Кіріспе
Кремация түрі
Шалыс (;), сондай-ақ жерлеу шалысы деп те аталады, әдетте ағаштан жасалған, жерлеу рәсімі немесе азаптаудың бір бөлігі ретінде денеді өртеу үшін арналған құрылым. Кремацияның бір түрі ретінде, дене шалысқа қойылады немесе оның астына салынады, содан кейін отқа қойылады. Ежелгі грек дінін талқылау кезінде "шалыс" (грек тілінен алынған, ағылшын тілінде "fire" сөзіне сәйкес келетін сөз) құрбандық тақтарындағы қасиетті оттарды да білдіреді, онда құдайға арналған құрбандық ретінде жануардың бір бөлігі өртелетін.
Материалдар
Оттықтар ағаштан жасалады.
Ирландия
Нақты айтқанда, қола дәуірінде оттыққа арналған материалдар жергілікті жерде көп кездесуіне және ағашқа оңай қол жеткізілуіне байланысты жиналды, бірақ материалдар сонымен қатар нақты қасиеттеріне, мүмкін дәстүрлі мақсатына немесе экономикалық себептерге байланысты таңдалып алынды. Темпленойде оттықтар көбінесе емен мен жеміс ағаштарынан тұрды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде оттықтар Польша аумағындағы Треблинка сияқты неміс өлім лагерьлерінде пайдаланылды.
Пир Британияда қалды
Жұмыс істелген мүйіз және сүйек заттары, сондай-ақ кремний және қабыршақ құралдары, мыс қорытпалары көбінесе отпен өртеу қалдықтарында табылады. Мыс қорытпалары көк-жасыл дақ қалдырады және әдетте қабырғаларға, қолдарға және әдетте әшекейлер тағылатын басқа да жерлерге біте қалады.
Сүйек бөлшегінің өлшемін талдау
Кремацияланған сүйек сынықтарының қозғалысы ғана емес, сонымен қатар қоршаған орта факторлары да сынуға себеп болатынын көрсету үшін зерттеу жүргізілді. Тығыз жабылып, қоршаған ортаның әсеріне ұшырамаған урналардағы кремация қалдықтарын зерттеу нәтижесінде, орташа есеппен, үлкен сүйек сынықтары байқалды, яғни сүйек сынулардың саны азайған. Кремацияланған сүйектерді жерлеуге дейін урнаға салса, бастапқы сынық мөлшері сақталады деген қорытындыға келді. Бұл зерттеудің мақсаты – кез келген кремация кезінде және одан кейін қосымша сақтық шараларын қабылдау қажеттігін түсіндіру, сондай-ақ кремацияланған сүйектерді зерттеушілерге сынықтардың мөлшері кремациядан кейін күрт кішірейетінін ескерту болды.
Қолданылуы
Дәстүр бойынша, өртендіру арқылы мәйіттерді индуизм және сикх діндерінде жағып, осы рәсім мыңдаған жылдарға соққан. Герман және рим мәдениеттерінде де жерлеу үшін оттықтар қолданылған.
Дүниежүзілік
Жалынды өртеулер мен отты жағулар тойларда және еске алу рәсімдерінде қолданылады. Мысалы, Ұлыбритания мен бірқатар Ұлт Достастығы елдерінде Гай Фокс түнінде "Гай" – Гай Фокс немесе Папаның бейнесін көрстейтін қуыршақ өртеледі. Нацистер Бельзек, Собибор және Треблинка жойқын лагерьлерінде 1,5 миллионнан астам тұтқынның денелерін өртеу үшін жалынды өртеулерді пайдаланды, бұл басқа лагерьлерде қолданылған крематорийлерден өзгеше болды. Ауыл шаруашылығында, әсіресе ауруға шалдыққан малдың көп мөлшерін жою үшін де жалынды өртеулер қолданылған.
Непал мен Үндістанда сати практикасы
Кейбір индуистік топтар сати (кейде шути деп те аталады) дәстүрлерін сақтаған. Сати – қайтыс болған күйеуінің жесірінің оның денесі немесе күлдерімен бірге өз еркімен өртенуі. Бұл өздігінен (көбінесе самадхи күйінде) күйеуінің сүйегімен бірге тірідей өртелуге келісім білдіреді, осы арқылы жоғарырақ өмірлік жағдайға жетуге ұмтылады.
Оңтүстік Азиядағы қоршаған ортаға әсері
Чакрабарти РК және басқалар "Оңтүстік Азиядағы жерлеу оттары: қоңыр көміртегі аэрозольдік шығарылымдары және климатқа тигізетін әсері" атты зерттемелерінде Оңтүстік Азиядағы жерлеу оттарының қоршаған ортаға тигізетін әсерін қарастырды. Адам қызметінен туындаған көміртекті аэрозольдердің атмосфераны қыздыруы Оңтүстік Азиядағы климаттың өзгеруіне маңызды үлес қосады. Аталған аймақта, қазба отынды пайдалану және тұрғын үйлердегі биоотын жарық сіңіретін қара көміртегі аэрозольдерінің негізгі көзі болып табылады. Зерттеу нәтижесінде шығарылған органикалық көміртегі көзге көрінетін күн сәулесін сіңіруге 40% үлес қосады, яғни жылына шамамен 92 Гг құрайды. Екінші зерттеме Азия мәдени және ритуалдық өртеу амалдары кезіндегі үй ішіндегі PM2.5/PM10-ға байланысты көміртекті фракцияларды зерттеді (Dewangan және басқалар). Бұл зерттеуде үй ішінде орындалатын жерлеу рәсімдерінде биомассаны жағу белгілерінің деңгейі, тұрғын үйдің ішкі және сыртқы ортасындағы деңгейлермен салыстырғанда үш еседен сегіз есеге дейін жоғары екені анықталды. Бұл жоғары химиялық деңгейлер мұсылман қасиетті орындарында да, тойларда да қыс айларында аэрозоль фракциясының жоғары деңгейімен байланысты болды. Зерттеу көрсеткендей, бөлшектердің концентрациясы ішкі ритуалдық орындарда айтарлықтай жоғары, және тәуекел пен денсаулықты бағалау үшін қосымша зерттеулер мен шаралар қабылдау қажеттігін ұсынды, сондай-ақ реттеуші органдарға ішкі мәдени/ритуалдық орындар үшін жаңа ережелерді әзірлеуге шақыруды жолдады.
Үндістанның қоршаған ортаға әсері
Дәстүрлі индуистік кремация шаласы алты сағатқа созылады және бір денені толығымен өртету үшін 500–600 килограмм (1,102–1,323 фунт) ағаш күйдіріледі. Жыл сайын Үндістанда кремация кезінде 50-60 миллион ағаш жанып, нәтижесінде шамамен 8 миллион тонна көмірқышқыл газы немесе жылыжай газдары шығарылады. "Жасыл революция" қоры, Сартак қайырымдылық қорының құрамындағы Делиде орналасқан коммерциялық емес ұйым, кремация шалаларының қоршаған ортаға тигізетін зиянын азайтуға жұмыс істейді. Олар ағашқа негіделген кремация шаласына балама жасағанын мәлімдейді, бұл кесуге қажет ағаштардың санын азайтады. Олардың баламасы сондай-ақ "Swachh Bharat" миссиясын қолдайды. Осының нәтижесінде шығын едәуір төмендеп, шығарындылар 60%-ға дейін азаяды.
Ашық жерде өрт сөндірудің заңдылығы
Көне заманда денелерді өртеп көму – қалыпты жерлеу түрі болған. Ашық ауадағы кремация, яғни оттандыру рәсімі, кейбір елдерде, әсіресе Батыс әлемінде, сирек кездеседі және тіпті заңсыз саналады. Кремация кең таралғанмен, Ұлыбританияда 1902 жылғы Кремация заңы бойынша ашық ауадағы оттандыру заңсыз деп есептелген. АҚШ-та "Крестон" (Колорадо штаты) қаласындағы "Крестон өмірінің соңы" жобасының қатысушылары ашық ауада кремация жасауға заңды рұқсат алды. Колорадо штатындағы Крестон – АҚШ-та ашық ауада оттандыру рәсімін жүргізуге рұқсат етілген жалғыз орын.
Римдік өрт
Біздің заманымыздың 2-ші ғасырына дейінгі кезеңде Римдегі кең таралған жерлеу рәсімдері кремация, яғни өртпен жанудан тұрды. Идеалды жерлеу рәсімі – қайтыс болған адам үшін әсем өрт орнатып, оны жеткілікті ыстық пен уақыт бойы жағу, нәтижесінде тек күл мен ұсақ сүйек қалдықтары ғана қалдыру еді. Егер басқа біреудің өртін пайдалануға тура келсе, бұл кедейлік немесе төтенше жағдайдың белгісі саналды. Өрт орнату және оны дұрыс жағу – біліктілікті қажет ететін күрделі жұмыс. Көбінесе, өрт жеткілікті ыстыққа дейін қыздырылмағандықтан, адам денесін толық күйдіру мүмкін болмайтын. Өрттің жануын күшейту үшін отын салу және жану процесіне жақсы оттегі ағынын қамтамасыз ету үшін оны аралап тұру қажет болатын. Ежелгі әдебиеттерде 'ustor' деген мамандық кездеседі, ол латын тіліндегі 'ūrere' сөзінен (жағу) шыққан, кәсіби өрт орнатушыны білдіреді.
Өрт орнын сот-медициналық бағалау
Alunni және тағы басқалар жүргізген зерттеу ағаш өртінде кремациялаудың сот-медициналық аспектілерін қарастырды. Зерттеудің қорытындысы бойынша, орташа өрт адам денесін толыққанды түрде тиімді жоя алмайды және өрт арқылы жасалған қастерлеудің іздері қалдықтарда байқалады. Өрт арқылы өз-өзіне қол жұмсаған адамның қалдықтары жоғары температурада толығымен тотығудың орнына күйгендігін, анатомиялық дұрыс күйде қалғандығын, сүйектердің нашар үгілгендігін және өртте өлтірілген адамдарға қарағанда күдікті күйік белгілерінің жоқтығын көрсетеді. Кремацияланған қалдықтардың физикалық түрі, соның ішінде сүйектердің түсі, үгілу деңгейі және бастапқы пішіні мен мөлшері дәстүрлі адам қалдықтарынан өзгеше. Сондықтан дене өртенген кезде болатын өзгерістерді толыққанды түсіну үшін сот-медициналық тәжірибелік зерттеулер қажет. Кремациялау алдында сүйектің түсі оттегіге ұшырау мерзіміне және температураға байланысты. Сүйектің түсі қарадан қоңырға дейін немесе тотыққан ақ түске дейін өзгеруі мүмкін. Сүйектің түрі мен салқындату әдісі де сүйектің пішінін өзгерте алады. Салқындату да маңызды фактор, себебі қалдықтарды сумен салқындатса, бұрылыс күшейеді. Бұл білім археологтарға өрт қалдықтарын түсінуге көмектеседі.