Маркус Уитман: Миссионер, дәрігер және Орегон жолының трагедиясы
Marcus Whitman
Маркус Уитман – америкалық миссионер, Орегон жолымен көшпелерді жетектеген. Каюс тайпасына христиан дінін тарату әрекеті сәтсіз аяқталды, трагедияға ұшырады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
19 ғасырдағы американдық миссионер, Нью-Йорк мектебі
19th century American missionary
the New York school
Маркус Уитман (4 қыркүйек 1802 – 29 қараша 1847) – американдық дәрігер және миссионер. Ол Орегон жолы арқылы қоныс аударушыларды бастап әкелгенімен, Кейузе индейлерін христиан дініне өткізуге тырысып, сәтсіз болғанымен және Кейузе индейлерінің Уитман қырғынында өлтірілуімен танымал. 1836 жылы Маркус Уитман арбамен Батысқа сапар жасады. Ол әйелі Нарциссамен, пастор Генри Сполдинг пен оның әйелі Элизамен, сондай-ақ Уильям Греймен бірге қазіргі Вала-Вала, Вашингтон штатының жанында жергілікті индейлерді христиан дініне өткізу мақсатымен миссия құрды. 1842 жылдың қысында Уитман шығысқа қайтып, келесі жазда Орегон жолы арқылы қоныс аударушылардың алғашқы үлкен керуенін әкелді. Осы жаңа қоныс аударушылар Уитман миссиясының жанында тұратын Кейузе индейлерінің жеріне еніп, тайпаны христиан дініне өткізу әрекеттері сәтсіз аяқталды. Жақын маңдағы көптеген Кейузе индейлері қызылшадан қайтыс болғаннан кейін, қалғандары Уитманды кісі өлтіруде айыптап, оның уландырған және сәтсіз шаман болған деген күдік тудырды. Жаза ретінде Кейузе индейлерінің тобы 1847 жылдың 29 қарашасында Уитманды және тағы он бір қоныс аударушыны өлтірді, бұл оқиға Уитман қырғыны деп танылды. Бұл оқиға қоныс аударушылар мен Кейузе индейлері арасындағы соғыстың жалғасуына әкеліп, олардың санын одан әрі азайтты.
Marcus Whitman (September 4, 1802 – November 29, 1847) was an American physician and missionary. He is most well known for leading settlers across the Oregon Trail, unsuccessfully attempting to Christianize the Cayuse Indians, and being killed by the Cayuse Indians in the Whitman massacre. In 1836, Marcus Whitman led an overland party by wagon to the West. He and his wife, Narcissa, along with Reverend Henry Spalding and his wife, Eliza, and William Gray, founded a mission near present day Walla Walla, Washington in an effort to convert local Indians to Christianity. In the winter of 1842, Whitman went back east, returning the following summer with the first large wagon train of settlers across the Oregon Trail. These new settlers encroached on the Cayuse Indians living near the Whitman Mission and were unsuccessful in their efforts to Christianize the tribe. Following the deaths of many nearby Cayuse from an outbreak of measles, some remaining Cayuse accused Whitman of murder, suggesting that he had administered poison and was a failed shaman. In retaliation, a group of Cayuse killed the Whitmans and eleven other settlers on November 29, 1847, an event that came to be known as the Whitman massacre. This led to continuing warfare between settlers and the Cayuse which reduced their numbers further.
Ерте өмір
1802 жылы 4 қыркүйекте Уитман Нью-Йорк штатының Федеральді Холлоу қаласында Беза мен Элис Уитман отбасында дүниеге келді. Безаның қайтысынан кейін, Уитман жеті жасында Массачусетс штатына еңкесімен бірге тұруға жіберілді. Уитман дін қызметкері болуді армандаған, бірақ оқуға қажетті қаржысы болмады. Кейін ол жас шағында Нью-Йоркке қайтып келді. Ол екі жыл бойы тәжірибелі дәрігердің шәкірті болып медицинаны оқыды, ол кезде бұл тәсіл қабылданған еді, және Нью-Йорктегі Фэрфилд медициналық колледжін бітірді. Бірнеше жыл бойы Канадада дәрігерлікпен айналысты, бірақ батысқа қарай көшуге қызығушылық танытты.
On September 4, 1802, Whitman was born in Federal Hollow, New York to Beza and Alice Whitman. After Beza's death when Whitman was seven, he was sent to Massachusetts to live with his uncle. Whitman dreamed of becoming a minister but did not have the money for such schooling. He returned to New York as a young man. He studied medicine for two years with an experienced physician under the form of apprenticeship approved then, and received his degree from Fairfield Medical College in New York. He practiced medicine for a few years in Canada but was interested in going to the west.
Миссионерлік
1835 жылы Уитман миссионер Сэмюэл Паркермен бірге қазіргі Монтананың солтүстік-батысына және Айдахоның солтүстігіне сапар шегіп, Флатхед және Нез Перс тайпаларына діни қызмет көрсетті. Осы саяхат барысында ол холера эпидемиясы кезінде бірнеше жүнді аңшыларды емдеді. Сапарының соңында ол Нез Перс тайпасына басқа миссионерлер мен ұстаздармен бірге олармен бірге тұру үшін қайта оралатынын уәделеді. Паркер мен Уитман 1835 жылғы Роки-Маунтин жиынына қатысты.
In 1835, Whitman traveled with the missionary Samuel Parker to present day northwestern Montana and northern Idaho, to minister to bands of the Flathead and Nez Perce nations. During this journey, he treated several fur trappers during an outbreak of cholera. At the end of their stay, he promised the Nez Perce that he would return with other missionaries and teachers to live with them. Parker and Whitman were present for the 1835 Rocky Mountain Rendezvous.
Неке және отбасы
1836 жылы Уитман физика және химия пәнінің мұғалімі Нарцисса Прентисске үйленді. Ол да миссионер ретінде батысқа саяхаттауға ниеттенген, бірақ жалғыз әйел болғандықтан мұндай мүмкіндікке ие болмады. 1837 жылдың 14 наурызында Орегон аймағында алғашқы ағылшын-американдық бала – Элис Кларисса дүниеге келді. Оған әжелерінің есімдері берілді. Ол екі жасында Уолла-Валла өзенінде суға батып қайтыс болды. Қоныс аударушылардың саны арта келе, Уитмандар он бір жетім баланы тәрбиеледі, оның ішінде Сейгер жетімдері де болды. Олар өз миссияларында қоныс аударушылардың балалары үшін пансион құрды. Кейузе дәстүрінде емшілер науқастың жазылуына жеке жауапты болды. Олардың қайғысы, әсіресе балаларының өлімінен туған үмітсіздік, 29 қарашада 1847 жылы бас қолбасшы Тилукаикт басқарып отырған Кейузе тайпасының Уитмандарды үйлерінде өлтіруіне әкелді. Соғысшылар Вайлалатпудағы көптеген ғимараттарды қиратты, қауымдағы он екі ақ қоныс аударушыны өлтірді, көптеген балаларды ұрлап алып, кейбіреулерін күштеп үйлендірді. Бұл оқиға ақ қоныс аударушылар арасында Уитман қырғыны деп белгілі болды. Кейузе тайпасы тағы 53 әйел мен баланы бір ай бойы тұтқын ретінде ұстап, кейін келіссөздер арқылы босатты. Осы оқиғалар мен ақтардың үздіксіз басып кіруі, қоныс аударушылар мен Кейузе тайпасы арасындағы қақтығысты тудырды, ол Кейузе соғысы деп аталды. Қырғын жасаған бес Кейузе тайпасының өкілі дарға асылды. Тарихшылар сол кездегі протестант миссионерлері мен католик дін қызметкерлері арасындағы бәсекелестік, сондай-ақ Канада мен Сент-Луис, Миссуриден келген иезуит миссияларының құрылуы шиеленісті күшейтті деген пікірді келтіреді. Рим-католик дін қызметкері Джон Батист Бруйе аман қалғандарға көмектесіп, қаза тапқандарды жерлеуге көмектесті. Екі күннен кейін Бруйе Генри Х. Спалдингпен кездесіп, Уитмандарға бара жатқан ол кісіге осы оқиға туралы айтып, қауіп төнуі мүмкін екенін ескертті. Кейіннен Спалдинг католик дін қызметкерлері, оның ішінде Бруйе әкесінің, Кейузе тайпасын қырғынға итермелегенін батыл түрде жазған кітапша шығарды. Спалдингтің оқиға туралы нұсқасы келесі жарты ғасыр бойы, кейде салық төлеушілердің қаражаты есебінен басылып, қайта-қайта жарияланды.
In 1836, Whitman married Narcissa Prentiss, a teacher of physics and chemistry. She had also been eager to travel west as a missionary, but she had been unable to do so as a single woman. They had one daughter, Alice Clarissa, born On March 14, 1837, the first Anglo American child born in Oregon Country. She was named after her grandmothers. She drowned in the Walla Walla River at age two. As settlers came in increasing numbers, the Whitmans took in eleven orphaned children, including the adoption of the Sager orphans. They also established a kind of boarding school for settlers' children at their mission. The Cayuse tradition held medicine men personally responsible for the patient's recovery. Their despair at the deaths, especially of their children, led the Cayuse under Chief Tiloukaikt to kill the Whitmans in their home on November 29, 1847. Warriors destroyed most of the buildings at Waiilatpu and killed twelve other white settlers in the community, kidnapping many children and forcibly marrying them in certain cases. The events became known among white settlers as the Whitman massacre. The Cayuse held another 53 women and children captive for a month before releasing them through negotiations. These events, and continued white encroachment, triggered a continuing conflict between the settlers and the Cayuse that became known as the Cayuse War. Five Cayuse were hanged for murder. Historians have noted contemporary accounts of competition between the Protestant missionaries and Catholic priests, who had become established with Jesuit missions from Canada and St. Louis, Missouri, as contributing to the tensions. The Roman Catholic priest John Baptiste Brouillet aided the survivors and helped bury the victims. Two days later Brouillet encountered Rev. Henry H. Spalding on his way to the Whitmans', told him what had happened, and warned him that he might be in danger. Spalding later wrote a pamphlet stating forcefully that the Catholic priests, including Father Brouillet, had incited the Cayuse to massacre. Spalding's version of the disaster was printed and reprinted, sometimes at taxpayer expense, for the next half century.
Мұра
Уитманды Уитман колледжі (Уалла-Уалла, Вашингтон), Уоллова-Уитман ұлттық орманы, Райнер тауының Уитман мұздығы және көптеген мектептер еске алады, оның ішінде Порт-Орчард, Вашингтондағы Маркус Уитман орта мектебі; Сиэтл, Вашингтондағы Маркус Уитман жасөсперімдер мектебі; және оның туған қаласы Рашвилл, Нью-Йорктегі Маркус Уитман орталық мектебі. Оның миссиясы Уитмен Миссиясы ұлттық тарихи ескерткіші ретінде сақталған. Бұл атау қазір көбінесе қолданылмайды, бірақ бұрын Пенн Яннан (Нью-Йорк) Рашвиллге (Нью-Йорк) дейінгі жол Маркус Уитман тас жолы деп аталған. ЛаКоннер, Вашингтонның жанында орналасқан Форт Уитман (1900–1947 жылдары жұмыс істеген) оның құрметіне аталған. Вашингтон штатының заң шығарушы органы қыркүйектің 4-ін Маркус Уитман күні деп жариялаған. Нью-Йорктегі Уилердегі қола тақташа оның 1828–1835 жылдар аралығында осы қаладағы дәрігерлік тәжірибасын еске алады. 1977 жылы ол Стюбен округі, Йорк Даңқ залына енгізілді. Уолла-Валлада Маркус Уитман қонақ үйі мен конференц-орталығы бар. 1953 жылы Вашингтон штаты мүсінші Авард Фэрбенкс жасаған оның мүсінін АҚШ Капитолийіндегі Ұлттық мүсіндер залына сыйға тартты, бірақ 2021 жылдың 14 сәуірінде губернатор Джей Инсли оны алып тастау және оның орнына жергілікті американдық көшбасшы Билли Франк-тің мүсінін қою туралы заңға қол қойды. Осы мүсіннің тағы бір данасы Уитман колледжінің кампусының шетінде орналасқан.
Whitman is commemorated by Whitman College in Walla Walla, Washington, the Wallowa–Whitman National Forest, Mount Rainier's Whitman Glacier, and numerous schools, including Marcus Whitman Middle School in Port Orchard, Washington; Marcus Whitman Junior High School in Seattle, Washington; and Marcus Whitman Central School in Rushville, New York, his hometown. His mission is preserved as Whitman Mission National Historic Site. While the name is not used much now, the road from Penn Yan, New York to Rushville, New York was formerly called the Marcus Whitman Highway. Fort Whitman (active 1900–1947) located near LaConner Washington is named for him. The Washington State Legislature has declared the fourth day of September as Marcus Whitman Day. A bronze tablet in Wheeler, New York commemorates his 1828–1835 practice as a medical doctor in that town. In 1977, he was inducted into Steuben County, York's Hall of Fame. Walla Walla has a Marcus Whitman Hotel and Conference Center. In 1953, the state of Washington donated a statue of him by the sculptor Avard Fairbanks to the National Statuary Hall Collection in the United States Capitol, but on April 14, 2021, Governor Jay Inslee signed legislation to remove it replace it with a statue of Native American leader Billy Frank Jr. An identical one stands at the edge of the campus of Whitman College.
Тарихи маңызы
Маркус Уитменнің АҚШ-тың Орегон аймағына қатысты саяси ықпалы болды деген мәлімдеме, сондай-ақ көші-қонды ұйымдастырудағы оның көшбасшылық рөлі, оның қайтысынан кейінгі ондаған жылдар бойына қатты асыра сілтеліп айтылды, бұл танымал және ғылыми әдебиетте үлкен пікір таласына әкелді. Уитменнің өлімінен кейін Сполдинг Маркус Уитменнің Орегон аймағын британдықтардың билігінен "құтқару" үшін шығысқа, Вашингтонға сапар шеккенін белсенді түрде насихаттады, АҚШ-ты қоныс салушыларды жіберіп, британдық үкіметтің талаптарына қарсы тұруға көндіруді мақсат еткен. 1901 жылы Йель университетінің тарихшысы Эдвард Гейлорд Борн тарихи деректерді пайдаланып, Уитменнің шығысқа саяхатының себебі Солтүстік-Батыстағы жергілікті тайпаларды христиан дініне өткізу миссиясын сақтап қалуға деген ниеті болғанын нақты дәлелдеді, және ол (протестанттық) христиан дінін тарату үшін протестанттардан құралған қоныс салушылармен қайтып келгенін көрсетті.
Marcus Whitman's alleged political influence over the United States' claim to the Oregon country, as well as his purported leadership role in the emigration, were greatly exaggerated in the decades following his death, leading to great controversy in popular and academic literature. After Whitman's death, Spalding energetically promoted the idea that Marcus Whitman had traveled east to Washington in order to "save" the Oregon Territory from British control by convincing the United States to send settlers to contest claims of British governance. In 1901, Yale University historian Edward Gaylord Bourne convincingly disproved this revision of history, using the historical record to demonstrate that Whitman's trip back east was motivated by his desire to maintain the mission to convert the Native American tribes of the Northwest to Christianity and that he returned with settlers who were Protestant in order to promote (Protestant) Christianity.