Кіріспе

Эсте әулеті (/UK/'/ɛ//s//t//i/ ESTee, /US/'/ɛ//s//t//eɪ/ ESTay, ˈɛste) – Солтүстік Италиядан шыққан еуропалық әулет, оның мүшелері көптеген ғасырлар бойы Италия мен Германияның бір бөлігін басқарған. Эсте әулетінің ең ертегі, Вельф әулеті деп белгілі аға тармағында Бавария және Брансвик герцогтары болған. Осы тармақтан Ұлыбританияның Ганновер монархтары, сондай-ақ Ресей императоры (Иван VI) және қасиетті Рим императоры (Отто IV) шыққан. Эсте әулетінің кіші тармағы, жай ғана Эсте әулеті деп аталатын, Феррара (1240–1597), Модена (–1859) және Реджио (1288–1796) билеушілерін қамтиды. Бұл тармақтың еркек желісі 1803 жылы Эркүл III-нің қайтысымен тоқтатылған.

Шығу тегі

Эдвард Гиббонның пікірінше, бұл әулет римдік Аттий әулетінен тараған, олар Италияны остготтардан қорғау үшін Римнен Эстеге көшіп келген. Дегенмен, бұл гипотезаны қолдайтын аз ғана дәлел бар. Әулеттің алғашқы мүшелерінің аттары франк тектес болуы ықтимал екенін көрсетеді. «Британника энциклопедиясы» бұл әулетті Обертенги әулетінің бір тармағы деп санайды. Әулеттің ең алғашқы белгілі өкілі – Майнц марграфы Адалберт, ол 975 жылға жуық қайтыс болған Италия граф-палатині Оберто I-нің әкесі ретінде ғана танымал. Обертоның немересі Альберт Аццо II, Милан марграфы (996–1097) Падуа қаласының жанындағы Эстеде қамал салып, осы жердің атымен өзін атады. Оның екі некеден үш ұлы болды, олардың екеуі әулеттің екі тармағының ата-бабалары болды: Велф IV, үлкен ұлы (1101 ж. қайтыс болды), Куньгунденің (1056 ж. қайтыс болды) ұлы, Ескі Велфтердің соңғы өкілі. Ол анасының туысы, Каринтия герцогы Велфтің мүлігін мұраға алды, 1070 жылы Бавария герцогы болды және Велфтер әулетінің ең ірі тармағының бабасы атанды. Аццоның екінші некесінен туған Хью, анасының құдайының мүлігі болған француз Мэн округін мұраға алды, бірақ бір жылдан кейін оны сатып, баласыз қайтыс болды. Фулько I, Милан марграфы (шамамен 1128/35 ж. қайтыс болды), үшінші ұлы, жас итальяндық Эсте әулетінің бабасы. Екі тармақ та, Саксония және Бавария герцогы Генрих Арыстанның (неміс Велф әулеті) тарапынан 1154 жылы келісімге келді, ол әулеттің итальяндық иеліктерін кіші тармаққа, Фульк Эстеге бөлді, олар уақыт өте Феррара, Модена және Реджо қалаларын сатып алды. Эсте 1275 жылы Падуаның, ал 1405 жылы (Падуамен бірге) Венецияның билігіне көшті.

Ескі бөлімшесі Welf-тің жас үйі

Эсте әулетінің ертедегі аға тармағы, Велф әулеті деп аталатын (оларды "Гельфтер" немесе "Гельф" деп те атаған, бұл түпнұсқа Welf атауының итальян тіліндегі нұсқасы), Бавария герцогтарын (1070–1139, 1156–1180), Саксония герцогтарын (1138–1139, 1142–1180), Киелі Рим императоры Отто IV-ті (1198–1218), Брансуик және Люнебург герцогтарын (1208–1806), кейіннен Саксония-Лауэнбург герцогтарын (1689–1803), 1705 жылы "Гановердің сайлаушылары" деп аталатын, және Брансуик-Волфенбюттель княздерін (1269–1807) өндірді. Велф әулеті Ұлыбритания мен Біріккен Корольдікке "Гановер монархтарын" (1714–1901) сыйлады, сондай-ақ Ресейге император Иван VI-ны берді. Наполеон соғыстарының аяқталуымен Еуропаның жаңа бейнесі қалыптасып, жаңа дәуір басталғаннан кейін, Ганноверлік электорат (Брансуик пен Люнебург герцогтігі, Ұлыбритания королі Георг III-нің жеке басқаруында болған) шарт бойынша таратылды. Оның жерлері кеңейтіліп, мемлекет патшалыққа дейін көтерілді. Жаңа патшалық 1815 жылдан 1866 жылға дейін болды, бірақ 1837 жылы королева Викторияның (Салик заңына сәйкес Ганноверді мұраға ала алмағандықтан) таққа отыруымен, ол оның інісі, Ганновер королі Эрнест Августқа өтті, осылайша Британдық тәжбен жеке басқаруы аяқталды. Велф әулетінің аға тармағы Брансуик-Волфенбюттель княздарының басқаруымен 1884 жылы Брансуик князі Вильгельм VIII қайтыс болғанға дейін даусыз жалғасты. Оның өлімінен бұрын, оның ағасы Карл II Женевадан, әулеттің заң жүзіндегі қуылған билеушісі ретінде, Пруссияның тәжге қосылуын және бұрынғы Ганноверлік узурпацияны Германия әулеті ішіндегі толыққанды заңсыздық деп жариялаған болатын. Ол қайтыс болғаннан кейін, оның немересі халықаралық деңгейде мойындалған шақыруларын жалғастырды. Ганновер Гвельф партиясын (немесе неміс партиясын) Пруссия мен Германияның тәжді аннексиялауына қарсы саяси шағымдарын жалғастыру үшін құрды.

Жас тармақ Эсте маркграфтары

Италиялық тармақтың барлық кейінгі ұрпақтары Фулько д'Эстеден тараған. 1171 жылдан бастап оның ұрпақтары Эсте маркграфтары атағын алды. Бірінші маркграф – Обиццо I (1193 жылы қайтыс болды) император Фридрих I Барбароссаға қарсы күресті. Оның жүрегіндегі туысы, VI Аццо д'Эсте (1170–1212) Мантуя және Веронаның подестасы болды. 1146 жылы Феррара оның немере қызы Маркезелланың құдайы ретінде Аццо VI д'Эстеге, Аделларди әулетінің соңғы өкіліне өтті. 1242 жылы VII Аццо Новелло өмір бойына подеста болып тағайындалды. Обиццо II (1293 жылы қайтыс болды) 1264 жылы Феррара, 1288 жылы Модена және 1289 жылы Реджоның иесі деп жариялап, Феррара иелігін мұрагерлік етіп бекітті. Феррара папаның феодалы болды және 1332 жылы Эсте әулетіне мұрагерлік папалық викарийлер лауазымы берілді. Никколо д'Эсте III (1384–1441) тұсында Феррара мәдениеттің маңызды орталығына айналды, ол бірнеше папаларды, әсіресе Евгений IV-ті зор құрметпен қарсы алды. Ол 1438 жылы Феррарада собор өткізді, кейіннен Флоренция соборы деп аталды. Оның мұрагерлері оның заңсыз ұлдары Леонелло (1407–1450) және Борсо (1413–1471) болды, Борсо 1452 жылы император Фридрих III-тен Модена және Реджо герцогі болды, бұл герцогтіктерді императорлық феод ретінде алды. 1471 жылы ол Папа Павел II-ден Феррара герцогтігін папалық феод ретінде алды, осы оқиғаға арнап Палаццо Шифанояда әсем фрескалар салынды. Борсоның орнын оның жартылай ағасы Эрколе (1431–1505) басты, ол 15 ғасырдың соңы мен 16 ғасырдың басында Италиядағы өнердің ең маңызды меценаттарының бірі болды. Феррара, әсіресе музыка үшін танымал мәдени орталыққа айналды; Жоскин де Пре герцог Эрколе үшін жұмыс істеді, Якоб Обрехт Феррараға екі рет келді, ал Антуан Брумель 1505 жылдан бастап бас музыкант болды. Эрколенің қызы Беатрис (1475–1497) Милан герцогы Людовико Сфорцаға тұрмысқа шықты; тағы бір қызы Изабелла (1474–1539) Мантуя маркизі Франческо Гонзагаға тұрмысқа шықты. Эрколе I-нің мұрагері оның ұлы Альфонсо I (1476–1534) болды, ол папа Александр VI-ның қызы, Чезаре Борджияның қарындасы Лукреция Борджияның үшінші күйеуі болды. Альфонсо I Ариостоның қамқоршысы болды. Альфонсо мен Лукреция Борджияның ұлы Эрколе д'Эсте II (1508–1559) Франция королі Людовик XII-нің қызы Ренеге үйленді. Оның ұлы Альфонсо II алғаш рет Тоскананың ұлы герцогы Козимо I-нің қызы Лукрецияға үйленді. Ол қайтыс болғаннан кейін, ол Киелі Рим императоры Максимилиан II-нің (1527–1576) әпкесі Барбараға үйленді. Оның үшінші әйелі Маргарита Гонзага Мантуя герцогының қызы болды. Альфонсо II Феррараның даңқын ең жоғары деңгейге көтерді, ол Торквато Тассо мен Джованни Баттиста Гуаринидің қамқоршылығын жалғастырды және әдетте өнер мен ғылымды қолдады, өйткені оның үйінің әміршілері әрқашан істеген. Заңды әулет 1597 жылы онымен аяқталды; оның мұрагері ретінде император Рудольф II өзінің туысы Цезарь д'Эстеді (1533–1628), заңсыз туылған кадет тармағының мүшесі, императорлық герцогтіктерде билік етуді жалғастырды және отбасы атын жалғастырды. Феррара, екінші жағынан, 1598 жылы мұрагердің заңды емес екендігіне байланысты папа Климент VIII-нің күшімен күшпен қосылды және Папалық мемлекетке қосылды. Соңғы герцог, Эрколе III, 1796 жылы француздармен құлатылды. Оның екі герцогтігі Циспадания Республикасы болды, ол бір жылдан кейін Цизальпин Республикасына, содан кейін Наполеондық Италия Корольдігіне біріктірілді. 1801 жылы Эркольге оңтүстік-батыс Германиядағы Брайсгау княздігі берілді, оның бұрынғы билеушілері Габсбургтар оны Габсбургтарға қайтаруды күтіп, оған берген болатын, өйткені Эркольдің қызы Мария Беатрис Рикчарда д'Эсте Габсбургтердің кадеті, Австрияның эрцгерцогы Фердинанд Эстеге үйленген. 1803 жылы Эрколь қайтыс болды, ал Брайсгау оның қызы мен күйеуіне өтті, ол 1806 жылы Наполеонның құрып кеткен Киелі Рим империясының батыс аумақтарын кеңейтілген және жоғарылатылған Баденнің Ұлы Герцогтігіне қайта ұйымдастыру кезінде жоғалтты.