Кіріспе

Америкалық ЛДС басшысы және жаппай қырғын жасаған (1812–1877)

Қазалау

1857 жылдың қыркүйегінде Арканзас штатынан келген Бейкер-Фанчер тобы, Ютаның оңтүстігіндегі Таулы шалғында лагерь құрды. Бұл жер батысқа, Калифорнияға қарай ұзақ сапарға дайындалатын көшпенділер үшін тоқтау орны болған. Оларға үндістер мен мормондық әскерлердің біріккен тобы шабуыл жасады, сонымен қатар шабуылдаушылар үндістер кейпінде болған. Бұл қақтығыстың бірнеше себебі болды, соның ішінде АҚШ Федералды үкіметі мен мормон қоныс салушылары арасындағы шиеленістің күшеюі (1857-1858 жылдардағы Юта соғысын қараңыз) және Бейкер-Фанчер тобында 1838 жылы болған Хаун Милл қырғынында мормондарды өлтірген адамдар бар деген қауесет. Қоршаудың үшінші күні Ли (үндістер кейпінде емес) ақ тумен Бейкер-Фанчер тобының қоршауына жақындап, эмигранттарды қаруларын және мүлкін мормондарға тапсыруға көндірді, оларға орналасқан жерге қауіпсіз өтуді ұсынды. Эмигранттар ұсынысты қабылдап, басылды, бірақ Бейкер-Фанчер тобының шамамен 120 адамы мормондық әскерлер мен пайют үндістерінің қолынан қаза тапты, тек 17 кішкентай бала ғана аман қалды. Уильям Эшворт өзінің өмірбаяндық естеліктерінде, "ақ адамдардың басшылары" қырғыннан кейін "осы оқиғаға қатысқандарын ешқашан айтпауға" қатаң ант бергенін жазды. Ли Бригам Янгқа үндістердің кінәлі екенін, "бұл іске ешқандай ақ адам араласпағанын" айтты. Кейін Ли өзінің әскери басшыларының бұйрығымен, наразылық білдіре отырып әрекет еткенін және бірнеше жыл бойы мормондық және жергілікті билікте белсенді болып қала бергенін мәлімдеді.

Тұтқындау және өлтіру

1874 жылы Ли қырғынға қатысқаны үшін тұтқындалып, сотқа тартылды. Бірінші сот алқасы шешім қабылдай алмады, себебі айыптау тарапы Бригам Янгты қырғынның нағыз ұйымдастырушысы ретінде көрсетуге тырысты. 1876 жылы өткен екінші сотта кінә толығымен Лидің үстіне жүктелді, ол сотталып, өлім жазасына кесілді. Ли өзінің кінәлі екенін мойындады, бірақ ешқандай адамды жеке өзі өлтірмегенін айтты. Ол бастапқыда осы іске қарсы болғанын, кейін басқа мормон басшыларының кінәсін жасыру үшін оны құрбандыққа шалғанын мәлімдеді. Ли Бригам Янгтың оқиғадан кейін ғана хабардар болғанын айтты. Алайда, Джон Д. Лидің «Өмірі мен мойындаулары» атты кітабында (немесе редактордың қолымен) былай деп жазылған: «Сол күнден бері мен генерал Джордж А. Смиттың сол кезде Оңтүстік Ютаға барып, халықты капитан Фанчердің көшін жоюға дайындағанына сеніп келемін, және қазір оның Бригам Янгтың тікелей бұйрығымен осы мақсатта жіберілгеніне сенемін». 1877 жылдың 23 наурызында Ли 1857 жылғы қырғын болған жерде, Маунтин-Медоус қаласында атылып өлім жазасын алды. Оның соңғы сөздерінде Янгқа сілтеме жасалды: «Мен Бригам Янгтың қазір үйретіп, істеп жүргендерінің бәріне сенбеймін. Мұны кім естісе де маған бәрібір. Бұл менің соңғы сөзім. Мен қорқынышты, жамандыққа толы жағдайда құрбан болдым». 1961 жылдың 20 сәуірінде ЛДС шіркеуі Лидің шіркеу мүшелігін қайта жаңартты.

Ұрпақтар

Лидің 19 әйелі және 56 баласы болған, ал оның ұрпақтары қазір өте көп. Бұрынғы бас заңгер Рекс Э. Ли – Джон Лидің тікелей ұрпағы, сондай-ақ оның ұлдары Юта штатының сенаторы Майк Ли және Юта Жоғарғы Сотының судьясы Томас Р. Ли де оның ұрпақтары. Гордон Х. Смит тағы бір ұрпақ болып, Орегон штатынан АҚШ сенаторы болды. АҚШ өкілдері Мо Удалл (Аризона штаты, Демократ) және Стюарт Удалл (Аризона штаты, Демократ) және олардың ұлдары, сенаторлар Марк Удалл (Колорадо штаты, Демократ) және Том Удалл (Нью-Мексико штаты, Демократ) да оның ұрпақтарынан. Стюарт Удалл Джон Ф. Кеннеди және Линдон Б. Джонсон президенттері кезінде АҚШ Ішкі істер министрі қызметін атқарды. Оның тағы да көптеген белгілі ұрпақтарының тізімі үшін Lee–Hamblin отбасы туралы да қараңыз.

Фильмдердегі бейнелеулер

Джон Лиді Джон Гриз "Сентябрь таңы" (2007) фильмінде сомдады.