Кіріспе
католикалық дін қызметкерлерінің усташпен байланысы 1941 жылы Остің Югославияны басып алған аймағында құрылған, нацистік құыршақ мемлекет – Хорватияның тәуелсіз мемлекетіндегі (ХТМ) хорват католик шіркеуінің рөлін қамтиды.
Catholic clergy involvement with the Ustaše covers the role of the Croatian Catholic Church in the Independent State of Croatia (NDH), a Nazi puppet state created on the territory of Axis occupied Yugoslavia in 1941.
Өмірбаян
Хорватия ғасырлар бойы Габсбургтер империясының құрамында болды. Аймақта әртүрлі этникалық топтар ұзақ жылдар бойы бірге өмір сүрді, сонымен қатар этникалық және діни ұғымдар арасында тығыз байланыс болды: хорваттар көбінесе католик дінін ұстанатын, батысқа бейім болған, ал сербтер – шығыс православиелік. Жаңа регент-принц Пол Караджорджевич 1938 жылғы сайлауда Владко Мачек басқаратын орташа хорват шаруалар партиясының табысына көз жеткізіп, Хорватияға қосымша автономия беруге келісті. Әскери науқаны барысында Осі күштері Югославиядағы этникалық жіктерді пайдаланып, хорваттарды азат етушілер ретінде көрсетті. Осы кездегі жеңімпаз Осі елдері құлшыныс мемлекет құрды – Тәуелсіз Хорватия мемлекеті (Nezavisna Država Hrvatska, NDH), оның құрамына Босния мен Герцеговина, сондай-ақ Италияға қосылмаған Далмацияның бөліктері кірді. Вице-премьер Мачек қуыршақ үкіметте жұмыс істеуден бас тартты, ал Павеличтің Усташе қозғалысы билікке келді. Павелич Гитлер үшін серіктес таба алды. Римде болған кезде Пий XII кейіннен 1941 жылдың мамыр айында Павеличпен жарты сағатқа жеке кездесуге рұқсат берді. 1831 жылғы папалық бұйрық – Sollicitudo Ecclesiarum-да папа Григорий XVI шіркеудің де-факто үкіметтермен келіссөздер жүргізетінін, бірақ бұл олардың заңдылығын немесе саясатын қолдамайтынын, де-факто және де-юре тану арасында айқын ерекшелік бар екенін айтты. Ұзақ өтпей, аббат Джузеппе Рамиро Марконе Загребке апостолдық легат ретінде тағайындалды. Ватиканның мемлекеттік хатшысы Монтини (кейіннен Папа Павел VI) жасаған кездесу протоколында жаңа мемлекеттің бейбіт келісімге қол жеткенге дейін танылмауы және "Қасиетті Тақтың бейтарап болуы қажет, ол барлық жақтағы католиктерді ескеруі керек, [Қасиетті Тақ] оларға құрмет көрсетуі керек" делінген. 1941 жылы Пий XII үкіметке емес, хорват католик шіркеуіне өкіл ретінде нунцийді немесе дипломаттық өкілді емес, бенедиктин аббаты Дом Джузеппе Рамиро Марконені апостолдық сапарға жіберді. Файер бұл Павеличке толыққанды сай келетінін жазды. Марконе Хорватиядағы яһудилердің жағдайының нашарлап бара жатқаны туралы Римге хабарлады, хорват шенеуніктеріне яһудилердің мүддесін қорғады және еврей балаларын бейтарап Түркияға қауіпсіз жерге жеткізді. Ватикан Марконені, Загреб архиепископы Степиначпен бірге, Павелич үкіметін нәсілдік қырғынды тоқтатуға мәжбүрлеу үшін пайдаланды. Хорват яһудилерін депортациялау басталғанда, Степинач пен Марконе Андрия Артуковичке наразылық білдірді. Холокост кезінде яһудилерді құтқарушылар туралы зерттемесінде Мартин Гилберт былай деп жазды: "Хорватияның астанасы Загребте [Марконе] аралас некедегі яһуди әйелдерінің ерлерінің араласуының нәтижесінде мыңға жуық хорват яһудисі соғыстан аман қалды". Файердің сөзіне сәйкес, Ватикан Усташа Хорватияда коммунизмді жеңеді деп үміттенді және Бірінші дүниежүзілік соғыстан бері католик шіркеуінен серб православие шіркеуіне ауысқан 200 мың адамның көп бөлігі қайта оралады деп күтті.
Осташе зорлық-зомбылығына қатысқан дінбасылар
Марк Биондич атап көрсетеді: "Радикалды католиктердің, әсіресе крестшілер ұйымының жастары Ұсташаны зор құлшыныспен қолдады, ал хорват халықшылдарының (ХСС) ескі буыны көбірек сақтық танытып, кейбір жағдайларда тікелей қарсылық көрсетті". Консервативті және радикалды католик дін қызметкерлері арасындағы буындық айырмашылық аймақтарда (қалалық және ауылдық), шіркеулер мен епископтықтардың географиялық орналасуында және әрбір дін қызметкерінің шіркеу иерархиясындағы орнында көрінді. Жоғары дәрежелі дін қызметкерлері көбінесе NDH-тан алшақтады. Олар діни ордендер бойынша да бөлінді. Францискандықтар, Ватиканның шіркеулерді секулярлы дін қызметкерлеріне беру әрекеттеріне елу жылдан астам қарсылық көрсеткен, салезиандарға қарағанда Ұсташамен тығыз байланыста болды. 1941 жылдың жазы мен күзінде жаппай қырқындар орын алды. 1941 жылдың сәуір айының соңында Хорватияның алғашқы концлагері ашылды, маусым айында этникалық және діни азшылықтарды жою мақсатында бүкіл ел бойынша желі құру туралы заң қабылданды. Жазушы Ричард Эвансқа сәйкес, әйгілі Ясеновац концлагеріндегі қасіреттерді "кейбір францискан монахтары" ынталандырды. Ерекше көзге түскені – францискандық монах Томислав Филипович, сондай-ақ Мирослав Филипович Майсторович деп танылған, "Фра Сотона" ("Шайтан монах"), "Ясеновацтың шайтаны" атанған, Ясеновац концлагерін басқарған, онда шамамен 100 000 адам қаза тапқан. Эванс Филиповичтің Ясеновацтағы қылмыстық топтарды басқарғанын айтады. Ясеновац ескерткіш орталығы мәлімдемесіне сәйкес, "1942 жылдың ақпанындағы жаппай қырқындарға қатысқандығы үшін шіркеу басшылары оны францискандық орденнен шеттетуге шешім қабылдады, бұл шешім 1942 жылдың шілдесінде Ватиканмен бекітілді". Ол сондай-ақ діни есімін – Томиславтан бас тартуға міндетті болды. Алайда, соғыс қылмыстары үшін дарға асылғанда, ол діни киім киген күйінде болды. Сараеводағы Врхбоснаның Рим-католик архиепискобы Иван Шарич Ұсташаны, әсіресе православиелік сербтерді католицизмге күштеп өткізуді қолдады. Оның епархиялық газетінде былай деп жазылған: "Махаббаттың да шегі бар. Әлемді еврейлерден азат ету қозғалысы – адамдық қадір-қасиетті жаңарту қозғалысы. Бұл қозғалыстың артында барлықбілімді және құдіретті Құдай тұр". Шарич еврейлердің мүлкін жеке пайдалану үшін иеленді, бірақ заңды түрде айыпталудан құтылды. Кейбір дін қызметкерлері Павеличтің жеке күзетшілері ретінде қызмет етті, соның ішінде хорват католик қозғалысының жетекшісі Иван Губерина, бұл Католик әрекетінің бір түрі болды. Тағы бір дін қызметкері, Божидар Брало, Сараеводағы қауіпсіздік полициясының бастығы болды және көптеген антисемиттік іс-шараларды бастады. Ұсташа партиясының билігін нығайту үшін Босния мен Герцеговинадағы партиялық жұмыстың көп бөлігі Юре Францетич, осы провинцияның Ұсташа комиссары, католик дін қызметкерлеріне тапсырылды. Бір дін қызметкері, Мате Мугос, дін қызметкерлері дұға кітабын қойып, револьверді алуға тиіс екенін жазды. Тағы бір дін қызметкері, Дионисий Юричев, "Нови лист" газетінде жеті жастан асқан балаларды өлтірудің күнә емес екенін жазды. Файердің пікірінше, "Хорватияда Холокосттан бұрын геноцид фактісін анықтау біздің зерттеуіміз үшін маңызды тарихи салмаққа ие, өйткені осы геноцидтің жасаушылары католиктер болды, Польшадағыдай құрбандар емес". Гауденция Шплайт (туған аты Фаника Шплайт) – католик монах, 1945 жылдың 29 маусымында Загребтегі партизандық әскери сотымен неміс бандиті, әйгілі Ұсташа Тольж және басқа Ұсташаларды жасырғаны үшін ату жазасына кесілді.
Дінбасылар усташтардың зорлық-зомбылығына қарсы
Павелич нацистік сыртқы істер министрі фон Риббентропқа төменгі діндарлар Усташелерді қолдаса, епископтар, әсіресе архиепископ Степинак, "Ватиканның халықаралық саясаты" себепті қозғалысқа қарсы болды. Мостар епискобы Алойсиус Мишич көрнекті қарсылас болды. Словениядағы Любляна епискобы Грегорий Рожман католиктік дінге өткен және Хорватиядан қашқан кейбір яһудилерге өз епархиясында қалуға рұқсат берді, бұл үшін иезуит Пиетро Такки Вентуридің көмегімен итальяндық азаматтық биліктен рұқсат алды. Италия басып алған Хорватияда нацистік елшісі Зигфрид Каше Берлинге итальяндық әскерлер еврейлерді тапсыруға дайын емес екенін және "көрінетіндей" Ватиканның неміс антисемитизміне қарсылығының ықпалында болғанын хабарлады. Пий XII-нің Загребке келген апостолдық визиторы Джузеппе Марконенің араласуы мың хорват яһудиін құтқарды. Архиепископ Степинак сербтерге қарсы жасалған қатыгездіктерді айыптады. "[Бұл] діни емес, зайырлы режим болды, ол бастапқыда өзінің билігін заңдастыру үшін ғасырлар бойғы хорваттық римдік католицизм дәстүрлерін пайдаланды (соңынан бұрмалады)". Хорваттар көптеген серб православие шіркеулерін "бос немесе тартып алынған" деп иеленді. Католик епископаты және ХКП, Католик әрекетінің хорват бөлімшесі, дін емес ұйым, осы саясатты үйлестіру мен басқаруға қатысты. Серб халқына қарсы жасалған Усташе қылмыстары көбінесе аймақта католицизмді кеңейту деген желеумен жасалды. Ғалым Рональд Дж. Рихлак айтуынша: Степинак Римнен нұсқау алғаннан кейін үкіметтің қатыгез әрекеттерін айыптады. 1942 жылдың 24 қазанындағы сөзінде ол: "Барлық адамдар мен барлық нәсілдер Құдайдың балалары; ешқандай айырмашылық жоқ. Цигандар, қаралар, еуропалықтар немесе арийлердің барлығы бірдей құқықтарға ие. Осы себепті Католик шіркеуі әрқашан әділсіздік пен тап, нәсіл немесе ұлттық теориялар атынан жасалған зорлық-зомбылықты айыптады және айыптайды. Цигандарды немесе яһудилерді төмен тұтқындар деп санағандықтан қуғындауға рұқсат етілмейді" деді. Рихлак "Associated Press" басылымының хабарлауынша, "1942 жылға қарай Степинак нацистік марионеттік режимнің қатаң сынышысына айналды, оның геноцидтік саясатын, он мыңдаған сербтерді, яһудилерді, цигандарды және хорваттарды өлтіргенін айыптады". Осылайша ол Хорватия диктаторы Анте Павеличтің ашуын қоздырды. [Павелич] Римге сапар шеккен кезде, ол қалаған дипломатиялық қабылдаудан бас тартқандықтан қатты ашуланды", бірақ понтификпен кем дегенде екі "ғибадаттық" қабылдаудан ләззат алды, оның аясында Ватикан Павеличке "коммунизмге қарсы бекініс" ретінде "де-факто тану" берді. Файер Степинацты нацистер мен Усташе режимі jeudenfreundlich (яһудиге достық) деп атағанын жазды. Ол өз епархиясындағы бірнеше дін қызметкерлерін қызметтен шеттетуге мәжбүр болды. 1942 жылдың ортасында Степинак "цигандар мен яһудилерді төменгі нәсілге жатады деген себеппен жоюға тыйым салынған" деп жариялады. Бір жылдан кейін Гиммлер Загребке келгенде, қалған яһудилерді тұтқындау жақындап келе жатқанын көрсетті, Степинак Павеличке егер бұл орын алса, "Католик шіркеуі негізгі адамгершілік құндылықтарды қорғауға тиіс кез келген зайырлы биліктен қорықпайды" деп наразылық білдіретінін жазды. Депортация басталғанда Степинак және папаның өкілі Джузеппе Марконе Андрия Артуковичке наразылық білдірді. Файердің айтуынша, Ватикан Степинацқа алдағы тұтқындау кезінде мүмкіндігінше көп яһудилерді құтқаруды бұйырды. Степинак көптеген әлеуетті құрбандарды жеке құтқарып қалғанына қарамастан, оның наразылығы Павеличке көп әсер етпеді.
According to scholar Ronald J. Rychlak:Stepinac, after having received direction from Rome, condemned the brutal actions of the government. A speech he gave on 24 October 1942 stated in part: "All men and all races are children of God; all without distinction. Those who are Gypsies, black, European, or Aryan all have the same rights. For this reason, the Catholic Church had always condemned, and continues to condemn, all injustice and all violence committed in the name of theories of class, race, or nationality. It is not permissible to persecute Gypsies or Jews because they are thought to be an inferior race". Rychlak writes that the "Associated Press reported that "by 1942 Stepinac had become a harsh critic" of the Nazi puppet regime, condemning its "genocidal policies, which killed tens of thousands of Serbs, Jews, Gypsies, and Croats." He thereby earned the enmity of the Croatian dictator, Ante Pavelić. [When] Pavelić traveled to Rome, he was greatly angered because he was denied the diplomatic audience he had wanted", although he enjoyed at least two "devotional" audiences with the pontiff, under whom the Vatican granted Pavelić "de facto recognition" as a "bastion against communism". Phayer wrote that Stepinac came to be known as jeudenfreundlich (Jew friendly) to the Nazis and the Ustaše regime. He suspended a number of priest collaborators in his diocese. Stepinac declared publicly in mid 1942 that it was "forbidden to exterminate Gypsies and Jews because they are said to belong to an inferior race". When Himmler visited Zagreb a year later, indicating the impending roundup of remaining Jews, Stepinac wrote Pavelić that if this occurred, he would protest for "the Catholic Church is not afraid of any secular power, whatever it may be, when it has to protect basic human values". When the deportations began, Stepinac and papal envoy Giuseppe Marcone protested to Andrija Artuković. According to Phayer, the Vatican ordered Stepinac to save as many Jews as possible during the upcoming roundup. Although Stepinac reportedly personally saved many potential victims, his protests had little effect on Pavelić.
Ватиканның рөлі
Корнуэлл католиктердің қатысы маңызды деп санайды, себебі «Ватиканның зұлымдықтар туралы білімі, Пачеллидің осы мәселеге қатысты жақсы ықпалын пайдаланбауы және Солтүстік Еуропада жоспарланған Соңғы шешімге оның қатыстығы». Пий XII ұзақ жылдар бойы хорват ұлтшылдығын қолдаған; ол 1939 жылдың қараша айында Никола Тавеличті қасиетті деп жариялау мақсатымен Римге ұлттық қажылық ұйымдастырды және көбінесе «Усташалардың тарихқа деген көзқарасын бекітті». Степinacпен болған кездесуде Пий XII папа Лев X-тің хорваттар «христиандық алдыңғы шебі» деген сөздерін қайталады, бұл серб православиешілерінің нағыз христиандар емес екенін білдірді. Пий XII Степинацқа: «Сіз үшін жақсы болашақ көрініп тұр, онда сіздің еліңіздегі шіркеу мен мемлекет арасындағы қарым-қатынас екі жаққа да пайдалы болатын үйлесімділікпен реттеледі» деп болжады. Югославия соғыстан кейінгі Шығыс Еуропадағы Қызыл Армия басып алмаған жалғыз коммунистік мемлекет болды. Болашақ кардиналдар алқасының деканы Юджин Тиссеранттың айтуынша, «бізде осы қатыгездіктерге қатысқан барлық дін қызметкерлерінің тізімі бар және біз оларды өз ар-ұжданымызды олардың бізді кірлеткен дағынан тазарту үшін тиісті уақытта жазалаймыз». Пий XII хорват рим-католик дін қызметкерлерінің Усташамен байланысы туралы толық хабардар болды, бірақ оларды айыптаудан немесе қатысқан дін қызметкерлеріне қарсы шаралар қолданудан бас тартты, олар «қырғынға қатысты», себебі бұл хорват шіркеуінде алауыздық тудыруы немесе болашақ хорват мемлекетінің құрылысына кедергі келтіруі мүмкін деп қорқыды.