кез келген адамға құрмет көрсету үшін қолданылуы мүмкін, өте жоғары дәрежедегі аристократтың немесе министрдің ұлын білдіруі мүмкін, немесе Чжоу патшасының билігін мойындамаған кез келген билеушіге арналған атақ ретінде қолданылуы мүмкін. Нань: Сирек қолданылатын атақ, екі мемлекеттің билеушілеріне қолданылған.
Шығыс Чжоу
Орталық билік құлағанда, аристократия кімнің жері, билігі және ресурстары көп екенін көрсету қажеттігіне тап болды. Осы кезеңде олар қолданған атақтар көбірек жүйеленген құрылымға ие бола бастады. Бірнеше жүз жыл өткен соң, саяси ойшылдар осы пайда болған құрылымды байқап, оны идеалистік және тарихи дұрыс емес тұрғыда бұрынғыға, шын мәнінде болмаған өткенге проекциялады. Бұл Wǔděngjuéwèi деп аталды, патшалық дәрежеден төмен бес (аристократиялық) жұрлық (қысқартылып Wǔjué) шені. Бұл идеалистік құрылым кейіннен ерте империялық кезеңде саясат ретінде енгізілді. Кейіннен ағылшын аудармашылары осы шендерге еуропалық үлгідегі феодалдық атақтарды сәйкестендіруге тырысты.
Ерлер аристократиясы
Гонг (:"герцог", "болыс"), ең көне тектің кейбір ұрпақтарында сақталған, Шығыс Чжоуда әлі де ең жоғары құрметті атау, бірақ бұрынғы аристократиялық мәртебеден гөрі саяси мәні зор. Ху (Hou) (:"маркиз", "маркиз", "маркграф"), көбінесе, оның сәйкес аудармаларындағы "мар" элементі көрсететіндей, ұлттық шекарадағы марш лорды мәніне баса назар беріледі. Батыс Чжоу дәуірінің басында ең ірі және перспективалы титулдармен марапатталған осы тектің өкілдері, техникалық тұрғыдан екінші дәрежеде болғанына қарамастан, ең көп саяси ресурстарға ие болды. Бо (:"граф", "конт"). Бұл туған ретіне байланысты қолданылатын термин ("ең үлкен") толыққанды тәуелсіз саяси мағынаға ие болды. Зи (:"виконт", "басшы", "бекітілмеген лорд"). Әлі де көп мағынаға толы термин, Шығыс Чжоудың соңында бұл титул жаңа сатылаған иерархияда өз орнын тапты. Нан (:"бургграф", "барон") Бұл титулды нақты екі тектің өкілдері иеленді.
Әйелдер аристократиясы
Аристократияның әйел мүшелерінің атаулары әр түрлі династиялар мен дәуірлерде өзгеріп отырды, әрқайсысы императордың әйелі үшін ерекше жіктемелерге ие болды. Императордың әйелі болмаған кез келген әйел мүшеге ханшайым немесе гонгжу (公主) деп атауға болады, және егер оның белгілі бір орны болса, ол орны атауына қосылатын еді.
Басқа атақтар мен құрметті атаулар
Жоғарыда көрсетілген жүйеленген дәрежелерден басқа, атақтар ретінде қолданылатын басқа да отбасылық атаулар болды, мысалы, Шу (叔, туған кезегі бойынша "кіші" мағынасын білдіреді, сондай-ақ әкесінің кіші ағасын атау үшін де қолданылды) немесе Джиу (舅, ана жағынан ағасы). Басқа атақ алған жоқ патшалардың ұлдары Ванцзи (王子, патшаның ұлы) деп, ал олардың балалары Вансун (王孫, патша ұрпағы) деп жалпылама аталды. Сол сияқты, герцогтар мен иелердің ұлдары мен немерелері Гонгзи (公子, герцогтың ұлы) және Гонгсун (公孫, ақсүйек ұрпағы) деп аталды. Бұл құрметті атаулар кейде мұрагерлік атаққа айналып, биліктегі патшамен туыстық байланысты білдірмейтін болды. Кейбір рулар оларды тіпті әулеттік есімдер ретінде қабылдады. Гонгзи ақырында барлық жас ақсүйектерге арналған жалпы құрметті атауға айналды. Бүгінде ол әңгімелесушінің ұлына деген құрметті тілдеу ретінде немесе бай адамды кемсіту үшін қолданылады. Ал Ванцзи бүгінде шетелдік монархтың ұлдарына жалпылама аударма ретінде қолданылады.
Чжу әулеті
Оңтүстік Чу мемлекетінің мәдениеті орталық жазық мемлекеттерінен айқын ерекшеленді, соның ішінде дворяндық жүйесі де. Сиоң тегіндегі патшалық ата-бабалар ғибадатханасының туыстық тобы және оның Қу, Цзин және Чжао тармақтары Чудың негізгі дворяндығын құрады. Элита ішінде Чудың ерте кезеңі Чжоу патшалығына дейінгі кезеңмен ұқсас болды, аристократиялық ата-бабалар ғибадатханалары мен рулық желілер әлеуметтік жағдайды анықтауға жеткілікті болды, бұл қосымша саяси өлшемсіздікпен сипатталды. Чудың ресми шендік жүйесі көктем және күз кезеңінің соңында пайда болды, бұл Чжоу конфедерациясының қалған бөлігіне ұқсас, бірақ Туньхоу (通侯, маркиз), Жигуи (執珪, нефрит таяқшасын ұстаушы), Жибо (執帛, жібек матасын ұстаушы) сияқты әртүрлі атақтармен ерекшеленді. Олардың саяси лауазымдары да, тіпті жауапкершіліктерінің көлемі де бір-бірінен өзгеше болды. Әскери және азаматтық қызметтері үшін сыйлық ретінде берілетін дворяндық шендер, принцип бойынша мұрагерлік емес, мемлекеттік жәрдемақымен бірге келді. Ең жоғары шенді иеленушілер феодтық жерлер мен "Цзюн" (君, билеуші) деген құрметті атаққа ие болды, мысалы, Чуншен билеушісі. Цинь әулетінің бастамасымен жасалған шендік жүйенің толыққанды қалыптасуы Чудың ерекше мәдениетін басып алуға біраз уақыт алды, сондықтан Хан әулетін құрған Лю Банг, Чу тегінен болғандықтан, Чуға тән атақтарды да берді.
Басқа тарихи қытайлық атақтар
Басқа атақтар белгілі бір жетістігі үшін ресми түрде құрметке ие болған жеке тұлғаға арналуы мүмкін, атақ берілгеннен кейін атқарушы лауазыммен немесе онсыз, және олар шын мәнінде атқарушы үкімет құрылымынан тыс атақтар болуы мүмкін, тіпті олардың қолданылған сөз тіркестері басқаша, яғни атқарушы кеңсеге сілтеме жасаған жағдайда да. Мысалы, Бас қорғаушы (都護; Духу) – Бан Чао сияқты. Екінші жағынан, жеңімпаз генералдарға көбінесе ресми мақтау атаулары немесе белгілі бір ескі және жаңа міндеттерді, немесе олардың комбинациясын білдіретін атаулар берілді. Бұл атақтар квази-атқарушы немесе толық атқарушы болып табылып, нақты әскери шенге қарағанда, пэрлікке көбірек ұқсас құрметке ие болды. Мысалы, Лю Бэй Гуан Ю-ды оның әскери мансабының белсенді кезеңінде Бандиттерді талқандау генералы (蕩寇將軍) деп атады. Голландиялық Шығыс Үндістанда (қазіргі Индонезия) голланд билігі колонияның қытай азаматтарын басқаруды қадағалау үшін колониялық әкімшілікке қытай офицерлерін тағайындады. Бұл лауазымды тұлғалар майор, капитан немесе қытай тілінде лейтенант (Majoor, Kapitein or Luitenant der Chinezen) шенін алып, жергілікті қытай қауымдастығына қатысты кең саяси және құқықтық билікке ие болды.
Protector General (都護; Duhu) – for example, Ban Chao. On the other hand, victorious generals were often granted official praise names or names implying particular old and new duties or some combination of these, which would be quasi executive or fully executive titles honored as much like peerage as like actual military rank, as in the case of Liu Bei promoting Guan Yu to a rank phrased as General Who Exterminates Bandits (蕩寇將軍) during the active course of Guan Yu's military career. In Dutch East Indies (modern day Indonesia), the Dutch authorities appointed Chinese officers to the colonial administration to oversee the governance of the colony's Chinese subjects. These officials bore the ranks of Majoor, Kapitein or Luitenant der Chinezen, and had extensive political and legal jurisdiction over the local Chinese community.