Кіріспе

журналы Археологиялық тармақ

Таяу Шығыс археологиясы – археологияның кең ауқымды, жаһандық ғылымының аймақтық саласы. Ол көне заманнан бері Таяу Шығыстың заттай мәдениеттері мен материалдық ескерткіштерін қазу және зерттеумен айналысады.

Анықтама

Таяу Шығыстың анықтамасы көбінесе Батыс Азия, Балқан аймағы және Солтүстік Африкаға, соның ішінде тарихи Жемісті Жарты ай, Левант, Анатолия, Шығыс Фракия және Египетке негізделеді. Осы аймақтағы археологиялық зерттеулердің тарихы 19-шы ғасырдағы библиялық археология ғылымынан өркендеді, еуропалықтардың христиандық Киелі кітаптардағы оқиғалардың куәліктерін табуға жасаған әрекеттерінен бастау алды. Бұл аймақтағы археологиялық жұмыстардың көп бөлігі әлі де сол ғылымның ықпалында, бірақ соңғы үш онжылдықта кейбір археологтар өз жұмыстарын Киелі кітаптық аядан ажыратуға ұмтылып келеді. Ең көп зерттелетін салалар – аймақ пен Киелі кітаптың тарихымен айналысатын библиялық археология; Месопотамияны зерттейтін ассириология; Ежелгі Египет тарихымен айналысатын египтология; және жазудың пайда болуына дейінгі мәдениеттің пайда болуын зерттейтін тарихқа дейінгі археология.

Мысыр

Египеттану – Мысырдың Ніл аңғары мәдениеттерімен, Сахарадан оңтүстікке қарайғы Африка, Синай түбегінің шығысы және Солтүстік Африканың бір бөлігімен айналысатын мамандық саласының бір мысалы. Оған тілдерді зерттеу, тарих және археология сияқты басқа да қатысты ғылымдар кіреді.

Оңтүстік Левант

Левант (немесе Сирия-Палестина) атауы Жерорта теңізінің шығыс жағалауына іргелес аймақты білдіреді. Бұл терминге кіретін оңтүстік аймақ Израиль, Батыс жағалау, Газа секторы және Иорданияның бір бөлігін қамтиды. Палестина – оның ежелгі римдік және византиялық атауы, сондай-ақ крест жорықтары (1095–1291), Осман билігі (1517–1917) және Британ мандаты (1918–1948) кезеңдерінде қолданылған. Бұл аймақ Киелі жер, Израиль елі және Қанаан деп те аталады. Аталған атаулардың саяси мән-жайы болуы мүмкін, сондықтан осы аймақты ешқандай пікірге немесе саяси бағытқа ұшыратпай атағысы келетін археологтар арасында географиялық негіздегі бейтарап термин – Оңтүстік Левант кеңінен таралды. Көп жағдайда Синай түбегі де Оңтүстік Леванттың құрамына жатқызылады, әдетте ол қазіргі Египет мемлекетінің бөлігі болып табылады. Археологиялық тұрғыдан қарағанда, ол Египеттің негізгі аймағынан, яғни Нил аңғары мен дельтасынан ерекшеленеді.

Солтүстік Левант

Солтүстік Левант термині Ливан, Сирияның жағалауы және Түркияның Хатай провинциясындағы Жерорта теңізі жағалауының бір бөлігін атау үшін қолданылуы мүмкін. Бұл аймақтар көбінесе Анатолия, Месопотамия және Арабия арасындағы барлық аумақты білдіретін Ұлы Сирия құрамына кіреді. Ливанның, Сирия Араб Республикасының және Израильдің солтүстік бөлігіндегі Жерорта теңізі жағалауы ежелгі патшалықтың атымен Феникия деп белгілі. Дегенмен, бұл термин Қанаан және оған ұқсас атаулармен байланысты мәселелерге тап болады, сондықтан қазір көбінесе қатаң тарихи контексте қолданылады.

Анатолия

Анатолия түбегі, қазіргі Түркияның көп бөлігін қамтиды, бірнеше теңізбен шектеседі және Солтүстік Месопотамияның аймақтарына кіреді. Тигр және Евфрат өзендері Түркиядан бастау алып, оңтүстікке қарай Иракқа ағып түседі.

Кипр

Кипр (көне Аласия), Жерорта теңізінің шығысындағы ірі арал, адамдар қоныстанған көптеген кезеңдерде жеке мәдени бірлік болып келді. Дегенмен, Анатолияға және солтүстік және оңтүстік Левантқа жақын орналасқандығы осы екі аймаққа да ықпал етуіне және олардан ықпал алуына себеп болды. Бұл, әсіресе Кипр аймақтың көп бөлігі үшін маңызды мыс көзі болғандықтан орын алды.

Месопотамия

Месопотамия ("Екі өзеннің елі") шамамен қазіргі Ирак шекарасынан басталады деп саналады және Оңтүстік Тигр мен Евфрат өзендерінің, сондай-ақ олардың салаларының жазық аңғарына жатады. Бұл өзендер Ирак пен Иранды бөліп тұратын Шатт-әл-Араб су жолына құйып жатады. Шумертану – ежелгі Шумердің (Оңтүстік Месопотамияның) тарихымен, тілімен және археологиясымен айналысатын өте мамандандырылған ғылым, көбінесе б.з.д. 4 және 3 мыңжылдықтарда. Ассириология ассириялықтарды зерттейді, олар шумерлердің орнын басты және бұл тіл қолданыста болған кездегі аймақтың көп бөлігін қамтиды.

Иран

Иран, кейде Персия деп аталатын бұл ел, үлкен таулы үстірт және оның айналасындағы аймақтарды, соның ішінде Загрос тауларын қамтиды. Осы аймақты зерттейтін ғылым салалары көбінесе осы үлкен аумақтағы өңірлердің тілдерімен, тарихымен және археологиясымен айналысады.

Арабия түбегі

Арабия түбегі және оның жағалаудағы аралдары – Синай түбегімен, солтүстіктегі суы мол аймақтармен және теңіз арқылы алыс Шығыспен байланысы бар жеке географиялық аймақ.

Ұйымдар

Таяу Шығыстың археологиясына, әсіресе аймақтың Киелі кітаптармен байланысына тарихи қызығушылықтың арқасында, бұл аймақты археологиялық тұрғыдан зерттеуге арналған көптеген ұйымдар бар. Олардың ішінде «Жақын Шығыс археологиясы» журналын шығаратын Америкалық Теңіз Асты Зерттеулер Қоғамы, «Levant» журналын шығаратын Левант аймалындағы британдық зерттеулер кеңесі және «Bibliotheca Orientalis» журналын шығаратын Нидерландтың Таяу Шығыс институты бар.