Қорғандардағы өлім мен шіруді бейнелейтін мүрде монументтері – орта ғасырлардағы назар аударушы өнер. Өмірдің мәуелігін, ахираттың маңыздылығын еске салады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шикіген денелерді бейнелейтін саркофагтар немесе тақталар
Effigy tombs or slabs depicting decomposition
Мәйіт ескерткіші немесе "транси" – қайтыс болған адамға арналған жерлеу ескерткіші, көздері жабық, қаңқаның немесе әлсіреген немесе шіріген денесінің мүсінін бейнелейді. Бұл ескерткіштер орта ғасырдың соңында кең таралды, себебі олар көрермендерге өмірдің өткіншілігі мен мәнсіздігін, сондай-ақ христиан дініндегі мәңгілік және ізденістік соңғы өмір туралы еске салар мақсатта жасалған. Бұл формат "гизандардан" мүлдем өзгеше, олар әрқашан жатып, толық киіммен, көздері ашық және қолы дұғада көтеріліп бейнеленеді. Мәйіт ескерткіштері 1380 жылдары пайда болды және одан кейін 200 жыл бойы жерлеу өнерінің танымал түрі болып қала берді. Көптеген зерттеушілер (тарихшылар Хелен М. Роу мен Джон Аберт тарапынан танымал болған, бірақ әлі де талқыланып жүрген теория бойынша) оларды "Memento mori" түрі немесе "Үш тірі және үш өлі" мотивінің бейімделуі ретінде қарастырады. Олар адам денесінің өмірден шіруге дейінгі "өзгерісін" көрсетеді, сонымен қатар дүниелік байлық пен сән-салтанат пен өлімнің құлдырауы арасындағы қарама-қайшылықты назарға алады.
A cadaver monument or transi is a type of funerary monument to a deceased person, featuring a sculpted tomb effigy of a skeleton, or of an emaciated or decomposing dead body, with closed eyes. It was particularly characteristic of the Late Middle Ages when they were designed to remind viewers of the transience and vanity of mortal life, and the eternity and desirability of the Christian after life. The format is in stark contrast to gisants, which are always recumbent, in full dress, with open eyes and hands clasped and raised in prayer. Cadaver monuments first appeared in the 1380s and remained a popular form of funerary art for 200 subsequent years. Often interpreted (in a theory popularised by the historians Helen M. Roe and John Aberth but still widely debated), as a form of memento mori or adaption of the motif of "The Three Living and the Three Dead", they show the human body's "transition" from life to decomposition, highlighting the contrast between worldly riches and elegance and the degradation of death.
Шолу
Өнерде шіріп бара жатқан мәйіттің бейнесі (қаңқадан өзгеше) транси деп аталады. Дегенмен, «мәйіт ескерткіші» термині басқа да ескерткіш түрлеріне қолданылуы мүмкін, мысалы, қаңқалары бар немесе қайтыс болған адам толығымен саванға оралған. Эрвин Панофский атаған «екі қабатты» ескерткіштерде, мүсіндік тас тіреуіште ең жоғарғы жағында тірі адамның жатқан бейнесі (немесе гизант) бейнеленеді, ол тірідей өлшемде болуы мүмкін және кейде дұға ету үшін тізе бүгіп отырған күйде көрсетіледі, ал төменгі жағында шіріп бара жатқан мәйіт бейнеленеді, көбінесе саванға оралған және кейде құрттар мен басқа да ет жейтін жандармен бірге. Иконография аймақтық ерекшеліктерге ие: мұндай жануарлардың бейнелері осы мәйіттерде көбінесе Еуропа құрлығында, әсіресе Германия аймақтарында кездеседі. Орта ғасырдың соңындағы өлім биінің бейнелерін тарату мәйіт ескерткіштерінің иконографиясына да әсер еткен болуы мүмкін. Христиандық жерлеу өнерінде мәйіт ескерткіштері өлгендерді тірі кезінде бейнелеудің дәстүрлі тәсілінен күрт өзгеше болды, мысалы, жатып, қолын дұғаға жинаған немесе тіпті қылыштарын тартып алатын әскери тұлғалар ретінде бейнеленген, мысалы, Лондонның Темпл шіркеуінде сақталған 13 және 14 ғасырлардағы бейнелер. Мәйіт ескерткіштері көбінесе қайтыс болған адамның өлімдегі портреті ретінде танылды. Бұл термин тек мәйітті бейнелейтін, ал тірі адамның бейнесі жоқ ескерткішке де қолданылуы мүмкін. Мүсіннің мақсаты – жердегі даңқтың қаншалықты өткінші екенін көрсететін нұсқаулық мысал болуы, өйткені ол кез келген мәртебелі адамның соңында қандай болатынын көрсетеді. Кэтлин Коэннің транси ескерткіштерін тапсырған бес француз дін қызметкерін зерттеуі олардың барлығына ортақ дүниелік табысқа жеткенін көрсетті, бұл өлімнің қорқынышты бейнесін талап ететіндей болды. Классикалық мысал – Францияның Бар-ле-Дюк қаласындағы Сен-Этьен шіркеуіндегі Лижие Рикье жасаған «Рене де Шалонның трансисі». Мәйіт ескерткіштері тек жоғары лауазымды тұлғалар үшін жасалған, әдетте патшалар, епископтар, аббаттар немесе ақсүйектер үшін, өйткені оны жасау үшін бай болу және шектеулі сыйымдылығы бар шіркеуде орын алу үшін жеткілікті ықпалға ие болу қажет еді. Кейбір патшаларға арналған ескерткіштер патша мен патшайымның бірлескен қабірлері болды. Француз патшалары Людовик XII, Франциск I және Генрих II Париждің жанындағы Сен-Дени базиликасындағы екі қабатты ескерткіштерінде тірі бейнелер және жалаңаш мәйіттер ретінде бейнеленген. Кесу тақталары мен монументальді мыс сияқты басқа да түрлері бар, соның ішінде Англияда көптеп сақталған «саванды мыс» деп аталатын түрлері де бар.
A depiction of a rotting cadaver in art (as opposed to a skeleton) is called a transi. However, the term "cadaver monument" can really be applied to other varieties of monuments, e. g. with skeletons or with the deceased completely wrapped in a shroud. In the "double decker" monuments, in Erwin Panofsky's phrase, a sculpted stone bier displays on the top level the recumbent effigy (or gisant) of a living person, where they may be life sized and sometimes represented kneeling in prayer, and in dramatic contrast as a rotting cadaver on the bottom level, often shrouded and sometimes in company of worms and other flesh eating creatures. The iconography is regionally distinct: the depiction of such animals on these cadavers is more commonly found on the European mainland, and especially in the German regions. The dissemination of cadaver imagery in the late medieval danse macabre may also have influenced the iconography of cadaver monuments. In Christian funerary art, cadaver monuments were a dramatic departure from the usual practice of depicting the deceased as they were in life, for example recumbent but with hands together in prayer, or even as dynamic military figures drawing their swords, such as the 13th and 14th century effigies surviving in the Temple Church, London. Cadaver monuments often acted as a portrait of the deceased in death. The term can also be used for a monument which shows only the cadaver without a corresponding representation of the living person. The sculpture is intended as a didactic example of how transient earthly glory is, since it depicts what all people of every status finally become. Kathleen Cohen's study of five French ecclesiastics who commissioned transi monuments determined that common to all of them was a successful worldliness that seemed almost to demand a shocking display of transient mortality. A classic example is the "Transi de René de Chalons" by Ligier Richier, in the church of Saint Etienne in Bar le Duc, France, pictured below right. Cadaver monuments were made only for high ranking persons, usually royalty, bishops, abbots or nobility, because one had to be wealthy to have one made, and influential enough to be allotted space for one in a church of limited capacity. Some monuments for royalty were double tombs, for both a king and queen. The French kings Louis XII, Francis I and Henry II were doubly portrayed, as couples both as living effigies and as naked cadavers, in their double double decker monuments in the Basilica of Saint Denis near Paris. Other varieties also exist, such as cadaver imagery on incised slabs and monumental brasses, including the so called "shroud brasses", of which many survive in England.
Франция
Францияда мәйіттер ескерткіштерінің ұзақ тарихы бар, бірақ Англиядағыдай көптеген мысалдар мен түрлері сақталған жоқ. Ең ертедегі және анатомиялық тұрғыдан нақты мысалдардың бірі – ортағасырлық дәрігер Гийом де Харсиньидің (1393 жылы қайтыс болған) Лаондағы сүйекті бейнесі. Тағы бір ерте мысал – Авиньондағы кардинал Жан де Ла Гранждың (1402 жылы қайтыс болған) көп қабатты қабырғалық ескерткішіндегі мүсіні. Кэтлин Коэн одан да көп сақталған мысалдарды тізімдейді. Ренессанс кезеңінде бұл форма қайта жаңғырды, мұны Людовик XII және оның әйелі Анна Бретаньнің Сен-Денидегі ескерткіштері, сондай-ақ Генрих II-ге мәйіт ескерткіш тапсырған Екатерина де Медичи патшайымның мысалы дәлелдейді.
France has a long history of cadaver monuments, though not as many examples or varieties survive as in England. One of the earliest and anatomically convincing examples is the gaunt cadaver effigy of the medieval physician Guillaume de Harsigny (d. 1393) at Laon. Another early example is the effigy on the multi layered wall monument of Cardinal Jean de La Grange (died 1402) in Avignon. Kathleen Cohen lists many further extant examples. A revival of the form occurred in the Renaissance, as testified by the two examples to Louis XII and his wife Anne of Brittany at Saint Denis, and of Queen Catherine de' Medici who commissioned a cadaver monument for her husband Henry II.
Англия
Ең ерте белгілі транзи ескерткіші – Оксфордширдегі Брайтуэлл Болдуиндегі Сент-Бартоломей шіркеуіндегі "Джон Смит" (шамамен 1370 ж.) ескерткішіндегі, қазір жоғалған монументалды мыс жамылған, жартылай бейнеленген мүсінінің өте нашар іздері (яғни, ойық). 15 ғасырда Англияда мүсінделген транзи мүсіні пайда болды. Көптеген ағылшын соборлары мен приход шіркеулерінде мәйіттерге арналған ескерткіштер сақталған. Ең көне сақталған ескерткіш – Линкольн соборында, Оксфордтың Линкольн колледжін құрған және 1431 жылы қайтыс болған епископ Ричард Флемингке арналған. Кентербери соборында Кентербери архиепискобы Генри Чишельдің (1443 жылы қайтыс болған) танымал мәйіт ескерткіші орналасқан, ал Эксетер соборында 16 ғасырға жататын Прецентор Силкінің ескерткіші мен шағын шіркеуі сақталған, латын тілінде: "Мен сен боласың, мен сен болғанмын. Мен үшін дұға етіңдер, сіздерден өтінемін." Винчестер соборында екі мәйіт ескерткіші бар. Эксетер соборында осыған ұқсас мысал бар. 1531-1539 жылдар аралығында Теуксбери абаттығының абысы болған Джон Уэйкменнің мәйіті сақталған Теуксбери абаттығында оның мәйітіне арналған ескерткіш бар. Монастырлар таратылғаннан кейін ол зейнеткерлікке шығып, кейін Глостердің бірінші епископы болды. Мүсінделген сүйек денесіне жәндіктер шағылысқан ескерткіш оған дайындалған болуы мүмкін, бірақ оның денесі шын мәнінде Глостерширдегі Фортгемптон қаласында жерленген. Сирек кездесетін, қазіргі заманғы үлгі – Лондондағы Сент-Пол соборының кіріктірілісіндегі ақын Джон Доннның (1631 ж. қайтыс болған) қабірі. Осы кезеңнің басқа да мысалдары Қайта тірілуге сенімді білдіреді.
The earliest known transi monument is the very faint matrix (i. e. indent) of a now lost monumental brass shrouded demi effigy on the ledger stone slab commemorating "John the Smith" (c.1370) at St Bartholomew’s Church in Brightwell Baldwin in Oxfordshire. In the 15th century the sculpted transi effigy made its appearance in England. Cadaver monuments survive in many English cathedrals and parish churches. The earliest surviving one is in Lincoln Cathedral, to Bishop Richard Fleming who founded Lincoln College, Oxford and died in 1431. Canterbury Cathedral houses the well known cadaver monument to Henry Chichele, Archbishop of Canterbury (died 1443) and in Exeter Cathedral survives the 16th century monument and chantry chapel of Precentor Sylke, inscribed in Latin: "I am what you will be, and I was what you are. Pray for me I beseech you." Winchester Cathedral has two cadaver monuments. Exeter Cathedral has an example. The cadaver monument traditionally identified as that of John Wakeman, Abbot of Tewkesbury from 1531 to 1539, survives in Tewkesbury Abbey. Following the dissolution of the monasteries, he retired and later became the first Bishop of Gloucester. The monument, with vermin crawling on a sculpted skeletal corpse, may have been prepared for him, but his body was in fact buried at Forthampton in Gloucestershire. A rarer, modern type is the standing, shrouded effigy type exemplified by the tomb of the poet John Donne (d. 1631) in the crypt of St Paul's Cathedral in London. Similar examples from the Early Modern period signify faith in the Resurrection.
Италия
Көптеген итальян шіркеулерінде мәйіттер ескерткіштері кездеседі. Андреа Брегно олардың бірнешеуін жасаған, соның ішінде Санта-Прасседедегі кардинал Ален де Коэтивиді, Ара-Коэлидегі Санта-Мариядағы Людовико кардинал д’Альбертті және Римдегі Санта-Мария-Сопра-Минервадағы епископ Хуан Диас де Коканы мүсіндеген. Тағы үш танымал ескерткіш – Санта-Мария-ин-Ара-Коэлидегі кардинал Маттео д’Акваспарта және Санта-Мария-Маджоредегі епископ Гонсалви (1298) мен кардинал Гонсалво (1299) ескерткіштері, барлығы Джованни де Козма жасаған. Бұл дәстүрдің ең белгілі мысалы – «Сайпал адам» деп аталатын монументальді әк тас тақта, ол Томас Ронанға (1554 жылы қайтыс болған) және оның әйелі Йоханна Тирриге (1569 жылы қайтыс болған) арналған, қазір Корк қаласындағы Трискел Кристочерчте орналасқан. Бұл Коркта тіркелген екі мысалдың бірі, екіншісі Кинсалдағы Сент-Мултос шіркеуінде сақталған. Оның бір түрі – мәйіт тастары, оларда мүсіндік құрылым немесе шатыр болмайды. Бұл, мүмкін, бұрынғы күрделі ескерткіштерден алынған мүсіндік элементтер болса керек, мысалы, сэр Эдмонд Голдинг пен оның әйелі Элизабет Флемингтің тасы, ол 16 ғасырдың басында Дрогедадағы Ирландияның Киелі Петр шіркеуінің зират қабырғасына кіріктірілген.
Cadaver monuments are found in many Italian churches. Andrea Bregno sculpted several of them, including those of Cardinal Alain de Coëtivy in Santa Prassede, Ludovico Cardinal d'Albert at Santa Maria in Ara Coeli and Bishop Juan Díaz de Coca in Santa Maria sopra Minerva in Rome. Three other prominent monuments are those of Cardinal Matteo d'Acquasparta in Santa Maria in Ara Coeli and those of Bishop Gonsalvi (1298) and of Cardinal Gonsalvo (1299) in Santa Maria Maggiore, all sculpted by Giovanni de Cosma, One of the best known examples of this tradition is the monumental limestone slab known as "The Modest Man", dedicated to Thomas Ronan (d. 1554), and his wife Johanna Tyrry (d. 1569), now situated in the Triskel Christchurch in Cork. This is one of two examples recorded in Cork, with the second residing in Church of St Multose in Kinsale. A variant is in the form of Cadaver Stones, which lack any sculpted superstructure or canopy. These may merely be sculptural elements removed from more elaborate now lost monuments, as is the case with the stone of Sir Edmond Goldyng and his wife Elizabeth Fleming, which in the early part of the 16th century was built into the churchyard wall of St. Peter's Church of Ireland, Drogheda.