Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Қытай саясаткері Ли Лисан (18 қараша 1899 – 22 маусым 1967) – қытай саясаткері, саяси бюро мүшесі, соңынан Орталық комитет мүшесі болған.
Chinese politician
Li Lisan (; 18 November 1899 – 22 June 1967) was a Chinese politician, member of the Politburo, and later a member of the Central Committee.
Алғашқы жылдар
Ли 1899 жылы Қытайдың Хунань провинциясындағы Лилинг қаласында Ли Ронгжи деген атпен дүниеге келді. Әкесі мұғалім болғандықтан, Лиге дәстүрлі қытай поэзиясы мен классикалық туындыларды үйретті. 1915 жылы ол Чаншаға орта білім алуға келді және газетте Чаншаның бірінші нормалық мектебінің оқушысы "28 соққы" деген псевдониммен жариялаған хабарламаны көрді. Ли сол жас жігітпен танысып, оның аты Мао Цзэдун екенін білді және дос болды. Кейін Ли Хунаньдағы жергілікті әскербасының қатарына қосылды. Оның әкесімен туыс және бірге оқыған Чэнь Цзянь Лидің Пекинде оқуына көмектесті.
Li was born in Liling, Hunan province in China in 1899, under the name of Li Rongzhi. His father, a teacher, taught Li Chinese traditional poems and classics. In 1915, he arrived at Changsha for high school and saw an advertisement in a newspaper written by a student from First Normal School of Changsha with the pen name 28 Strokes. Li met and then became friends with the young man, whose real name was Mao Zedong. Later, Li joined the army of a local warlord in Hunan. One of the Division Commanders, Cheng Qian, who was both Li's father's townsman and alumni, sponsored Li to study in Beijing.
Франция
Ли Пекинге келгенде Францияда оқуға өтініш беріп, 1920 жылы Францияға жетті. Оқу ақысын төлеу үшін ол қазандық жасаушының көмекшісі ретінде жартылай штатпен жұмыс істеді. Оның бастығы Коммунистік партияның мүшесі болды және Ли коммунизмді қабылдауына әсер етті, Франциядағы қытай жұмысшыларының құқықтары үшін белсенді түрде күреске қатысты. Белсенді және батыл революциялық қызметі үшін Ли алауыздық тудырушы деп танылды. 1921 жылы Ли француз билігі тарапынан 100-ден астам басқа қытайлармен бірге елден қуылды.
When Li reached Beijing, he applied to study in France and arrived there in 1920. He worked part time as an assistant to a boilermaker to earn his tuition. His boss was a member of Communist Party and Li was influenced in accepting communism, taking part actively in the struggles for Chinese labour rights in France. For his active and fearless revolutionary work, Li was labelled as a trouble maker. In 1921, Li was expelled along with more than 100 other Chinese by the French authorities.
Қытайға оралу
Ли Шанхайға оралғанда, оны Чэнь Дуксиу Қытай Коммунистік партиясына (ҚКП) қосылуға шақырды. Партия оны Цзянси провинциясының Пинсян қаласындағы Аньюань көмір кенішінде жұмысшылардың ұйымдастыру жұмысына жіберді. Ли сол жердегі еңбек қозғалысының жетекшісі ретінде ҚКП мүшелерінің санын көбейтіп, ұйымдастыру әдістерін жетілдірді. 1924 жылдың соңына қарай Қытайдың бүкіл аумағында 900 ҚКП мүшесі болды, олардың 300-і Аньюань көмір кенішінен шыққан. Осы кезде Ли еңбек ісіндегі және ұйымдастырудағы қабілетін көрсетті, ал кейін оның орынбасары болған Лю Шаоцимен бірлесіп жұмыс істеді. Ұлтшылдар Лидің ұйымдастыру дағдысын жоғары бағалады; 1928 жылы ауылды бейбіттендіру науқаны барысында дайындалған құпия есеп Аньюаньдағы қиындықтардың себебін былай түсіндірді: «Коммунистік партияның Аньюаньдағы мықты негізінің себебі – коммунистердің бұрын Аньюаньдағы жан-жақты «қызыл білім беру» жұмысын жүргізгені. Алты-жеті жыл бұрын Аньюань жұмысшылары қарапайым шаруалар еді. Олардың ешқайсысы да жиналыста сөйлей алмайтын, тіпті сөз сөйлей алмайтын. Кез келген нәрсені ұйымдастыру туралы ешқайсысы естімеген. Ли Лисан коммунистік бандит Аньюаньға келгеннен кейін ғана ұйымдастыру туралы білім кеңінен тарады. Енді жұмысшылар қоғамдық жиналыстарда сөйлеп, тіпті лекция оқып берді! Аньюаньдағы коммунистер білім беруге үлкен мән берді, бірақ олар миссионердің жұмысшының басына діни сенімді тығып салуындай, коммунизмді механикалық түрде насихаттап уағыздамады. Бастапқыда олар сауаттылыққа және негізгі білімге назар аударды. Олар әр апта сайын лекциялар, жұмысшылардың пікірсайыс клубы мен оқу топтарын өткізді. 1926 жылы Ли Қытайдың еңбек орталығы – Ухань қаласына еңбек жұмысын басқаруға келді. Кейін ҚКП-ның бас хатшысы болған Сян Чжунфа сол кездегі жоғары лауазымды басшы болғанымен, Ли нақты шешімдерді қабылдады. 1927 жылы Гоминьдан (ГМД) мен ҚКП арасындағы одақ ажырағаннан кейін Ли ГМД-ға қарсы Нанчан көтерілісін ұсынған бірінші адам болды және күзетшілер директоры лауазымын иеленді. Көтеріліс ақылсыздық пен нашар жоспарлаудың нәтижесінде сәтсіз аяқталғанымен, Ли еңбек қозғалысындағы беделі мен отқа төзімділігі үшін ҚКП-ның орталық сахнасына шықты.
When Li returned to Shanghai, he was introduced by Chen Duxiu to join the Chinese Communist Party (CCP). The party assigned him to organising labour activities in Anyuan Coal Mine (安源煤矿) in Pingxiang, Jiangxi. Being the most important labor work leader there, Li greatly increased the number of CCP members and perfected methods of organisation. By the end of 1924, there were only 900 CCP members throughout China, 300 of whom came from Anyuan Coal Mine. It was at this time that Li showed his great talent in labour work and organisation in conjunction with Liu Shaoqi, who later became his deputy. The Nationalists had a high opinion of Li's organisational skills; a secret report prepared during their rural pacification campaign in 1928 explained why they were having particular difficulties in Anyuan:The reason the Communist Party has such a deeply rooted and firm foundation at Anyuan is because in the past the Communists carried out comprehensive 'red education' at Anyuan. Six or seven years ago, the Anyuan workers were all country bumpkins Not one of them could stand up at a meeting and say a word, let alone deliver a speech. Still less had any of them ever heard of organising anything. It was only after the Communist bandit Li Lisan went to Anyuan that the knowledge of how to organise became widespread. Now workers were speaking up at public meetings and even giving lectures! The Communists at Anyuan greatly valued education but they did not mechanically evangelise Communism like a missionary cramming a religious belief into a worker's head. At first they focused on literacy and basic knowledge. Every week they convened lectures as well as workers' debate societies and study groups. In 1926, Li came to Wuhan, the labour work center of China to lead the labour work. Although Xiang Zhongfa, who later became general secretary of the CCP, was the top leader at that time, Li was the man who actually made the decisions. In 1927, after the split of the alliance between the Kuomintang (KMT) with the CCP, Li was the first one to propose the Nanchang Uprising against the KMT and took the job as director of the security guards. Although the uprising proved to be imprudent and poorly planned, and its failure unavoidable, Li was thrust into the central stage of the CCP for his prominence in labour work and his courage under fire.
Сянның билігі
Мәскеуде өткен ҚКП-ның 6-шы Ұлттық съезінде Лидің ескі досы Сян Чжунфа Коминтерн мен Кеңес Одағының қолдауымен Бас хатшы болып сайланды. Сян билікке келген кезде Ли Лисанның рөлі бірте-бірте маңыздырақ бола түсті. Сян, ҚКП Саяси бюросының тұрақты мүшесі және ҚКП Пропаганда департаментінің министрі Цай Хесенді, оның ҚКП Сунцзи бөлімін басқарудағы радикалдық тәсілдерінен туындаған, шектен тыс демократия мен наразылыққа себеп болғандықтан, қызметтен босатты. Сян оның орнына Лиді таңдады. Ли 1928 жылғы қазан айында саяси бюроның төрт тұрақты мүшесінің бірі және ҚКП-ның үгіт-насихат бөлімінің министрі болды. Коминтерннің Қиыр Шығыс бюросы 1929 жылы оңшылдыққа қарсы бұйрық шығарғанда және ҚКП-ны жеткілікті белсенді болмағаны үшін айыптағанда, Сян бұл шешімге қарсылық білдірді. Ол Лидің шешендігі мен күш-қуатының арқасында коммуникация жұмысын тиімді атқара алатынын білді. Сөйтіп, Ли Коминтернмен туындаған дауларды реттеу жұмысын өз мойнына алды. Сян Чжоу Энлайды Мәскеуге оқуға жіберген кезде, Ли Чжоудың ұйымдастыру жұмысын да қолына алды, бұл Лиге өз қабілетін көрсетуге кең мүмкіндік берді.
At the 6th National Congress of CCP held in Moscow, Li's old friend Xiang Zhongfa was elected as General Secretary with the support from the Comintern and the Soviet Union. During the reign of Xiang, Li Lisan played a gradually more important role. Xiang sacked Cai Hesen, the incumbent standing member of Politburo of the CCP and Minister of Propaganda Department of the CCP for Cai's extremist way in directing the Sunzi Division of CCP, which resulted in extreme democracy and discontent at the CCP center. Xiang chose Li to replace Cai. Li became one of only four standing members of the politburo and minister of Propaganda Department of the CCP in October 1928. When the Far East Bureau of the Comintern issued an order for anti rightism and blamed the CCP for not being active enough in 1929, Xiang protested the decision. He knew Li was an appropriate candidate for doing the communication work because of his eloquence and energy. Thus, Li took the job of handling conflicts with the Comintern. When Xiang sent Zhou Enlai to Moscow for further instruction, Li took on Zhou's work in organisation too, which gave Li a large enough stage to prove his talent.
Құлдырау
Сиан Коминтерннің оңшылдыққа қарсы шешімін білгенде, Қытай революциясы өрбу кезеңінде екенін мәлімдеді. Ли бұл жаңылысты экстремизмге айналдырды, ол кейін Ли Лисан жолы (立三路线) ретінде белгілі болды, жұмысшылар жетекшілігімен қалаларда қарулы көтеріліс шақырып, революцияны бүкіл елге таратуды ұсынды. 1930 жылдың маусым айынан бастап Сианның қолдауымен Ли Лисан жолы қалыптасты. ҚКП күнделікті жұмысты штаб-пәтерінен провинциялардағы бөлімдерге жүктеді, барлық провинцияларда әрекет комитеттерін құрып, қазан айында толыққанды көтеріліске дайындалды. Бірақ Коминтерн наразылығын білдіріп, Қытай революциясы үшін жүйелі саясат әзірлеп жатқанын және ҚКП бір немесе бірнеше провинциядағы көтеріліске күш салуы керектігін мәлімдеді. Сиан Лиді қолдап, бұл Қытай революциясының шешуші сәті деген пікірін ұстанып қалды. Бірнеше дөңгелек талқылаулар барысында Сиан, Ли және Коминтерн арасындағы шиеленіс күрт өсті. ҚКП-ның Коминтернге деген күдігі мен сыны Коминтерн үшін сатқындықпен тең болды. 1930 жылдың шілдесінде Ли Лисан басшылығындағы коммунистік армия Хунань провинциясындағы Чаншаны басып алды, бірақ КМТ әскерлері бірнеше күннен кейін оның күштерін жеңді. Басқа қалалардағы көтерілістер КМТ әскерлерімен тез басып тасталды. Сонымен қатар, Ли өзінің авторитарлық стилімен көптеген ҚКП мүшелерін қарсыластарға айналдырды. Олардың арасында бұрынғы ҚКП мүшелері де болды, мысалы, еңбек белсенділері Хэ Мэнсюн және Ло Чжанлун, олар Лидің экстремизміне қарсы болғандықтан ғана оңшылдар деп айыпталды. Ван Мин және оның 28 большевик тобы Мәскеуден оралды, Мәскеудегі ұстаздары оларды ҚКП басшылығына тағайындады, бірақ Ли оларға салқын қабақ көрсетті.
When Xiang learned of the Comintern's decision on anti rightism, he claimed that the Chinese revolution was in its peak period. Li turned this blindness into extremism, which was later known as Li Lisan line (立三路线), calling for armed uprising in the cities leading by workers and the extension of the revolution to the whole country. From June 1930, Li Lisan line became mature under the support from Xiang. The CCP gave the daily operation from its headquarters to divisions in all provinces, setting up action committees in all provinces and preparing for the full scale uprising in October. But the Comintern expressed its discontent, stating that it was working out systemic policies for the Chinese revolution and that the CCP should concentrate on the uprising in one or several provinces instead. Xiang supported Li and stood by his idea that it was the zero hour of the Chinese revolution. In several rounds of discussion, the tension between Xiang, Li and the Comintern rose greatly. Suspicion and criticism of the CCP towards the Comintern was the same as betrayal in the eyes of the Comintern. In July 1930, the communist army under the leadership of Li Lisan captured Changsha in Hunan province, but KMT troops defeated his forces just a few days later. Uprisings in other cities were quickly put down by KMT forces. Furthermore, Li had turned many CCP members into enemies with his authoritarian style. Some of these were old CCP members, such as labour activists He Mengxiong and Luo Zhanglong, who were blamed for their rightism only because they were against Li's extremism. Wang Ming and his group of 28 Bolsheviks came back from Moscow, designated to take the leadership of the CCP by their mentors in Moscow, but they only received a cold shoulder from Li.
Өлім
ККП-нің ішінде де, сыртында да көптеген қарсыластары болғандықтан, Лидің тағдыры шешілді. Коминтерн өзінің саясатын күшіне енгізу үшін Цюй Цюбай мен Чжоу Эньлайды Қытайға қайтарды. 28 большевик осы мүмкіндікті пайдаланып, Лиді жамандады. Ли әлі өзінің қаншалықты қауіпте екенін түсінбеді және осы жас, тәжірибесіз студенттерді қатал сынады. Содан кейін Коминтерн Лиді тәубе ету үшін Мәскеуге шақыру туралы телеграмма жіберді. Мәскеудегі Сунь Ятсен университетінің президенті және 28 большевиктің тәлімгері Павел Миф, сондай-ақ Коминтерннің елшісі ретінде Шанхайға келді. Мифтің басшылығымен ҚКП-нің 6-шы Ұлттық съезінің 4-ші пленумы өтті. Лидің орнына Мифтің шәкірті Ван Минг тағайындалды, ал 28 большевиктің одақтастары басқа маңызды лауазымдарға орналасты.
With so many opponents both inside and outside the CCP, Li's doom was sealed. The Comintern sent Qu Qiubai and Zhou Enlai back to China to enforce its policy. And the 28 Bolsheviks took advantage of this opportunity to denounce Li. Xiang, and Li still did not realize the clear danger he was in and criticised these young immature students severely. Then Comintern sent a telegram to call Li to Moscow for repentance. Pavel Mif, president of Moscow Sun Yat sen University and mentor of the 28 Bolsheviks, went to Shanghai as an envoy of the Comintern also. Under Mif's direction, the 4th Plenary Meeting of 6th National Congress of the CCP was held. Li was replaced by Mif's protégé, Wang Ming, and his associates in the 28 Bolsheviks took other important jobs.
Жазалау
Ли өкіну және тәубе ету үшін Мәскеуге барды. Бірақ ол оның осылай ұзаққа созылатынын білмеді. Келесі 15 жыл бойы Ли бірнеше рет жазалау, сын және тазалаудан зардап шекті. Кеңес Одағының Коммунистік партиясы бірнеше жыл бойы Лиді ҚКП мүшесі ретінде қабылдаудан бас тартты. Одан асығырақ, Ван Мин мен Кан Шенг Коминтерндегі ҚКП өкілдері ретінде Мәскеуге келгенде, барлық мүмкіндіктерін пайдаланып Лиді қудалады. Бір ғана қуанышы – Ли Кеңес Одағында Лиза Кишкин (Елизавета Павловна Кишкина; Елизавета Павловна Кишкина; , 2015 жылы қайтыс болды) есімді орыс ақсүйек әйелі және машинисткасымен танысып, кейіннен оған үйленді, ол Лимен бірге Қытайға көшті.
Li went to Moscow for his confession and repentance. But he did not know it would be such a long time of redemption. In the next 15 years, Li suffered from rounds of reprimand, criticism, and purge. The Communist Party of the Soviet Union even refused to accept Li as a CCP member for several years. Moreover, when Wang Ming and Kang Sheng came back to Moscow as representatives of the CCP to the Comintern, they persecuted Li by every means available. The only comfort was that in the Soviet Union Li met, and later married, a Russian noblewoman and typesetter named Lisa Kishkin (Elizaveta Pavlovna Kishkina; Елизавета Павловна Кишкина; , d. 2015), who would later migrate to China with Li.
Салдары
Бірақ Лидің ескі досы Мао оны ұмытқан жоқ. Ли Қытай Коммунистік партиясының 7-ші Ұлттық съезінде, Яньань қаласында өткен шарада, ҚКП Орталық Комитетінің мүшесі болып сайланды. 1946 жылы Ли Қытайға қайта оралды. Ли алғашқыда Қытайдың солтүстік-шығысына, ҚКП-ның жергілікті бөліміне қалалық жұмыс бөлімінің министрі болып жұмыс істеуге келді. Қытай азамат соғысы қайта басталғанда, Ли Қытай Гоминьдан партиясы (КМТ) және АҚШ өкілдерінен құралған әскери арбитраж комиссиясының бас өкілі болып тағайындалды.
But Li's old friend Mao did not forget about him. Li was elected as member of the Central Committee of CCP in the 7th National Congress of the CCP held in Yan'an. In 1946, Li was sent back to China. Li first came to northeast China to work for the local division of the CCP as Minister of the City Work Department. At the resumption of the Chinese Civil War, Li was appointed as chief representative of the CCP to the military arbitration panel consisting of members from the KMT and the United States.
Қытай Халық Республикасы
1949 жылы Қытай Халық Республикасы құрылғаннан кейін Ли өзінің негізгі білімі мен тәжірибесіне оралып, еңбек министрі болып тағайындалды, сондай-ақ еңбек одақтарын басқаруға кірісті. Ли өзінің бұрынғы қызметіне адал болды және өнеркәсіпте демократиялық басқару шараларын енгізуге жетекшілік етті, бұл шаралар кейін Мао Цзэдунның өзі Аншань болат зауытының Конституциясы деп атады. Сонымен қатар, Ли Лисан Қытай Халық Саяси Кеңестік Конференциясы (ҚХСК) механизмін құрушылардың бірі болды. Корея соғысы кезінде ол, Мәскеуде болған кезіндегі екінші дүниежүзілік соғыстағы әуе шабуылына қарсы қорғану тәжірибесін ескере отырып, Әуе шабуылына қарсы қорғаныс кеңесінің бас хатшысы болып тағайындалды, бұл лауазым вице-премьер деңгейінде болды. Ли кәсіподақтардың тәуелсіздігін қадағалап, осы мәселеде Маомен келіспеушілікке түсті. Ол 1958 жылға дейін Бүкіл Қытай кәсіподақтар федерациясының вице-төрағасы және Қытай өндірістік қатынастар институтының тұңғыш президенті болды.
After the establishment of the People's Republic of China in 1949, Li went back to the field of his main expertise, being appointed as Minister of Labour to lead the labour union. Li was dedicated to his old cause and brought forth guidance on democratic management measures in industry, which was later called the Constitution of Anshan Steel Mill by Mao. At the same time, Li Lisan was one of the founders of the Chinese People's Political Consultative Conference mechanism. During the Korean War, he was appointed as the secretary general of Anti Air Defence Council ranking as vice premier, due to his WWII anti air attack experience during his stay in Moscow. Li remained an advocate for independence of the trade unions, which brought him into conflict with Mao. He was the Vice Chairman of the All China Federation of Trade Unions until 1958 and the first president of China Institute of Industrial Relations.
Қытай-Кеңес Одағының бөлінуінің салдары
Қытайлық Кеңес Одағы 1960 жылдары жарылғаннан кейін Лидің өмірі тағы да қиынға соқты. Оның әйелі Лиза Кишкин күйеуі мен еліне адалдығын көрсету үшін ресейлік паспортын тапсырып, қытай азаматтығын қабылдады, бірақ жағдайды жеңілдетуге ешқандай мүмкіндік болмады. Әсіресе Мәдени революция басталғанда, Кан Шенг бұрынғы қарсыласын жамандауға бар күшін салды. Ли Кеңес Одағының тыңшысы деп айыпталды және Қызыл гвардияшылар тарапынан психикалық және физикалық түрде қиналды. Оның әйелі мен қыздары да түрмеге қамалды. Осы ұятқа көтере алмай, Ли Маоға соңғы хатын жазғаннан кейін ұйықтау таблеткаларын ішіп, өзіне қол жұмсады делінді. Лидің өмірбаяуын жазған Патрик Леско Лидің қайтысының мән-жайына күмән келтірді. Ли Лисанның жеке хатшысы Ли Сышэн (李思慎) кейін Ли Лисанның өзін өлтіруге жеткілікті таблеткаларға қол жеткізе алмайтынын жазды. Ли Сышэн ұйықтау таблеткаларын беруді қадағалаған. Ол Ли Лисанмен келіспегенін еске алады, ол күрес сессиялары ұйқысына әсер еткендіктен, әр түн сайын бір таблеткадан артығын сұраған. Ли Лисан өзін өлтіру мүмкіндігін әжуалай күлкіге гөйген: «Бұл қызық! Мен осы ондаған жылдар бойындағы күрес пен қырқыстардан өттім, енді осыдан да өте алмаймын ба? Менің өзімді өлтіремін деп қорқасың ба? Өзіне қол жұмсау – партияға опасыздық, мен мұны жақсы білемін. Мен партияға қарсы шығушы боламын ба? Бұл жай ғана күлкілі!» 1980 жылы орталық Ұйымдастыру бөлімі Ли Лисанның отбасына оның мәйіт сараптамасын оқуға рұқсат берді. Онда оның бойы 15 см-ге қате көрсетілген және Лидің қайтысы туралы қабылданған нұсқаға күмән тудыратын басқа да қателіктер болды. Орталық комитет Лидің естелік жиналысын өткізді. 1983 жылы Хубэй провинциялық комитеті Лидің өзіне қол жұмсауы бойынша тергеу жүргізді. Бірақ нәтижесіз аяқталды және оның қайтысы әлі де құпия болып қалуда.
After the Chinese Soviet Union split in the 1960s, Li's life turned tougher and tougher again. Although his wife, Lisa Kishkin, handed in her Russian passport and took Chinese nationality to show her loyalty to her husband and his country, there still was no way to ease the situation. Especially when the Cultural Revolution came, Kang Sheng spared no effort in denouncing his old rival. Li was labeled an agent of the Soviet Union and was tortured both mentally and physically by the Red Guards. His wife and daughters were also imprisoned. Supposedly unable to face this humiliation any more, Li was said by his tormentors to have committed suicide by taking sleeping pills after finishing a final letter to Mao. Li's biographer, Patrick Lescot, has cast doubt on the nature of Li's death. Li Sishen (李思慎), Li Lisan's personal secretary, later wrote he did not believe it possible Li Lisan could have had access to sufficient pills to kill himself. Li Sishen had been responsible for overseeing the issuing of the sleeping pills. He recalled arguing with Li Lisan, who wanted an extra pill each night as the struggle sessions were affecting his sleep. Li Lisan dismissed the notion he might kill himself as ridiculous:This is a joke! I've made it through all these decades of strife and turmoil and you think I can't get through this? Are you worried I'll kill myself? Suicide would mean betraying the Party, I know that well enough; am I going to turn renegade against the Party? It's simply laughable. In 1980 the central Organisation Department finally allowed Li Lisan's family to read his autopsy report. It listed his height incorrectly by 15 cm and contained other errors which added to the family's doubts over the accepted version of Li's death. The Central Committee also held a memorial meeting for Li. In 1983, the Hubei Provincial Committee carried out an investigation on Li's suicide. But it was fruitless and his death remains unsolved.