Кіріспе
Шахматтағы арнайы пеш қозғалысы
Шахматтағы қозғалыс
the move in chess
Шахматта en passant (ɑ̃ pasɑ̃, "өткен") дегені – қарсыластың пешін, бір және оған іргелес қатарда, жаңадан екі қадамға жылжығанда тұтып алу. Тұтқан пеш, қарсыластың пеші өткен алаңға жылжиды, осылайша қарсыластың пеші бір қадам ғана жылжығандай болады. Бұл ереже пештің екі қадамдық қозғалысын пайдаланып, қарсыластың пешінен қауіпсіз өтуіне мүмкіндік бермейді. En passant арқылы тұтқанда тек екі қадамдық жылжудан кейін дереу жасауға болады, кейінірек жасауға болмайды. Тұтқан қозғалыс кейде e. p. деген қысқартумен белгіленеді.
Нөмірлік
Алгебралық нотацияда, en passant тұтқындауы тұтқынға алған пештің соңғы тік жағы арқылы жазылады. Алгебралық және сипаттамалық нотацияда, жүргізіліс опциялы түрде "e. p." немесе ұқсас жазумен толықтырылуы мүмкін. Мысалы, алгебралық нотацияда bxa3 немесе bxa3 e. p. қара пештің b4-те a4-тегі ақ пешті en passant тұтқындауын көрсету үшін қолданылуы мүмкін. Диаграммада 1 g5+ жүргізілісі аққа шамат келтіргендей көрінеді, бірақ бұл шын мәнінде қателік: ақ 2. fxg6 e. p. en passant тұтқындауымен бұл шаматқа қарсы тұра алады, бұл қараға екі жақты шамат пен шаматты келтіреді. (Қаралар 1 Qxf2+ ойнап, диаграммадағы позицияда тең ойнауға мүмкіндік алады.) + Гундерсен vs. Фаул, 1928.
In a game between Gunnar Gundersen and Albert H. Faul, Black played 12 f7 f5. White could have captured the black f pawn en passant with his e pawn, but he instead played:
13. h5+ Kh6 14. Nxe6+
The bishop on c1 effects a discovered check. 14 Kh7 results in 15. Qxg7#. 14 g5 15. hxg6 e. p.#
The en passant capture places Black in double check and checkmate (in fact, White's bishop is not necessary for the mate). An en passant capture is the only way a double check can be delivered without one of the checking pieces moving, as in this case. The largest known number of en passant captures in one game is three. This record is shared by three games; in none of them were all three captures by the same player. The earliest known example is a 1980 game between Alexandru Segal and Karl Heinz Podzielny.
Гуннар Гундерсен мен Альберт Х. Фаул арасындағы ойында, қаралар 12 f7 f5 ойнады. Ақ, қараның f пешін e пешімен en passant тұтқындауға мүмкіндігі болды, бірақ оның орнына ойнады: 13. h5+ Kh6 14. Nxe6+
c1-дегі піл ашық шамат жасайды. 14 Kh7 15. Qxg7# нәтижесін береді. 14 g5 15. hxg6 e. p.#
En passant тұтқындауы қараны екі жақты шаматқа және шаматқа қояды (әрине, ақтың пілі шамат үшін қажет емес). En passant тұтқындауы – бұл екі жақты шаматты орындаудың жалғыз жолы, мұндайда шамат келтіретін фигуралардың бірі де қозғалмайды, осы жағдайдағыдай. Бір ойындағы en passant тұтқындаудың ең көп саны – үш. Бұл рекордты үш ойын бөліседі; олардың ешқайсысында үш тұтқындауды бір ойыншы жасаған жоқ. Ең ерте белгілі мысал – 1980 жылғы Александру Сегал мен Карл Хайнц Подзельний арасындағы ойын.
In a game between Gunnar Gundersen and Albert H. Faul, Black played 12 f7 f5. White could have captured the black f pawn en passant with his e pawn, but he instead played:
13. h5+ Kh6 14. Nxe6+
The bishop on c1 effects a discovered check. 14 Kh7 results in 15. Qxg7#. 14 g5 15. hxg6 e. p.#
The en passant capture places Black in double check and checkmate (in fact, White's bishop is not necessary for the mate). An en passant capture is the only way a double check can be delivered without one of the checking pieces moving, as in this case. The largest known number of en passant captures in one game is three. This record is shared by three games; in none of them were all three captures by the same player. The earliest known example is a 1980 game between Alexandru Segal and Karl Heinz Podzielny.
Тарих
Шахматтың алғашқы нұсқаларында піл алғашқы қозғалысында екі шаршыға жылжу мүмкіндігі болмаған. Ойындарды жылдамдату мақсатында екі шаршыға жылжу мүмкіндігі кейінірек, 13-16 ғасырлар аралығында енгізілді. En passant тұтқындауы осы кезде енгізілген болуы мүмкін, немесе одан кейін пайда болған болуы мүмкін; осы ережеге ең ерте сілтемелер 16 ғасырға дейін сақталып қалған. En passant тұтқындауы еуропалық шахматқа енгізілген соңғы маңызды өзгерістердің бірі болды.
Шахмат нұсқалары
Шахматтың көптеген түрлерінде пешкалар стандартты шахматтағыдай қозғалады, сондықтан en passant тұтқындауы да сол сияқты. Кейбір үлкен түрлері пешкаларға екі квадраттан артық бастапқы қозғалыс жасауға мүмкіндік береді. Мысалы, қос шахматта пешка бастапқыда төрт квадратқа дейін, ал өте үлкен тақтадағы шахматта алты квадратқа дейін жылжуы мүмкін. Мұндай ойындарда пешканың өтетін кез келген алаңда en passant тұтқындауына рұқсат беріледі. Мыңжылдық 3D шахмат немесе Алиса шахматы сияқты кейбір үш өлшемді түрлерінде en passant тұтқындауына рұқсат етіледі, бірақ бұрынғы жағдайда тұтқынға алынған пешкенің екі квадраттық қозғалысы тік болмауы керек. 5D Chess with Multiverse Time Travel-де en passant тұтқындауы кеңістіктік өлшемдерде рұқсат етіледі, бірақ уақыт бойынша немесе уақыт желілері арасында рұқсат етілмейді. Берлина пешкасы сияқты кейбір фантастикалық шахмат фигуралары en passant тұтқындауына қабілетті. Пешкалардың екі квадратқа жылжуына рұқсат етілмейтін шахмат түрлерінде, мысалы Dragonchess және Raumschach-та en passant тұтқындауы болмайды. Бұған шоги, сянцзи және джангги сияқты шахмат отбасының кейбір дәстүрлі азиялық ойындары да кіреді (іс жүзінде, бұл түрлерде пешкалар диагональ бойынша тұтқындауға рұқсат етілмейді).