Кіріспе

Қытай саясаткері Ли Лисан (18 қараша 1899 – 22 маусым 1967) – қытай саясаткері, саяси бюро мүшесі, соңынан Орталық комитет мүшесі болған.

Алғашқы жылдар

Ли 1899 жылы Қытайдың Хунань провинциясындағы Лилинг қаласында Ли Ронгжи деген атпен дүниеге келді. Әкесі мұғалім болғандықтан, Лиге дәстүрлі қытай поэзиясы мен классикалық туындыларды үйретті. 1915 жылы ол Чаншаға орта білім алуға келді және газетте Чаншаның бірінші нормалық мектебінің оқушысы "28 соққы" деген псевдониммен жариялаған хабарламаны көрді. Ли сол жас жігітпен танысып, оның аты Мао Цзэдун екенін білді және дос болды. Кейін Ли Хунаньдағы жергілікті әскербасының қатарына қосылды. Оның әкесімен туыс және бірге оқыған Чэнь Цзянь Лидің Пекинде оқуына көмектесті.

Франция

Ли Пекинге келгенде Францияда оқуға өтініш беріп, 1920 жылы Францияға жетті. Оқу ақысын төлеу үшін ол қазандық жасаушының көмекшісі ретінде жартылай штатпен жұмыс істеді. Оның бастығы Коммунистік партияның мүшесі болды және Ли коммунизмді қабылдауына әсер етті, Франциядағы қытай жұмысшыларының құқықтары үшін белсенді түрде күреске қатысты. Белсенді және батыл революциялық қызметі үшін Ли алауыздық тудырушы деп танылды. 1921 жылы Ли француз билігі тарапынан 100-ден астам басқа қытайлармен бірге елден қуылды.

Қытайға оралу

Ли Шанхайға оралғанда, оны Чэнь Дуксиу Қытай Коммунистік партиясына (ҚКП) қосылуға шақырды. Партия оны Цзянси провинциясының Пинсян қаласындағы Аньюань көмір кенішінде жұмысшылардың ұйымдастыру жұмысына жіберді. Ли сол жердегі еңбек қозғалысының жетекшісі ретінде ҚКП мүшелерінің санын көбейтіп, ұйымдастыру әдістерін жетілдірді. 1924 жылдың соңына қарай Қытайдың бүкіл аумағында 900 ҚКП мүшесі болды, олардың 300-і Аньюань көмір кенішінен шыққан. Осы кезде Ли еңбек ісіндегі және ұйымдастырудағы қабілетін көрсетті, ал кейін оның орынбасары болған Лю Шаоцимен бірлесіп жұмыс істеді. Ұлтшылдар Лидің ұйымдастыру дағдысын жоғары бағалады; 1928 жылы ауылды бейбіттендіру науқаны барысында дайындалған құпия есеп Аньюаньдағы қиындықтардың себебін былай түсіндірді: «Коммунистік партияның Аньюаньдағы мықты негізінің себебі – коммунистердің бұрын Аньюаньдағы жан-жақты «қызыл білім беру» жұмысын жүргізгені. Алты-жеті жыл бұрын Аньюань жұмысшылары қарапайым шаруалар еді. Олардың ешқайсысы да жиналыста сөйлей алмайтын, тіпті сөз сөйлей алмайтын. Кез келген нәрсені ұйымдастыру туралы ешқайсысы естімеген. Ли Лисан коммунистік бандит Аньюаньға келгеннен кейін ғана ұйымдастыру туралы білім кеңінен тарады. Енді жұмысшылар қоғамдық жиналыстарда сөйлеп, тіпті лекция оқып берді! Аньюаньдағы коммунистер білім беруге үлкен мән берді, бірақ олар миссионердің жұмысшының басына діни сенімді тығып салуындай, коммунизмді механикалық түрде насихаттап уағыздамады. Бастапқыда олар сауаттылыққа және негізгі білімге назар аударды. Олар әр апта сайын лекциялар, жұмысшылардың пікірсайыс клубы мен оқу топтарын өткізді. 1926 жылы Ли Қытайдың еңбек орталығы – Ухань қаласына еңбек жұмысын басқаруға келді. Кейін ҚКП-ның бас хатшысы болған Сян Чжунфа сол кездегі жоғары лауазымды басшы болғанымен, Ли нақты шешімдерді қабылдады. 1927 жылы Гоминьдан (ГМД) мен ҚКП арасындағы одақ ажырағаннан кейін Ли ГМД-ға қарсы Нанчан көтерілісін ұсынған бірінші адам болды және күзетшілер директоры лауазымын иеленді. Көтеріліс ақылсыздық пен нашар жоспарлаудың нәтижесінде сәтсіз аяқталғанымен, Ли еңбек қозғалысындағы беделі мен отқа төзімділігі үшін ҚКП-ның орталық сахнасына шықты.

Сянның билігі

Мәскеуде өткен ҚКП-ның 6-шы Ұлттық съезінде Лидің ескі досы Сян Чжунфа Коминтерн мен Кеңес Одағының қолдауымен Бас хатшы болып сайланды. Сян билікке келген кезде Ли Лисанның рөлі бірте-бірте маңыздырақ бола түсті. Сян, ҚКП Саяси бюросының тұрақты мүшесі және ҚКП Пропаганда департаментінің министрі Цай Хесенді, оның ҚКП Сунцзи бөлімін басқарудағы радикалдық тәсілдерінен туындаған, шектен тыс демократия мен наразылыққа себеп болғандықтан, қызметтен босатты. Сян оның орнына Лиді таңдады. Ли 1928 жылғы қазан айында саяси бюроның төрт тұрақты мүшесінің бірі және ҚКП-ның үгіт-насихат бөлімінің министрі болды. Коминтерннің Қиыр Шығыс бюросы 1929 жылы оңшылдыққа қарсы бұйрық шығарғанда және ҚКП-ны жеткілікті белсенді болмағаны үшін айыптағанда, Сян бұл шешімге қарсылық білдірді. Ол Лидің шешендігі мен күш-қуатының арқасында коммуникация жұмысын тиімді атқара алатынын білді. Сөйтіп, Ли Коминтернмен туындаған дауларды реттеу жұмысын өз мойнына алды. Сян Чжоу Энлайды Мәскеуге оқуға жіберген кезде, Ли Чжоудың ұйымдастыру жұмысын да қолына алды, бұл Лиге өз қабілетін көрсетуге кең мүмкіндік берді.

Құлдырау

Сиан Коминтерннің оңшылдыққа қарсы шешімін білгенде, Қытай революциясы өрбу кезеңінде екенін мәлімдеді. Ли бұл жаңылысты экстремизмге айналдырды, ол кейін Ли Лисан жолы (立三路线) ретінде белгілі болды, жұмысшылар жетекшілігімен қалаларда қарулы көтеріліс шақырып, революцияны бүкіл елге таратуды ұсынды. 1930 жылдың маусым айынан бастап Сианның қолдауымен Ли Лисан жолы қалыптасты. ҚКП күнделікті жұмысты штаб-пәтерінен провинциялардағы бөлімдерге жүктеді, барлық провинцияларда әрекет комитеттерін құрып, қазан айында толыққанды көтеріліске дайындалды. Бірақ Коминтерн наразылығын білдіріп, Қытай революциясы үшін жүйелі саясат әзірлеп жатқанын және ҚКП бір немесе бірнеше провинциядағы көтеріліске күш салуы керектігін мәлімдеді. Сиан Лиді қолдап, бұл Қытай революциясының шешуші сәті деген пікірін ұстанып қалды. Бірнеше дөңгелек талқылаулар барысында Сиан, Ли және Коминтерн арасындағы шиеленіс күрт өсті. ҚКП-ның Коминтернге деген күдігі мен сыны Коминтерн үшін сатқындықпен тең болды. 1930 жылдың шілдесінде Ли Лисан басшылығындағы коммунистік армия Хунань провинциясындағы Чаншаны басып алды, бірақ КМТ әскерлері бірнеше күннен кейін оның күштерін жеңді. Басқа қалалардағы көтерілістер КМТ әскерлерімен тез басып тасталды. Сонымен қатар, Ли өзінің авторитарлық стилімен көптеген ҚКП мүшелерін қарсыластарға айналдырды. Олардың арасында бұрынғы ҚКП мүшелері де болды, мысалы, еңбек белсенділері Хэ Мэнсюн және Ло Чжанлун, олар Лидің экстремизміне қарсы болғандықтан ғана оңшылдар деп айыпталды. Ван Мин және оның 28 большевик тобы Мәскеуден оралды, Мәскеудегі ұстаздары оларды ҚКП басшылығына тағайындады, бірақ Ли оларға салқын қабақ көрсетті.

Өлім

ККП-нің ішінде де, сыртында да көптеген қарсыластары болғандықтан, Лидің тағдыры шешілді. Коминтерн өзінің саясатын күшіне енгізу үшін Цюй Цюбай мен Чжоу Эньлайды Қытайға қайтарды. 28 большевик осы мүмкіндікті пайдаланып, Лиді жамандады. Ли әлі өзінің қаншалықты қауіпте екенін түсінбеді және осы жас, тәжірибесіз студенттерді қатал сынады. Содан кейін Коминтерн Лиді тәубе ету үшін Мәскеуге шақыру туралы телеграмма жіберді. Мәскеудегі Сунь Ятсен университетінің президенті және 28 большевиктің тәлімгері Павел Миф, сондай-ақ Коминтерннің елшісі ретінде Шанхайға келді. Мифтің басшылығымен ҚКП-нің 6-шы Ұлттық съезінің 4-ші пленумы өтті. Лидің орнына Мифтің шәкірті Ван Минг тағайындалды, ал 28 большевиктің одақтастары басқа маңызды лауазымдарға орналасты.

Жазалау

Ли өкіну және тәубе ету үшін Мәскеуге барды. Бірақ ол оның осылай ұзаққа созылатынын білмеді. Келесі 15 жыл бойы Ли бірнеше рет жазалау, сын және тазалаудан зардап шекті. Кеңес Одағының Коммунистік партиясы бірнеше жыл бойы Лиді ҚКП мүшесі ретінде қабылдаудан бас тартты. Одан асығырақ, Ван Мин мен Кан Шенг Коминтерндегі ҚКП өкілдері ретінде Мәскеуге келгенде, барлық мүмкіндіктерін пайдаланып Лиді қудалады. Бір ғана қуанышы – Ли Кеңес Одағында Лиза Кишкин (Елизавета Павловна Кишкина; Елизавета Павловна Кишкина; , 2015 жылы қайтыс болды) есімді орыс ақсүйек әйелі және машинисткасымен танысып, кейіннен оған үйленді, ол Лимен бірге Қытайға көшті.

Салдары

Бірақ Лидің ескі досы Мао оны ұмытқан жоқ. Ли Қытай Коммунистік партиясының 7-ші Ұлттық съезінде, Яньань қаласында өткен шарада, ҚКП Орталық Комитетінің мүшесі болып сайланды. 1946 жылы Ли Қытайға қайта оралды. Ли алғашқыда Қытайдың солтүстік-шығысына, ҚКП-ның жергілікті бөліміне қалалық жұмыс бөлімінің министрі болып жұмыс істеуге келді. Қытай азамат соғысы қайта басталғанда, Ли Қытай Гоминьдан партиясы (КМТ) және АҚШ өкілдерінен құралған әскери арбитраж комиссиясының бас өкілі болып тағайындалды.

Қытай Халық Республикасы

1949 жылы Қытай Халық Республикасы құрылғаннан кейін Ли өзінің негізгі білімі мен тәжірибесіне оралып, еңбек министрі болып тағайындалды, сондай-ақ еңбек одақтарын басқаруға кірісті. Ли өзінің бұрынғы қызметіне адал болды және өнеркәсіпте демократиялық басқару шараларын енгізуге жетекшілік етті, бұл шаралар кейін Мао Цзэдунның өзі Аншань болат зауытының Конституциясы деп атады. Сонымен қатар, Ли Лисан Қытай Халық Саяси Кеңестік Конференциясы (ҚХСК) механизмін құрушылардың бірі болды. Корея соғысы кезінде ол, Мәскеуде болған кезіндегі екінші дүниежүзілік соғыстағы әуе шабуылына қарсы қорғану тәжірибесін ескере отырып, Әуе шабуылына қарсы қорғаныс кеңесінің бас хатшысы болып тағайындалды, бұл лауазым вице-премьер деңгейінде болды. Ли кәсіподақтардың тәуелсіздігін қадағалап, осы мәселеде Маомен келіспеушілікке түсті. Ол 1958 жылға дейін Бүкіл Қытай кәсіподақтар федерациясының вице-төрағасы және Қытай өндірістік қатынастар институтының тұңғыш президенті болды.

Қытай-Кеңес Одағының бөлінуінің салдары

Қытайлық Кеңес Одағы 1960 жылдары жарылғаннан кейін Лидің өмірі тағы да қиынға соқты. Оның әйелі Лиза Кишкин күйеуі мен еліне адалдығын көрсету үшін ресейлік паспортын тапсырып, қытай азаматтығын қабылдады, бірақ жағдайды жеңілдетуге ешқандай мүмкіндік болмады. Әсіресе Мәдени революция басталғанда, Кан Шенг бұрынғы қарсыласын жамандауға бар күшін салды. Ли Кеңес Одағының тыңшысы деп айыпталды және Қызыл гвардияшылар тарапынан психикалық және физикалық түрде қиналды. Оның әйелі мен қыздары да түрмеге қамалды. Осы ұятқа көтере алмай, Ли Маоға соңғы хатын жазғаннан кейін ұйықтау таблеткаларын ішіп, өзіне қол жұмсады делінді. Лидің өмірбаяуын жазған Патрик Леско Лидің қайтысының мән-жайына күмән келтірді. Ли Лисанның жеке хатшысы Ли Сышэн (李思慎) кейін Ли Лисанның өзін өлтіруге жеткілікті таблеткаларға қол жеткізе алмайтынын жазды. Ли Сышэн ұйықтау таблеткаларын беруді қадағалаған. Ол Ли Лисанмен келіспегенін еске алады, ол күрес сессиялары ұйқысына әсер еткендіктен, әр түн сайын бір таблеткадан артығын сұраған. Ли Лисан өзін өлтіру мүмкіндігін әжуалай күлкіге гөйген: «Бұл қызық! Мен осы ондаған жылдар бойындағы күрес пен қырқыстардан өттім, енді осыдан да өте алмаймын ба? Менің өзімді өлтіремін деп қорқасың ба? Өзіне қол жұмсау – партияға опасыздық, мен мұны жақсы білемін. Мен партияға қарсы шығушы боламын ба? Бұл жай ғана күлкілі!» 1980 жылы орталық Ұйымдастыру бөлімі Ли Лисанның отбасына оның мәйіт сараптамасын оқуға рұқсат берді. Онда оның бойы 15 см-ге қате көрсетілген және Лидің қайтысы туралы қабылданған нұсқаға күмән тудыратын басқа да қателіктер болды. Орталық комитет Лидің естелік жиналысын өткізді. 1983 жылы Хубэй провинциялық комитеті Лидің өзіне қол жұмсауы бойынша тергеу жүргізді. Бірақ нәтижесіз аяқталды және оның қайтысы әлі де құпия болып қалуда.