Кіріспе
Сауалнаманы бұрмаланған ақпарат тарату үшін пайдалану
«Итеру сауалнамасы» – бұл интерактивті маркетингтік тәсіл, көбінесе саяси науқандар кезінде қолданылады. Онда адам немесе ұйым пікір сауалнамасын жүргізу сылтауымен болашақ сайлаушылардың көзқарасын манипуляциялауға немесе өзгертуге тырысады. Көптеген сайлаушылармен байланыс орнатылады, бірақ олардың жауаптарын жинау мен талдауға көбінесе аз күш жұмсалады. Егер керісінше болса, итеру сауалнамасы – бұл телемаркетингке негізделген үгіт-насихат және қаңқу таратудың бір түрі, ол пікір сауалнамасы ретінде жасырылады. Итеру сауалнамалары жаңылтуға немесе саяси қарсыласты зерттеуден алынған ақпаратқа сүйене алады. Жалпы, итеру сауалнамалары жағымсыз науқанның бір түрі ретінде қарастырылады. Шындығында, бұл термин жиі (және шатастыратын) жағымсыз саяси хабарламаларды тексеруге бағытталған заңды сауалнамаларға қатысты кең мағынада қолданылады. Терминнің болашақтағы қолданылуы қатаң немесе кең анықтаманың басым болуын анықтайды, бірақ барлық мұндай сауалнамаларда сауалнама жүргізуші алдын ала сұрақтар немесе сұхбаттасушыны саяси кандидатқа немесе мәселеге жағымсыз жауап беруге итермелейтін сұрақтар қояды. Австралияның Солтүстік территориясындағы заңнамада итеру сауалнамасы сайлау кезеңінде телефон арқылы немесе кездесулерде жүргізілген, төмендегі шарттарға сай келетін әрекет ретінде анықталды: а) сауалнама (мысалы, телефон арқылы пікір білдіру немесе телемаркетингтік қоңырау); және б) сайлаушының дауысын шешуына әсер ету мақсатында. «Итеру сауалнамасы» әдісін Америка саяси кеңесшілер қауымдастығы және Америка қоғамдық пікірді зерттеу қауымдастығы айыптайды.
Шығу тегі
Ричард Никсон «құпия сауалнаманы» (push polling) алғаш қолданды. Оның өте алғашқы сайлау кампаниясы, 1946 жылы АҚШ Өкілдер палатасына Джерри Вурхиске қарсы өткен сайлау кезінде, округ бойынша сайлаушылар телефон қоңырауларын алғандарын хабарлады. Қоңыраулар былай басталды: «Бұл сіздің досыңыз, бірақ мен кім екенімді айта алмаймын. Сіз Джерри Вурхистің коммунист екенін білесіз бе?» (Вурхис коммунист емес еді) – содан кейін қоңырау шалушы құбылып кетіп, қосылысты үзеді. Азаматтардың бірі Никсонның сайлау штабында, шабуылдық қоңыраулар жасалған телефондық орталықта күніне 9 долларға жұмыс істегенін мәлімдеді. Кейін Никсон Вурхистің коммунист емес екенін мойындады, бірақ ең маңыздысы – жеңіске жету еді.
Түрлері мен олардың әсерлері
Таңдауды түрткілеудің ең жұмсақ түрлері сайлаушыларға белгілі бір мәселені еске салу үшін ғана жасалған. Мысалы, түрткі сауалнамасы жауап берушілерден кандидаттарды олардың мәселеге қатысты қолдауына байланысты рейтингке қоюын сұрауы мүмкін, осылайша сайлаушыларды сол мәселе туралы ойлануға итермелеуге болады. Көптеген түрткі сауалнамалары кандидаттарға қарсы жағымсыз шабуылдар болып табылады. Олар көбінесе факт ретінде айтылмаған ұсыныстарды қамтиды. Олар мысалы, "Егер сіз кандидат Смиттің жемқорлыққа қатысты тергеуде екенін білсеңіз, оған дауыс беру ықтималдығыңыз арта ма әлде аза ма?" сияқты сұрақтар қояды. Сұрақ тергеу жүріп жатыр дегенді нақты айтпайды, сондықтан бұл жалған емес, бірақ жауап берушінің санасына кандидат Смит жемқор болуы мүмкін деген ойды сіңіреді. Нағыз түрткі сауалнамалары әдетте өте қысқа болады, тек бірнеше сұрақтан тұрады, соның арқасында мүмкіндігінше көп қоңырау шалуға болады. Алынған кез келген мәлімет (егер қолданылса) мақсатты кандидатқа тигізетін теріс әсерге қарағанда маңыздылығы жағынан екінші орында тұрады. Заңды сауалнамалар кандидаттар тарапынан әлеуетті хабарламаларды сынап көру үшін жиі қолданылады. Олар сайлаудағы кез келген немесе барлық маңызды кандидаттар туралы жағымды және жағымсыз мәлімдемелерді жиі сұрайды және әрқашан демографиялық сұрақтарды қамтиды. Түрткі сауалнамаларының басты артықшылығы – олар қарсыласты жамандаудың тиімді тәсілі ("сайлаушыларды алдын ала белгіленген көзқарасқа итеру") және бұрмаланған немесе жалған ақпарат үшін тікелей жауапкершіліктен қашуға мүмкіндік береді (бірақ тікелей айыптамайды). Олар соның салдарынан да қауіпті: егер сауалнаманы науқан немесе кандидат тікелей тапсырғандығына сенімді дәлелдер пайда болса, бұл науқанға елеулі зиян келтіруі мүмкін. Түрткі сауалнамалары салыстырмалы түрде қымбатқа да түседі, бір сайлаушыға шаққандағы шығындары радио немесе теледидар жарнамаларына қарағанда әлдеқайда жоғары. Осы себепті түрткі сауалнамалары көбінесе сайлаушылар саны аз сайлауларда қолданылады, мысалы партиялық ішкі сайлауларда немесе жеңіс пен жеңіліс арасындағы айырмашылықты шағын дауыс өзгертуі шеше алатын тартысты сайлауларда.
Австралия
2011 жылдың наурызында "The Daily Telegraph" газеті Австралияның Еңбек партиясы тәуелсіз кандидат Джон Стюарт Тейттің беделін түсіру мақсатымен Ньюкасл қаласында "итеративті сауалнама" (push polling) жүргізді деген күдіктен кейін Нью-Саут-Уэльс сайлау комиссиясына жолданғанын хабарлады. Еңбек партиясының өкілдері сауалнама өткізу үшін нарық зерттеу компаниясын пайдаланып, сайлаушыларға Тейттің Ньюкасл қаласының Еңбек партиясының мэрі екенін айтқан, бірақ ол шындықта солай болмаған. Еңбек партиясының өзінің имиджі дәстүрлі округтерінің бірінде нашарлағандықтан, оны танымал тәуелсіз кандидат ретінде көрсету арқылы оның беделін түсіруге тырысқан деген болжам бар. Еңбек партиясымен жұмыс істейтін Fieldworks Market Research нарық зерттеу компаниясы "The Telegraph" газетіне сайлаушыларға қосылғанда қолданылған сценарийде Тейтті "Еңбек" партиясының кандидаты деп көрсеткенін мойындады, бірақ сценарийді Еңбек партиясы бергенін мәлімдеді. Сайлау комиссиясының бұл шағымға қандай жауап бергені әзірге белгісіз.
Америка Құрама Штаттары
Джордж Буш 1994 жылы Техас губернаторы лауазымына кандидат болған кезде, «итеру сауалнамасын» (push poll) қолданды. Колдаушылар сайлаушылардан «егер олар губернатор Ричардстың штабында лесбиянкалар көп екенін білсе, оған дауыс беруге көбірек немесе азырақ бейім болар ма?» деп сұрады. 2000 жылы АҚШ Республикалық партиясының ішкі сайлауында Буш штабы сенатор Джон Маккейнге қарсы «итеру сауалнамасын» қолданды деген күдік туды. Оңтүстік Каролинадағы сайлаушылардан: «Егер Джон Маккейннің заңсыз, қара нәрестесі болғанын білсеңіз, оған президенттікке дауыс беруге көбірек немесе азырақ бейім болар ма?» деп сұраған. Бұл гипотетикалық сұрақ, мағынасы болмаса да, ұсыныс сияқты естілді. Оны мыңдаған сайлаушы естіді. 2008 жылғы президенттік сайлауда бірнеше штаттың еврей сайлаушылары Барак Обаманы Израильге қарсы позициялармен байланыстыратын түрлі «итеру сауалнамаларына» ұшырады. Мысалы, сауалнамалар Обаманың мұсылман екенін, оның шіркеуі Америка мен Израильге қарсы екенін, Чикагода палестиналық көшбасшылармен жиі кездесетінін (соның ішінде Ұлттық Азаттық Ұйымының (PLO) көшбасшыларымен кездескенін), Хамас көшбасшысы оны қолдағанын және президент болып сайланса, Израильді есепке алмай, мұсылман елдерінің саммитін шақыратынын көрсетті. Обаманы қолдаған еврей білім және зерттеу кеңесі «итеру сауалнамаларын» дезинформация және жалғандық деп айыптады. Саяси кеңесші Ли Атвотер де агрессивті сайлау тактикасының бірі ретінде «итеру сауалнамасын» қолдануымен танымал болды. Кейінірек ол осыған өкініш білдірді. Трамп әкімшілігінің Таяу Шығыстан иммиграцияны шектеу туралы жарлығына байланысты туған даудың ортасында, Республикалық партия 2017 жылдың 17 ақпанында «Бас БАҚ жауапкершілігі» деген тақырыппен қолдаушыларына сауалнама жіберді. Сауалнамада «Сіз БАҚ президент Трамптың радикалдық исламистық терроризммен байланысты елдерден елге кіруді уақытша шектеу туралы жарлығы туралы әділетсіз хабарлағанын қабылдайсыз ба?» және «Америкалықтардың көпшілігі президент Трамптың уақытша шектеу туралы жарлығын қолдайтынын көрсететін сауалнама жарияланғанын білесіз бе?» деген сұрақтар қойылды. Трамптың сайлау штабы 2020 жылғы АҚШ президенттік сайлауы кезінде де ұқсас тактиканы қолданды.
Құқықтық іс-қимылдар
Солтүстік территорияның (Австралия) парламенті сайлау өтетін кезде қоңырау шалушының өзінің аты-жөні мен мекенжайын атауын міндеттейтін, «шабуылдау сауалнамасын» (push polling) шектеу туралы заң қабылдады.