Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сербия мен Румыния арасындағы Дунай өзеніндегі тар шатқал – Дунай шатқалы.
Gorge on the river Danube between Serbia and Romania
the Danube gorge
Темір қақпалар (Porțile de Fier; ; венгр. Vaskapu szoros) – Дунай өзеніндегі шатқал. Ол Сербия (оңтүстікке қарай) және Румыния (солтүстікке қарай) арасындағы шекараның бір бөлігін құрайды. Жалпы мағынада ол шамамен ; тар мағынада бұл бағыттың соңғы тосқауылын ғана қамтиды, ол Румынияның Оршова қаласынан аспап, екі су электр станциясы бар екі су бөгетін қамтиды: Iron Gate I су электр станциясы және Iron Gate II су электр станциясы. Дунайдың осы бөлігінде өзен оңтүстік Карпат тауларын Балқан тауларының солтүстік-батыс алқаптарынан бөліп тұрады. Румыния жағындағы шатқал Желездік қақпалар табиғи паркі орналасқан, ал серб бөлігі – Đerdap ұлттық паркі. Сербия жағындағы кеңірек қорғалатын аймақ 2020 жылдың шілдесінде ЮНЕСКО жаһандық геопаркі деп жарияланды. Археологтар бұл шатқалдың атымен Дунайдың орталық аймағындағы шамамен 13 000 – 5 000 жыл бұрынғы темір қақпалар мезолиттік мәдениетін атады. Сербия мен Еуропадағы ең маңызды археологиялық орындардың бірі – Лепенски Вир, ол Дунайдың жағалауында, Темір қақпалар шатқалында орналасқан Еуропадағы ең көне жоспарланған елді мекен.
The Iron Gates (Porțile de Fier; ; Hungarian: Vaskapu szoros) is a gorge on the river Danube. It forms part of the boundary between Serbia (to the south) and Romania (north). In the broad sense it encompasses a route of ; in the narrow sense it only encompasses the last barrier on this route, just beyond the Romanian city of Orșova, that contains two hydroelectric dams, with two power stations, Iron Gate I Hydroelectric Power Station and Iron Gate II Hydroelectric Power Station. At this point in the Danube, the river separates the southern Carpathian Mountains from the northwestern foothills of the Balkan Mountains. The Romanian side of the gorge constitutes the Iron Gates Natural Park, whereas the Serbian part constitutes the Đerdap National Park. A wider protected area on the Serbian side was declared the UNESCO global geopark in July 2020. Archaeologists have named the Iron Gates mesolithic culture, of the central Danube region circa 13,000 to 5,000 years ago, after the gorge. One of the most important archaeological sites in Serbia and Europe is Lepenski Vir, the oldest planned settlement in Europe, located on the banks of the Danube in the Iron Gate gorge.
Топонимика
Ағылшын тілінде алқап Темір қақпалар немесе Темір қақпа деп аталады. 1853 жылы Лондонның "Таймс" газетінде Дунай туралы жарияланған мақалада ол "Темір қақпа, немесе Траян қақпасы" деп аталған. Румын, венгр, поляк, словак, чех, неміс және болгар тілдерінде "Темір қақпалар" деген мағынаны беретін атаулар алқаптың барлық бөлігін атау үшін қолданылады. Бұл атаулар Porțile de Fier, Vaskapu, Żelazne Wrota, Eisernes Tor және Železni vrata. Бағыттың соңғы бөлігі үшін румын тіліндегі баламалы атау – Defileul Dunării, сөзбе-сөз "Дануба алқабы". Серб тілінде алқап Đerdap (Ђердап; ) деп, ал соңғы бөлігі Đerdapska klisura (Ђердапска клисура; , яғни Đerdap алқабы) деп аталады, бұл Византия грек тілінен келген Κλεισούρα (kleisoura) сөзінен шыққан, ол "қоршалған жер" немесе "өтпе жол" дегенді білдіреді. Дьердап және бұрынғы серб атауы Демир капия екеуі де түрік тілінен шыққан. Демир капия "темір қақпа" (demirkapı) дегенді білдіреді және оның аудармасы көптеген басқа тілдерге алқаптың атауы ретінде енген, ал đerdap сөзі girdap сөзінен шыққан, ол "айналма" немесе "күшті ағыс" дегенді білдіреді.
In English, the gorge is known as Iron Gates or Iron Gate. An 1853 article about the Danube in The Times of London referred to it as "the Iron Gate, or the Gate of Trajan." In languages of the region including Romanian, Hungarian, Polish, Slovak, Czech, German, and Bulgarian, names literally meaning "Iron Gates" are used to name the entire range of gorges. These names are Porțile de Fier , Vaskapu, , Żelazne Wrota, Eisernes Tor, and Železni vrata. An alternative Romanian name for the last part of the route is Defileul Dunării, literally "Danube Gorge". In Serbian, the gorge is known as Đerdap (Ђердап; ), with the last part named Đerdapska klisura (Ђердапска клисура; , meaning Đerdap Gorge) from the Byzantine Greek Κλεισούρα (kleisoura), standing for "enclosure" or "pass." Both Đerdap and the former Serbian name, Demir kapija, are Turkish in origin. Demir kapija means "iron gate" (demirkapı) and a translation of it entered most of the other languages as the name of the gorge, while đerdap comes from girdap which means whirlpool, vortex.
Жағалар
Дунайдың алғашқы тарылуы Румынияның Молдова Вече аралынан кейін орналасқан және Голубац шатқалы деп аталады. Оның ұзындығы 14,5 км, ең тар жерінде ені шамалы. Оның басында Сербия жағалауындағы Голубацта ортағасырлық бекініс орналасқан. Люповская аңғары арқылы екінші шатқал – Господин Вир өтеді, оның ұзындығы 15 км және ең тар жерінде тарылады. Жарлар 500 метрге дейін көтеріледі және құрлықтан жетуі ең қиын. Кең Донжи Милановац Үлкен және Кіші Казань шатқалдарымен байланысты, олардың жалпы ұзындығы Оршова аңғары – өзеннің Валахия жазықтарына Сип шатқалы арқылы жеткенге дейінгі соңғы кең бөлігі. Ұлы Казань (қазан – "қазан" немесе "су қоймасы" деген мағынаны білдіреді) – бүкіл маршруттың ең танымал және ең тар шатқалы: өзен мұнда 150 метрге дейін тарылады және тереңдігі 150 метрге жетеді.
The first narrowing of the Danube lies beyond the Romanian isle of Moldova Veche and is known as the Golubac gorge. It is 14.5 km long and wide at the narrowest point. At its head, there is a medieval fort at Golubac, on the Serbian bank. Through the valley of Ljupovska lies the second gorge, Gospodjin Vir, which is 15 km long and narrows to The cliffs scale to 500 m and are the most difficult to reach here from land. The broader Donji Milanovac forms the connection with the Great and the Small Kazan gorge, which have a combined length of The Orșova valley is the last broad section before the river reaches the plains of Wallachia at the last gorge, the Sip gorge. The Great Kazan (kazan meaning "cauldron" or "reservoir") is the most famous and the most narrow gorge of the whole route: the river here narrows to 150 m and reaches a depth of up to .
Плотиналар
Румыния мен Югославияның бірлескен мегажобасының құрылысы 1964 жылы басталды. 1972 жылы Темір қақпа I бөгеті ашылды, ал 1984 жылы Темір қақпа II бөгеті, сондай-ақ екі гидроэлектр станциясы, екі шлюз және кеме қатынасы үшін екі навигациялық шлюз пайдалануға берілді. Бұл бөгеттердің салынуы Белградтан төмен Дунай аңғарына суқойма сипатын берді және бөгет маңында өзен суының деңгейі 35 метрге көтерілді. Ескі Оршова қаласы, Дунайдағы Ада Кале аралы (төменгі бөлігі) және кемінде бес басқа ауыл, жалпы саны 17 000 адам, орын ауыстыруға тап болды. Халық көшірілді, ал елді мекендер Дунайға мәңгілікке жоғалып кетті. Өзеннің табиғи қызметіне тиісті назар берілмей жобаланып салынған бөгеттер, өзенді экологиялық оқшауланған бөліктерге бөліп, түрлердің еркін қозғалысын және көшіп-қонуын шектейді. Көшіп-қонушы балықтарға ерекше зиян тиеді, олар шағылысу орындары мен өмір циклінің басқа кезеңдерінде пайдаланатын аймақтар арасында өзен ағысымен жоғары немесе төмен қозғала алмайды. Темір қақпаның салынуы жергілікті флора мен фаунаға да зор әсер етті – мысалы, бірнеше белуга балықтарының шағылысу жолдары тоқтатылды. Белуга балығы ең ірісі болды, ал ең ірісі 1793 жылы тіркелді. Сондай-ақ, аймақтың экономикасына, әсіресе Дунай балық шаруашылығының өнімділігіне елеулі әсер етті. Дунайдағы көшіп-қонушы балық түрлерінің жағдайы – бүкіл Дунай өзені алабының экологиялық денсаулығының маңызды көрсеткіші, бұл өз кезегінде кең ауқымды экономикалық және стратегиялық салдарларға алып келеді. Темір қақпаның флорасы мен фаунасы, сондай-ақ геоморфологиялық, археологиялық және мәдени-тарихи ескерткіштері бөгет салынысынан бері екі елдің де қорғауында. Сербияда бұл Đerdap ұлттық паркі (1974 жылдан бері) арқылы, ал Румынияда Porțile de Fier ұлттық паркі (2001 жылдан бері) арқылы жүзеге асырылды.
The construction of the joint Romanian Yugoslavian mega project commenced in 1964. In 1972 the Iron Gate I Dam was opened, followed by Iron Gate II Dam, in 1984, along with two hydroelectric power stations, two sluices and navigation locks for shipping. The construction of these dams gave the valley of the Danube below Belgrade the nature of a reservoir, and additionally caused a 35 m rise in the water level of the river near the dam. The old Orșova, the Danube island of Ada Kaleh (below) and at least five other villages, totaling a population of 17,000, had to make way. People were relocated and the settlements have been lost forever to the Danube. When designed and built without adequate attention to the natural functioning of a river, dams have the effect of cutting a river into ecologically isolated compartments, which do not allow free movement and migration of species. Migratory fish are particularly badly hit, being rendered unable to move upstream or downstream between their spawning grounds and areas used at other times in their life cycle. The construction of the Iron Gates had a major impact on the local fauna and flora as well—for example, the spawning routes of several species of sturgeon were permanently interrupted. Beluga sturgeon was the largest, and the largest specimen was recorded in 1793, at There have also been significant regional economic impacts – notably on the productivity of Danube fisheries. The status of the Danube's migratory fish species is a strong indicator of the ecological health of the entire Danube River Basin, which in turn has wider economic and strategic consequences. The flora and fauna, as well as the geomorphological, archaeological and cultural historical artifacts of the Iron Gates have been under the protection of both nations since the construction of the dam. In Serbia this was done with the Đerdap National Park (since 1974, ) and in Romania by the Porțile de Fier National Park (since 2001, ).
Тарихқа дейінгі және рим дәуірі
Неолиттің алғашқы кезеңіне жататын құмтастан жасалған мүсіндер, бұл аймақта адамдар өте ұзақ уақыттан бері қоныстанғанын көрсетеді. Одан да маңыздысы – Темір қақпалардың мезолиттік ескерткіштері (шамамен 13 000 – 5 000 жыл бұрынғы), әсіресе Господин Вир шатқалындағы Лепенски Вирдің маңызды археологиялық орны (1960 жылдары қазылған). Лепенски Вир көбінесе Оңтүстік-Шығыс Еуропадағы ең маңызды мезолиттік орын деп есептеледі. Ұлы Қазанның шығысында Рим императоры Траян Дамасктық Аполлодор салған көпірді тұрғызған. Көпірдің құрылысы 103 жылдан 105 жылға дейін жүргізілді, бұл Траянның Дакияны толық басып алуына дейін болды. (Сербия жағалауында римдік тақта орнатылған. Румыния жағалауында, Кіші Қазанда 1994–2004 жылдары Траянның дакиялық қарсыласы Децебалдың суреті тасқа қашалған.) 1442 жылы Иоанн Хуняди бастаған 15 000 сарбаз Дунай өзенінің Темір қақпасына жақын Зайкань (қазіргі Зейкани) жерінде Бейлербей Шеһабетдиннің 80 000 сарбазын жеңіп алды.
Sandstone statues dated to the early Neolithic era indicate that the area has been inhabited for a very long time. Even more significant are the Iron Gates Mesolithic (c. 13,000 to 5,000 BP) sites – in particular, the gorge of Gospodjin Vir, which contains the major archaeological site of Lepenski Vir (unearthed in the 1960s). Lepenski Vir is often regarded as the most important Mesolithic site in south east Europe. East of the Great Kazan the Roman emperor Trajan built the legendary bridge erected by Apollodorus of Damascus. Construction of the bridge ran from 103 through 105, preceding Trajan's final conquest of Dacia. (On the right (Serbian) bank a Roman plaque commemorates him. On the Romanian bank, at the Small Kazan, a likeness of Decebalus, Trajan's Dacian opponent, was carved in rock in 1994–2004.) John Hunyadi and his 15,000 men defeated the 80,000 strong army of Beylerbey Şehabeddin at Zajkány (today's Zeicani), near the Iron Gate of the Danube river in 1442.
Аида Қалех
Мүмкін, Джердап бөгетінің құрылысының ең әсерлі салдары Ада Калех деп аталатын аралдың су астында қалуы болды. Бұрынғы түрік анклавы, онда мешіт және мыңдаған қияң аллеялар болған, ол еркін порт және контрабандистердің мекені ретінде танымал еді. Түріктермен қатар, көптеген басқа этникалық топтар да онда өмір сүрді. Арал Оршовадан төмен ағыста орналасқан, ал оның өлшемдері 1,7 х 0,4–0,5 км шамасында болды. Арал қоршалған; 1669 жылы австриялықтар оны түріктерден қорғау үшін бекініс салған, және бұл бекініс екі империя арасындағы шиеленіс тудырған орын болып қала берді. 1699 жылы арал түріктердің бақылауына өтті, 1716 жылдан 1718 жылға дейін ол австриялықтардың иелігінде болды, ал 1738 жылы төрт айлық қоршаудан кейін қайтадан түріктерге қарасты, содан кейін 1789 жылы австриялықтар оны қайта бағындырды, бірақ келесі бейбіт келісімде оны түріктерге қайтаруға мәжбүр болды. Осыдан кейін арал әскери маңыздылығын жоғалтты. 1878 жылғы Берлин конгресі Осман империясын оңтүстікке қарай шегінуге мәжбүр етті, бірақ арал түрік сұлтанының меншігінде қалды, себебі келісімде оның аты аталмаған. Арал тұрғындары салықтан және кеденнен босатылып, әскерге шақырылмады. 1923 жылы Осман монархиясы құлағаннан кейін, Лозанна шарты бойынша арал Румынияға берілді. Ада Калех мешіті 1903 жылы салынған және бұрынғы францискан монастырінің орнында тұрғызылған. Түрік сұлтаны Абдулхамид II сыйлаған кілем 1965 жылдан бері Констанца мешітінде сақтаулы. Ада Калех тұрғындарының көп бөлігі арал эвакуацияланғаннан кейін Түркияға эмиграциялады. Ал қалғандары Солтүстік Добруджаға, түрік азшылығы бар тағы бір румын аймағына көшірілді.
Perhaps the most evocative consequence of the Đerdap dam's construction was the flooding of an islet named Ada Kaleh. A former Turkish exclave, it had a mosque and a thousand twisting alleys, and was known as a free port and smuggler's nest. Many other ethnic groups lived there beside Turks. The island was about downstream from Orșova and measured 1.7 by 0.4–0.5 km. It was walled; the Austrians built a fort there in 1669 to defend it from the Turks, and that fort would remain a bone of contention for the two empires. In 1699 the island came under Turkish control, from 1716 to 1718 it was Austrian, after a four month siege in 1738 it was Turkish again, followed by the Austrians reconquering it in 1789, only to have to yield it to the Turks in the following peace treaty. Thereafter, the island lost its military importance. The 1878 Congress of Berlin forced the Ottoman Empire to retreat far into the south, but the island remained the property of the Turkish sultan, allegedly because the treaty neglected to mention it. The inhabitants enjoyed exemption from taxes and customs and were not conscripted. In 1923, when the Ottoman monarchy had disappeared, the island was given to Romania in the Treaty of Lausanne. The Ada Kaleh mosque dated from 1903 and was built on the site of an earlier Franciscan monastery. The mosque's carpet, a gift from the Turkish sultan Abdülhamid II, has been located in the Constanța mosque since 1965. Most Ada Kaleh inhabitants emigrated to Turkey after the evacuation of the island. A smaller part went to Northern Dobruja, another Romanian territory with a Turkish minority.
ХІХ ғасырдағы венгрлік бастамалар
XIX ғасырдың басында Дунайдағы кеме қатынасының еркіндігі аймақтағы және одан тыс көптеген мемлекеттер үшін маңызды саналды. Ірі кемелерге Темір қақпадан өтуге мүмкіндік беру басымдыққа ие болды. 1831 жылы венгр саясаткері Иштван Сечени бастамасымен, өткелді кеме жүзуге қолайлы ету жоспары жасалды. Австрия-Мажарстан үкіметі мен Австрия-Түркия комиссиясы ұсынған шешімдерге қанағаттанбаған Венгрия үкіметі Темір қақпа арқылы кеме қатынасын ұйымдастыру үшін өз комиссиясын құрды. Жоба 1883 жылы аяқталды. 1883 және 1886 жылдары сауда және көлік министрі болып тағайындалған, Венгрияның «Темір министрі» атанған Габор Барос, Венгрияның Фьюме (Риека) теңіз портын жаңғырту және Жоғарғы Дунай мен Темір қақпаны реттеу жобаларына жетекшілік етті. Жардың бөлігіндегі жұмыстар 1889 жылдан бастап 11 жыл бойы Мажарстан техникалық басқармасы тарапынан жүргізілді. Жұмыстар екі секторға бөлінді: Жоғарғы және Төменгі Темір қақпалар. Жоғарғы бөлімдегі каналдар, Оршова қаласында (сол кезде Австрия-Мажарстан, Румыния және Сербияның үштік шекарасы) Оршовадағы су деңгейінің нөлдік көрсеткішінде белгілі бір енділік және тереңдікте болды. Оңтүстік бөлімдегі каналдар, Сип каналынан басқа, белгілі бір енділік және тереңдікте болды, ал Сип каналының ені тарырақ болды. 1890 жылы Оршованың жанында, Венгрияның соңғы шекаралық қаласының тұсында арна жасау үшін жарылыс жасалып, тастар тазартылды. Гребен қырқасының бір бөлігі осы жерде белгілі бір ұзындықта алынып тасталды. Мұнда белгілі бір тереңдік жеткілікті болды. 1896 жылдың 17 қыркүйегінде осылай құрылған Сип каналы (оң жағалаудағы Сербияның Сип ауылының атымен аталған) австро-венгерлік император Франц Иосиф, Румыния королі Карол I және Сербия королі Александр Обренович тарапынан салтанатты түрде ашылды.
By the early 19th century, freedom of navigation on the Danube was regarded as important by many different states in the region and beyond. Allowing passage through the Iron Gates by larger vessels had become a priority. By 1831 a plan had been drafted to make the passage navigable, at the initiative of Hungarian politician István Széchenyi. Not being satisfied with the solutions compiled by the Austrio Hungarian government and the Austro Turkish commission, the government of Hungary formed its own commission for the organization of the navigation through the Iron Gates. The project was finished in 1883. Appointed in 1883 and again in 1886, Minister of Trade and Transportation Gábor Baross, Hungary's "Iron Minister", presided over modernization projects at Hungary's sea port in Fiume (Rijeka), and regulation of the Upper Danube and Iron Gate. Works on the gorge section were done by the Hungarian Technical Administration over 11 years from 1889. The works were divided in two sectors, the upper and the lower Iron Gates. The channels in the upper section, at the town of Orșova (the tripoint between Austria Hungary, Romania and Serbia at the time) were up to wide and deep, at the zero water level in Orșova. In the southern section, the channels were wide and deep, except for the Sip Channel, which was wide. In 1890, near Orșova, the last border town of Hungary, rocks were cleared by explosion over a stretch in order to create channels. A spur of the Greben Ridge was removed across a length of over Here, a depth of sufficed. On 17 September 1896, the Sip Channel thus created (named after the Serbian Sip village on the right bank) was inaugurated by the Austro Hungarian emperor Franz Joseph, the Romanian king Carol I, and the Serbian king Alexander Obrenovich.
Фильм
2003 жылғы "Donau, Duna, Dunaj, Dunav, Dunarea" фильмі Темір қақпаның бірнеше минуттық кадрларын қамтиды.
The 2003 film Donau, Duna, Dunaj, Dunav, Dunarea contains several minutes of film of the Iron Gates.
Музыка
Темір қақпалар Звонко Богданның "Растао сам пород Дунава" әнінің екінші шумағында еске алынады. Милутин Поповичтің "Югославиё" халық әні, көбінесе "Од Вардара па до Триглава" деп аталатын бұл әннің бастауында Темір қақпалар туралы айтылады.
The Iron Gates are mentioned in the second verse of the Zvonko Bogdan song Rastao sam pored Dunava. The folk song Jugoslavijo by Milutin Popović, commonly called Od Vardara pa do Triglava, includes a mention of the Iron Gates in the beginning.