Батпақ мүрдесінің сақталуы

Кіріспе

Батпақта сақталған мәйіт

Батпақ денесі – батпақта табиғи түрде мумияланған адам денесі. Мұндай денелер, кейде «батпақ адамы» деп те аталады, географиялық және хронологиялық тұрғыдан кеңінен таралған, олардың жасы Екінші дүниежүзілік соғысқа дейінгі кезеңге дейін жетеді. Батпақ денелерін біріктіретін фактор – олардың торфтан табылуы және ішінара сақталуы, бірақ сақталу деңгейі толық сақталған күйден бастап қарапайым қаңқаға дейін әртүрлі болуы мүмкін. Көне адам қалдықтарының көп бөлігінен айырмашылығы, батпақ денелері әдетте терісі мен ішкі мүшелерін сақтайды, бұл оларды қоршаған ортаның ерекше жағдайларына байланысты болады. Судың жоғары қышқылдығы, төмен температура және оттегінің жетіспеуі теріні сақтайды, бірақ оны күйдіреді. Тері жақсы сақталған болса, сүйектер көбінесе сақталмайды, себебі торфтың қышқылдығы сүйектің кальций фосфатын ерітеді. Бұл батпақтардың қышқыл ортасы тері, шаш, тырнақ, жүн және былғары сияқты, құрамында кератин протеині бар материалдарды сақтауға мүмкіндік береді. Мұндай Темір ғасырындағы батпақ денелері көбінесе зорлықпен өлімге ұшыраған және киімсіз болу сияқты ұқсастықтарды көрсетеді, бұл археологтарды олардың адам құрбандығының кең таралған мәдени дәстүрінің бөлігі ретінде өлтіріліп, батпаққа тасталғанына немесе қылмыскерлер ретінде жазаланғанына сендіреді. Бірақ көптеген жағдайлар құжаттармен немесе археологиялық жаңалыстармен расталмаған; 2002 жылы неміс археологтары Дик еңбегін талдап, оның жұмысының көп бөлігі сенімсіз екеніне қорытынды жасады. Соңғы кезде табылған батпақ денелері – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Совет Одағының батпақтарында қаза тапқан әскерлерге жатады. Батпақтың әртүрлі түрлері мумиялану процесіне әртүрлі әсер етеді: жоғары батпақтар денелерді жақсы сақтайды, ал батпақтық және аралық батпақтар жұмсақ тіндерге қарағанда қаңқа сияқты қатты тіндерді сақтауға бейім. Мысалы, Даниядағы «Харальдскер әйелінің» табылған аймағында Солтүстік теңізден соққан тұзды ауа Ютландияның батпақты жерлеріне соғылып, шөп өсуіне қолайлы орта жасайды. Жаңа торф ескі торфты алмастырғанда, оның астындағы ескі материал шіріп, гумид қышқылын, сонымен қатар батпақ қышқылын бөліп шығарады. Сірке қышқылына ұқсас pH деңгейі бар батпақ қышқылы адам денесін тұздау арқылы сақталған жемістер сияқты сақтайды. Сфагнум қабаттары – бұл бұзылған шөптер мен басқа да торф қалдықтарының жинақталған қабаттары, және торф мәйіттерді сақтауға көмектеседі, себебі олар тіндерді су айналымын және оттегіге қол жеткізуді қиындататын суық, қозғалмайтын ортаға орайды. Қышқыл батпақтардың анаэробтық сақтаудың тағы бір ерекшелігі – шаш, киім және былғары бұйымдарды сақтау мүмкіндігі. Қазіргі заманғы зерттеушілер зертханада батпақ жағдайларын имитациялап, сақталу процесін сәтті көрсетті, бірақ Харальдскер әйелінің денесі сақталған 2500 жылға қарағанда қысқа мерзімде. Табылған батпақ денелерінің көпшілігі ыдырау белгілерін көрсетті немесе дұрыс сақталмады. Мұндай үлгілер қалыпты атмосфераға ұшырағанда, олар тез ыдырай бастауы мүмкін. Нәтижесінде көптеген үлгілер жойылды. 1979 жылға қарай, табылғаннан кейін сақталған үлгілердің саны 53-ке жетті.

A bog body is a human cadaver that has been naturally mummified in a peat bog. Such bodies, sometimes known as bog people, are both geographically and chronologically widespread, having been dated to between and the Second World War. The unifying factor of the bog bodies is that they have been found in peat and are partially preserved; however, the actual levels of preservation vary widely from perfectly preserved to mere skeletons. Unlike most ancient human remains, bog bodies often retain their skin and internal organs due to the unusual conditions of the surrounding area. Combined, highly acidic water, low temperature, and a lack of oxygen preserve but severely tan their skin. While the skin is well preserved, the bones are generally not, due to the dissolution of the calcium phosphate of bone by the peat's acidity. The acidic conditions of these bogs allow for the preservation of materials such as skin, hair, nails, wool and leather which all contain the protein keratin. Such Iron Age bog bodies typically show a number of similarities, such as violent deaths and a lack of clothing, which has led archaeologists to believe that they were killed and deposited in the bogs as a part of a widespread cultural tradition of human sacrifice or executed as criminals. but most were unverified by documents or archaeological finds; and a 2002 analysis of Dieck's work by German archaeologists concluded that much of his work was unreliable. The most recent bog bodies are those of soldiers killed in the wetlands of the Soviet Union during the Second World War. Different types of bogs can affect the mummification process differently: raised bogs best preserve the corpses, whereas fens and transitional bogs tend to preserve harder tissues such as the skeleton rather than the soft tissue. For example, in the area of Denmark where the Haraldskær Woman was recovered, salty air from the North Sea blows across the Jutland wetlands and provides an ideal environment for the growth of peat. As new peat replaces the old peat, the older material underneath rots and releases humic acid, also known as bog acid. The bog acids, with pH levels similar to vinegar, preserve human bodies in the same way as fruit is preserved by pickling. Layers of sphagnum, which are compacted layers of irregular mosses and other peat debris, and peat assist in preserving the cadavers by enveloping the tissue in a cold immobilizing matrix, impeding water circulation and any oxygenation. An additional feature of anaerobic preservation by acidic bogs is the ability to conserve hair, clothing and leather items. Modern experimenters have been able to mimic bog conditions in the laboratory and successfully demonstrated the preservation process, albeit over shorter time frames than the 2,500 years that Haraldskær Woman's body has survived. Most of the bog bodies discovered showed some aspects of decay or else were not properly conserved. When such specimens are exposed to the normal atmosphere, they may begin to decompose rapidly. As a result, many specimens have been effectively destroyed. As of 1979, the number of specimens that have been preserved following discovery was 53.

Мезолит кезеңінен қола дәуіріне дейін

Ең ежелгі табылған батпақ денесі – Даниядан келген Кельбьерг адамы, ол мезолит дәуірінде б.з.б. 8000 жылы тіршілік еткен. Ауыл шаруашылығы Данияға мәдени алмасу немесе көшіп келген фермерлер арқылы енгізілді, бұл аймақта неолит дәуірінің басталуын белгіледі. Осы неолит дәуірінің басында аймақтың батпақтарына жерленген көптеген адам денелері оның енгізілуіне қарсылық болғанын көрсетті. Дания батпақтарында табылған ерте неолиттік денелердің көп бөлігі 16 мен 20 жас аралығында болған, және олардың адам құрбандығы немесе әлеуметтік нормадан тыс мінез-құлқы үшін жазаланған қылмыскерлер болуы мүмкін деген болжамдар айтылды. Нертустың культ мүсінін жуған құлдарды суға батыру туралы Тациттің "Германия" еңбегіндегі айғақтар, батпақ денелері құрбандық болғандығын көрсетеді. Бұл мәліметті "Германия XII" бөліміндегі жазалау мақсатымен батпаққа тасталған адамдар туралы есеппен салыстыруға болады. Көптеген батпақ денелері пышақпен, соққымен, асылып немесе мойын омыртқасы сығылып өлтірілген, немесе осы әдістердің бірнешесі қолданылған іздерді көрсетеді. Кейбір жағдайларда, адамның басы кесілген. 1948 жылы Германияның Остерби қаласының жанындағы Кольмур батпағынан табылған Остерби адамының басы денесіз жерленген. Әдетте, денелер жалаңаш болған, кейде бас киім сияқты киімнің бір бөлігімен бірге табылған. Киімнің батпақта ұзақ уақыт тұрғандықтан шіріп кеткені ескеріледі. Көптеген жағдайларда, денелердің үстіне бұтақтар, таяқтар немесе тастар қойылған, кейде крест тәрізді, ал кейде денені батпаққа бекіту үшін тік қойылған. Археолог П.В. Глобтың айтуынша, "бұл өлген адамды батпаққа міцтей бекіту қалағандығын көрсетеді". Кейбір денелерде азаптау белгілері бар, мысалы, Ескі Кроган адамының кеудесінің астында терең жарақаттар бар. Даниядан табылған Толлунд адамы сияқты кейбір батпақ денелерінің мойнында оларды мойындап өлтіру үшін қолданылған арқан әлі де сақталған. Сол сияқты, Нидерландыда табылған және шамамен 16 жаста болған Йде қызының мойнында сырғанау түйіні бар жүн арқан табылды. Йде қызының денесінде өлім алдындағы жарақаттардың іздері анықталды. Мойын арқанынан басқа, сол жақ кіндік сүйегінің маңында өткір күштің әсерінен зақымдану белгілері байқалды. Қазіргі заманғы сот-медициналық сараптамалар кейбір жарақаттар, мысалы, сынған сүйектер мен бассүйектердің сынуы азаптаудың нәтижесі емес, батпақтың салмағынан туындағанын көрсетеді. Сарасота маңындағы 6 метр тереңдікте судың астында табылған 7000 жылдық презумпциялық торфты көмген археологиялық орын – Манасота Ки оффшорлық орны. Археологтар ерте архаикалық американдықтар теңіз деңгейі төмен болған кезде денелерді тұщы сулы көлге жерлегенін сендіреді. Көлдегі торф сүйектерді сақтауға көмектесті.

The oldest bog body that has been identified is the Koelbjerg Man from Denmark, who has been dated to 8000 BCE, during the Mesolithic period. agriculture was introduced to Denmark, either through cultural exchange or by migrating farmers, marking the beginning of the Neolithic in the region. It was during the early part of this Neolithic period that a number of human corpses that were interred in the area's peat bogs left evidence that there had been resistance to its introduction. A disproportionate number of the Early Neolithic bodies found in Danish bogs were aged between 16 and 20 at the time of their death and deposition, and suggestions have been put forward that they were either human sacrifices or criminals executed for their socially deviant behaviour. Explicit reference to the practice of drowning slaves who had washed the cult image of Nerthus and were subsequently ritually drowned in Tacitus' Germania, suggesting that the bog bodies were sacrificial victims may be contrasted with a separate account (Germania XII), in which victims of punitive execution were pinned in bogs using hurdles. Many bog bodies show signs of being stabbed, bludgeoned, hanged or strangled, or a combination of these methods. In some cases the individual had been beheaded. In the case of the Osterby Man found at Kohlmoor, near Osterby, Germany in 1948, the head had been deposited in the bog without its body. Usually, the corpses were naked, sometimes with some items of clothing with them, particularly headgear. The clothing is believed to have decomposed while in the bog for so long. In a number of cases, twigs, sticks or stones were placed on top of the body, sometimes in a cross formation, and at other times, forked sticks had been driven into the peat to hold the corpse down. According to the archaeologist P. V. Glob, "this probably indicates the wish to pin the dead man firmly into the bog." Some bodies show signs of torture, such as Old Croghan Man, who had deep cuts beneath his nipples. Some bog bodies, such as Tollund Man from Denmark, have been found with the rope used to strangle them still around their necks. Similarly to Tollund Man, Yde Girl, who was found in the Netherlands and was approximately 16 years old at her time of death, has a woollen rope with a sliding knot still tied around her neck. Yde Girl's remains showed evidence indicating that she had sustained trauma prior to her death. Aside from the rope preserved around her neck indicating strangulation, near her left clavicle there are marks indicating that she was also subjected to sharp force trauma. Modern techniques of forensic analysis now suggest that some injuries, such as broken bones and crushed skulls, were not the result of torture, but rather due to the weight of the bog. A 7,000 year old presumed peat pond burial site, the Manasota Key Offshore archaeological site, has been found under 21 feet (6 m) of water near Sarasota. Archaeologists believe that early Archaic Native Americans buried the bodies in a freshwater pond when the sea level was much lower. The peat in the ponds helped preserve the skeletons.

Ашық зерттеулер мен археологиялық зерттеулер

Темір дәуірінен бері адамдар батқықтарды кең таралған отын көзі – торфты жинау үшін пайдаланған. Тарих бойында әртүрлі жағдайларда торф қазушылар батпақ денелеріне кездескен. Мұндай табылғандар туралы жазбалар 17 ғасырға дейін жетеді, ал 1640 жылы Германияның Хольштайн аймағындағы Шалькхольц батқығында батпақ денесі табылды. Бұл, мүмкін, осындай табылғандардың алғашқысы болған шығар. Батпақ денесінің алғашқы толық құжатталған есебі Ирландияның Даун графтығындағы Драмкерах тауындағы торф батқығында болды; оны жергілікті жер иесінің әйелі, Мойра графы Элизабет Роудон жариялады. Мұндай хабарлар 18 ғасырға дейін жалғасты: мысалы, 1773 жылы Данияның Фин аралында дене табылды, ал 1791 жылы Нидерландыда Кибельгаарн денесі табылды. 18 және 19 ғасырларда мұндай денелер табылғанда, олар көбінесе батқықтардан алып, оларды тапқан қауымның діни сенімдеріне сәйкес, олардың салыстырмалы түрде жақында қайтыс болғандарына сеніп, қасиетті шіркеу жерлеріне христиандық жолмен жерлеуге дайындады. 19 ғасырда антиквариаттың дамуымен бірқатар адамдар батпақ денелерінің көпшілігі жақында ғана өлген адамдар емес, ежелгі тегі бар деп болжай бастады. 1843 жылы Даниядағы Фальстердегі Корселитцеде әшекейлермен (жеті шыны мұнық және қола ине) бірге әдеттегідей жерленген батпақ денесі табылды және кейіннен христиандық жолмен жерленді. Антиквар болған Фредерик ханзаданың бұйрығымен дене қайтадан қазылып, Данияның Ұлттық мұражайына жіберілді. Археолог П.В. Глобтың айтуынша, "ол, ең бастысы, Данияның ежелгі ескерткіштеріне қызығушылықты оятуға көмектескен". Данияда табылған Харальдскер әйелінің ерте ортағасырлық дәуірдегі аңыздық Гунхильда патшайымы болғаны айтылды. Бұл пікірді археолог Дж. Дж. А. Ворсае жоққа шығарды, ол дененің темір дәуіріне жататынын, көптеген батпақ денелері сияқты, және кез келген тарихи тұлғалардан кем дегенде 500 жыл бұрын пайда болғанын мәлімдеді. Фотоға түсірілген алғашқы батпақ денесі 1871 жылы Германияның Киль қаласына жақын Хайдмур батқығында табылған темір дәуіріндегі Рендсвюрен адамы болды. Оның денесі кейіннен сақтаудың алғашқы әрекеті ретінде кептіріліп, мұражайда қойылды. 20 ғасырдың басында қазіргі заманғы археологияның дамуымен археологтар батпақ денелерін мұқият және жан-жақты қазып, зерттеуге кірісті.

Ever since the Iron Age, humans have used the bogs to harvest peat, a common fuel source. On various occasions throughout history, peat diggers have come across bog bodies. Records of such finds go back as far as the 17th century, and in 1640 a bog body was discovered at Schalkholz Fen in Holstein, Germany. This was possibly the first ever such discovery recorded. The first more fully documented account of the discovery of a bog body was at a peat bog on Drumkeragh Mountain in County Down, Ireland; it was published by Elizabeth Rawdon, Countess of Moira, the wife of the local landowner. Such reports continued into the 18th century: for instance, a body was reportedly found on the Danish island of Fyn in 1773, whilst the Kibbelgaarn body was discovered in the Netherlands in 1791. Throughout the 18th and 19th centuries, when such bodies were discovered, they were often removed from the bogs and given a Christian burial on consecrated church grounds in keeping with the religious beliefs of the community who found them, who often assumed that they were relatively modern. With the rise of antiquarianism in the 19th century, some people began to speculate that many of the bog bodies were not recent murder victims but were ancient in origin. In 1843, at Corselitze on Falster in Denmark, a bog body unusually buried with ornaments (seven glass beads and a bronze pin) was unearthed and subsequently given a Christian burial. By order of the Crown Prince Frederick, who was an antiquarian, the body was dug up again and sent to the National Museum of Denmark. According to the archaeologist P. V. Glob, it was "he, more than anyone else, [who] helped to arouse the wide interest in Danish antiquities" such as the bog bodies. After the Haraldskær Woman was unearthed in Denmark, she was exhibited as having been the legendary Queen Gunhild of the Early Mediaeval period. This view was disputed by the archaeologist J. J. A. Worsaae, who argued that the body was Iron Age in origin, like most bog bodies, and predated any historical persons by at least 500 years. The first bog body that was photographed was the Iron Age Rendswühren Man, discovered in 1871, at the Heidmoor Fen, near Kiel in Germany. His body was subsequently smoked as an early attempt at conservation and put on display in a museum. With the rise of modern archaeology in the early 20th century, archeologists began to excavate and investigate bog bodies more carefully and thoroughly.

Археологиялық әдістер

ХХ ғасырдың ортасына дейін дене көп жылдар, ондаған жылдар немесе ғасырлар бойы батпаққа көмілгенін анықтау оңай болмады. Бірақ, қазіргі заманғы сот-медициналық және медициналық технологиялар (мысалы, радиокөміртектік талдау) зерттеушілерге жерлену мерзімін, адамның өліміндегі жасын және басқа да егжей-тегжейлі мәліметтерді анықтауға мүмкіндік береді. Ғалымдар батпақ денелерінің терісін зерттеп, олардың сыртқы келбетін қайта жасай алады және тіпті торф батпағы жұмсақ ішкі тіндерді сақтайтындықтан, асқазан мазмұнынан соңғы тамағын анықтай алады. Радиокөміртектік талдау да жиі қолданылады, өйткені ол табылған мерзімді, әдетте Темір дәуірін дәл көрсетеді. Мысалы, 1950 жылы табылган Данияның Толунд адамының қалдықтары радиокөміртектік талдаудан өтті, нәтижесінде оның өлімі шамамен 3-ші немесе 4-ші ғасырға жатсады деп белгіленді. Көбірек заманауи талдаулар, тұрақты изотоптарды өлшеу арқылы ғалымдарға Толунд адамынан алынған сүйек коллагенін зерттеп, оның диетасы негізінен құрлықтағы тағамдардан тұрғанын анықтауға мүмкіндік берді. Тіс шірігі, яғни тістердегі қуыстар, археологтарды адамның өлімінен бұрынғы диетасына бағыттай алады. Тіс шірігінің диаметрі өлімнен кейін пайда болатын эрозияға қарағанда үлкен, әдетте өткір және анық қуыстармен сипатталатын эрозиядан өзгеше. Батпақ денелері үшін, жерді кесу алдында батпақ бетінің астындағы денелер мен артефакттарды анықтау үшін жерді тесіп өтетін радар қолданылуы мүмкін. Соттық-медициналық бет қайта құрастыру – батпақ денелерін зерттеуде қолданылатын әдістердің бірі. Бұл әдіс бастапқыда заманауи беттерді қылмыстық тергеулерде анықтау үшін жасалған, ал қазір адамның бет пішінін оның бас сүйегінің түрінен анықтауға мүмкіндік береді. 1992 жылы Манчестер университетінің сот патологоанатомы Ричард Нейв оның басының компьютерлік томографиясын пайдаланып, "Иде қызының" бетін қайта жасады. Иде қызы мен оның қазіргі заманғы қайта құрастырылған нұсқасы Ассендегі Дрентс мұражайында көрсетіледі. Сондай-ақ, Линдоу адамының (Британ мұражайы, Лондон, Ұлыбритания), Граубаль адамының, Ухтер Моор қызының, Клоникаван адамының, Ротер Франц пен Виндеби І-нің бас сүйектері де осылай қайта құрастырылды.

Until the mid 20th century, it was not readily apparent at the time of discovery whether a body had been buried in a bog for years, decades, or centuries. But, modern forensic and medical technologies (such as radiocarbon dating) have been developed that allow researchers to more closely determine the age of the burial, the person's age at death, and other details. Scientists have been able to study the skin of the bog bodies, reconstruct their appearance and even determine what their last meal was from their stomach contents since peat marsh preserves soft internal tissue. Radiocarbon dating is also common as it accurately gives the date of the find, most usually from the Iron Age. For example, Tollund man of Denmark, whose remains were recovered in 1950, has undergone radiocarbon analyses that place his death date to around the 3rd or 4th century. More modern analyses using stable isotope measurements have allowed scientists to study bone collagen collected from Tollund Man to determine his diet as being terrestrial based. Dental caries, which are cavities within teeth, can direct archaeologist toward a person's diet prior to their death. Unlike erosion that the teeth may undergo due to decay, dental caries are typically sharp and well defined cavities that have a larger diameter than erosion that occurs after death. For bog bodies, ground penetrating radar can be used to detect bodies and artifacts beneath the bog surface before cutting into the peat. Forensic facial reconstruction is one technique used in studying the bog bodies. Originally designed for identifying modern faces in crime investigations, this technique is a way of working out the facial features of a person by the shape of their skull. The face of one bog body, Yde Girl, was reconstructed in 1992 by forensic pathologist Richard Neave of Manchester University using CT scans of her head. Yde Girl and her modern reconstruction are displayed at the Drents Museum in Assen. Such reconstructions have also been made of the heads of Lindow Man (British Museum, London, United Kingdom), Grauballe Man, Girl of the Uchter Moor, Clonycavan Man, Roter Franz and Windeby I.