Кіріспе
Бұл мақалада Жаңа Зеландиядағы христиан саясаты талқыланады. Жаңа Зеландияның мемлекет басшысы болып табылатын Жаңа Зеландия монархы, сонымен қатар Англия шіркеуінің Жоғарғы басшысы болып табылады. Алайда, елдің өзі, Ұлыбританиядан өзгеше, ресми немесе бекітілген дінге ие емес, ал дін бостандығы Ваитанги шартына қол қойылғаннан бері қорғалып келеді. 2018 жылғы халық санауы бойынша, Жаңа Зеландия азаматтарының 37%-ы белгілі бір христиан дініне жатса, 48%-ы дінсіз, 9%-ы басқа дінді ұстанады және 7%-ы жауап беруден бас тартқан. Христиан дінінің Жаңа Зеландия саясатына қаншалықты әсер ететіні туралы түрлі пікірлер бар. XIX ғасырда көптеген шіркеуге бағытталған ұйымдар 1840-1850 жылдар аралығында Еуропалықтардың алғашқы қоныстану жобаларын демеушілік етіп, дамытуға көмектесті, атап айтқанда Отаго (1848, Шотландияның еркін шіркеуі) және Кентербери (1850, Англия шіркеуі) қоныстарын құрды. Көптеген евангелистер, фундаменталистер және консервативті католиктер христиандықты Жаңа Зеландияның саяси жүйесінің негізі деп санайды. Екінші жағынан, XIX ғасырдың соңындағы белгілі саясаткер сэр Роберт Стоут еркін ойлаушы ретінде танымал болды, ал көптеген адамдар христиандықтың әсерін жоққа шығарып, Жаңа Зеландия қоғамының көбінесе секулярлық сипатта болғанын айтады. Христиан дінінің негізгі заманауи саяси партияларда нақты рөлі болған емес, ал осы партиялардағы діни элементтер әртүрлі формада көрінеді және оларды бір қозғалыс ретінде жіктеу қиын. Маори христиандығы, әсіресе Ратана қозғалысы, маңызды рөл атқарды, 1936 жылы Еңбек партиясымен тарихи одаққа қол қойылды және көптеген басқа партиялар да олардың қолдауын алуға тырысып бағуда, бірақ бұл көбінесе саяси, діни мәселе ретінде қарастырылады. 1990 жылдары 1970 және 1980 жылдардағы христиан консервативті ағымнан туындаған Христиандық мұра, Христиандық демократия, Христиандық коалиция және Тағдыр Жаңа Зеландия сияқты бірқатар христиандық саяси партиялар пайда болды, көбінесе әлеуметтік стандарттардың төмендеуіне реакция ретінде; бірақ олардың ешқайсысы да сайлауда 5% дауысқа жете алмады. Бүгінгі күні Жаңа консервативті партия, Жаңа Зель партиясы және Жаңа Зеландия бостандықтары, олардың 2020 жылдардағы ізбасарлары да осы жағдайдан өзгеше емес.
This article discusses Christian politics in New Zealand. The monarch of New Zealand, who is New Zealand's head of state, is also the Supreme Governor of the Church of England. But the country itself, unlike the United Kingdom, has no official or established religion, and freedom of religion has been protected since the signing of the Treaty of Waitangi. As of the 2018 census, 37% of New Zealanders were affiliated with a Christian religion of some denomination, compared with 48% who had no religion, 9% who followed another religion, and 7% who objected to answering. There are a range of views on the extent to which Christianity affects New Zealand politics. During the nineteenth century, many church oriented bodies sponsored and fostered several of the original European settlement ventures in the period 1840–1850, notably the settlements of Otago (1848, Free Church of Scotland) and Canterbury (1850, Church of England) – and many evangelicals, fundamentalists and conservative Catholics see Christianity as underlying New Zealand's entire political system. On the other hand, a notable politician of the late 19th century, Sir Robert Stout, had a considerable reputation as a freethinker and many dismiss the effects of Christianity, saying that New Zealand society has always had a largely secular character. Christianity has never had an explicit role in the major contemporary political parties, and the religious elements in these parties have taken varying forms, and cannot easily be classified as a single movement. Māori Christianity, particularly the Rātana movement has often been of importance, with an historic alliance between it and the Labour Party signed in 1936, and many other parties now vying for their support, but this is generally regarded as a political rather than religious matter. In the 1990s a series of Christian political parties such as Christian Heritage, the Christian Democrats, the Christian Coalition and Destiny New Zealand arose out of a Christian conservative strand in the 1970s and 1980s, mostly in reaction to a perceived decline of social standards; but none reached 5% of the vote in any election. To date, the same has been true of the New Conservative Party, New Zeal Party and Freedoms New Zealand, their contemporary successors in the 2020s.
1970-жылдарға дейін: тыйым салу және өлім жазасы туралы пікірталастар
1970 жылдары маңызды христиандық партиялар құрылғанға дейін евангелистік немесе фундаменталистік христиандық Жаңа Зеландияның саясаты мен қоғамына ерекше әсер еткен жоқ. Баптистер одағы XIX ғасырдың соңы мен XX ғасырдың басында алкогольге тыйым салу саясатын қабылдауға ұмтылғанда, Католик шіркеуі өз мүшелерін мұндай заңдарға қарсы дауыс беруге шақырды, себебі бұл шаралар Евхаристия үшін шарапты қолдануға тыйым салатын еді. 1919 жылы тыйым салу туралы референдум өтті, бірақ Бірінші дүниежүзілік соғыстан демобилизацияланған Жаңа Зеландия сарбаздарының оралуы осы шараны жеңіске жеткізбеді. Евангелистік және католиктік Жаңа Зеландиялықтар отызыншы, қырықшы және елуінші жылдары Жаңа Зеландияда өлім жазасы мәселесі бойынша пікірталастарға ұйымдық институттар ретінде жауап бермеді, бірақ жекелеген адамдар мен дін қызметкерлері өз қарсылықтарын білдірді. Жаңа Зеландияның Англикан шіркеуі өлім жазасына қарсы пікір білдірді және ең ірі христиан дін тобы ретінде өзінің ықпалын сезіндірді.
Негізгі саяси партиялардағы христиандық
1930 жылдан бері Жаңа Зеландиядағы екі дәстүрлі, үстем саяси партия – Лейбористік партия мен Ұлттық партия діни дәстүрлерді тікелей білдірмейді. Дегенмен, екі партияның да саяси миссияларын діни тұрғыдан қарастырған адамдар кездескен. Еңбек партиясы мен Ұлттық партиясының көптеген ерте саясаткерлері өздерінің саяси идеологияларын «христиандық құндылықтардың» жалғасы ретінде қарастырған. Еңбек партиясының алғашқы кезеңінде партияның маңызды бөлігі «христиандық социализм» деп аталатын бағытты қолдады. Жаңа Зеландияның алғашқы Еңбек партиясының премьер-министрі Майкл Джозеф Савидж Еңбек партиясының «Қолданбалы христиандығын» бейнелеген. Еңбек партиясы «отбасыға қарсы» бағытталған депрессия кезеңіндегі коалициялық үкіметке қарсы, практикалық христиандық мейірімділік партиясы ретінде танылып, үлкен жеңіске жетті. Осы орайда Савидж – кейіннен католиктік дініне қайта оралған – Еңбек партиясының 1938 жылғы Әлеуметтік қамсыздандыру заңын, барлық жаңа зеландиялықтарға «бесіктен қабірге дейін» қауіпсіздік беруді көздеген заңды «қолданбалы христиандық» деп сипаттады. Көптеген ерте лейбористік саясаткерлер христиандық ортада тәрбиеленген. Лейбористік партияның алғашқы лидерлерінің бірі Х.Е. Холланд (1919–1933) Жаңа Зеландияға көшіп келгенге дейін Австралиядағы Құтқару армиясының көшеде уағыз айтушысы болған. Савиджтің ізбасары Питер Фрейзер (1940–1949) өзінің жеке өмірінде шотландтық пресвитериандық тәрбиесінің терең әсерін сезінді, ал келесі лидер Уолтер Нэш «Англикан шіркеуіне берілген христиан» болды. Кейінгі лейбористік партия лидерлері де шіркеумен байланысты болды. 1963–1965 жылдар аралығында оппозициядағы Лейбористік партияның жетекшісі Арнольд Нордмейер пресвитериандық пастор болды. Дэвид Ланге (1984–1989 жылдар аралығындағы премьер-министр) методист, ал Норман Кирк (1972–1974 жылдар аралығындағы премьер-министр) Құтқару армиясының адал мүшелері тәрбиелеген. Мұндай шіркеу байланыстары Ұлттық партияда да кездеседі. Мысалы, Кит Холиоке (1957, 1960–1972 жылдар аралығындағы премьер-министр) «қатаң Ашық бауырластар ортасында тәрбиеленген» және кейінгі жылдары пресвитериан шіркеуіне жүйлі тұратын. Джон Маршалл (1957, 1960–1972 жылдар аралығындағы премьер-министрдің орынбасары; 1972 жылғы премьер-министр) пресвитериан шіркеуінде белсенді болды, ал Роберт Малдун (1975–1984 жылдар аралығындағы премьер-министр) баптист ретінде тәрбиеленді және әйелі Тея сияқты англикан болғанға дейін шіркеу мүшесі болып қалды. Ұлттық партия, екі «негізгі» дәстүрлі партияның әлеуметтік жағынан консервативтісі, 2002 және 2005 жылдар аралығында діни көзқарастары анықталған сайлаушылардың қолдауы артып, пропорционалды түрде өсті. Сондай-ақ, Ратана қозғалысының Жаңа Зеландия саясатына белгілі бір әсері бар (маори христиандығын қараңыз). Алайда, соңғы уақытта дін Лейбористік партияның немесе Ұлттық партияның бағдарламаларының маңызды бөлігін құрамайды және соңғы төрт премьер-министрдің үшеуі өзін агностик деп сипаттады. 2021 жылдан бері оппозиция лидері Кристофер Лаксон евангелистік деп есептеледі. Алтыншы Лейбористік үкіметтегі бұрынғы көлік министрі Майкл Вуд практикалық англикан.
Евангелистік саяси белсенділік: 1970 жылдардағы абортқа қарсы белсенділік
1970 жылдардан бастап Жаңа Зеландиядағы евангелистік және консервативті католиктік ұйымдардың белсенділігі күрт өсті. Олардың көпшілігі үкімет жүргізген реформаларға қарсы болды. 1970 және 1980 жылдары аборт ережелерін жеңілдетуге және гомосексуалдық қатынастарды заңдастыруға қарсы екі ірі науқан ұйымдастырылды. Күтпегендей, әдетте консервативті саналатын Ұлттық партияның өкілдері (Джордж Гейр және Венн Янг) осы заңнамалық бастамаларды қолдады. "Тұңғыш тумаған баланы қорғау қоғамы" (қазір "Өмір үшін дауыс") және "Қоғамдық нормаларды жақсарту қоғамы" (SPCS) сияқты ұйымдар христиан консерватизмінің орталығына айналды. Нәтижесінде, консерваторлар гомосексуалдық заңнаманы реформалауға қарсы күресте жеңіске жетті, бірақ 1970-ші жылдардың соңы мен 1980-ші жылдардың басында аборт мәселесіндегі күресті ұтырды. Жаңа Зеландиядағы аборт тақырыбының тарихы туралы толық ақпарат алу үшін "Жаңа Зеландиядағы аборт" деген мақаланы қараңыз.
Либералды протестанттық белсенділік: 1981-2001
Негізгі протестанттық шіркеулер апартеид дәуірінде (1948–1994 жж.) Оңтүстік Африкамен спорттық байланыстарды үзген күреске қатысты, бұл көптеген либералды протестанттар мен католиктердің 1981 жылы Жаңа Зеландия Регби футбол одағының «Спрингбоктер» Жаңа Зеландияға жасаған турына қарсы жаппай наразылыққа шығуымен аяқталды. Одан кейін көп ұзамай, осы либералды христиандардың көпшілігі 1980-ші жылдардағы бейбітшілік қозғалысына қатысты, нәтижесінде 1987 жылы Жаңа Зеландия ядролық қарудан босатылған аймақ деп жарияланды. 1990-шы жылдардағы Жаңа Зеландия Ұлттық партиясының үкіметтері тұсында бұл либералды христиандар әлеуметтік көмектерді қысқартуға қарсы ұйымдастыруға белсенділік танысты (бұл қысқартулар Жаңа Зеландия Бизнес дөңгелек үстелі, ACT New Zealand және осыған ұқсас ұйымдар тарапынан қолдау тапқан).
Евангелистік саяси белсенділік: 1980 жылдар: моральдық белсенділік
1980 жылдардың басында 1960 жылдардағы христиандық евангелистік жаңару "адамгершілік" мәселелерге жауап ретінде қоғамдық және саяси әрекеттерді пайдаланған әлеуметтік қозғалысқа айналды. Бұл дамуға Рейган дәуіріндегі АҚШ-та Джерри Фалвелл және Пэт Робертсон сияқты тұлғалармен, сондай-ақ "Моральдық көпшілік" және "Христиандық коалициясы" сияқты ұйымдармен ұсырылған консервативті христиан оңшылдарының пайда болуы ықпал етті. Америкалық әріптестеріне ұқсас, бұл консервативті евангелистер гомосексуализмге, абортқа, феминизмге, жыныстық білімге қарсы болды және дәстүрлі отбасылық және моральдық құндылықтарды қолдады. 1985 жылдың наурыз айында Лейборист партиясынан Фран Уайльд гомосексуализмді реформалаудың жаңа заң жобасын ұсынды. Бұл Жаңа Зеландияның діни консерваторлары үшін наразылық білдіруге мүмкіндік берген мәселе болды. Ұлттық парламенттің екі депутаты Грейм Ли және Норман Джонс заң жобасына қарсы петиция ұйымдастырды, ал үш Лейборист депутаты – Джефф Брейбрук, Вхету Тирикатен Салливан және Аллан Уоллбанк олардың науқанына қолдау көрсетті. АҚШ-тан келген бірнеше белсенділер кеңес берді. Сонымен бірге, "Құдай, отбасы және ел үшін" ұранымен "Қоғамдық азаматтар коалициясы" (CCC) құрылды, ал көптеген либералды англикан және методистер олардың күш-жігеріне қарсы тұру үшін "Гомосексуализмді реформалауды қолдайтын христиандар" желісін құрды. Гомосексуализмді реформалауға қарсы науқан ақырында сәтсіз аяқталды және заң жобасы 1986 жылы заңға айналды. Faithfull және Concerned Citizens Coalition сияқты кейбір консервативті евангелистік топтар басқа оңшыл топтармен бірлесіп, Лейборист партиясына, кәсіподақтарға ену және Спрингбоктарға қарсы турлар, маори екімәдениеттілігі және ядролық қарсылық сияқты танымал мәселелерді пайдалану үшін Мәскеулік Социалистік Бірлік партиясы (SUP) сияқты коммунистік топтардың қастандық жасағанын мәлімдеді. Осы мәселелерге жауап ретінде, CCC және бұрынғы коммунист, кейін оңшыл сарапшы болған Джефф Макдональд Оңтүстік Африкамен байланысты сақтауды және АҚШ және Австралиямен ANZUS қауіпсіздік одағын сақтауды қолдады. CCC және Concerned Parents Association (CPA) сияқты басқа да евангелистік ұйымдар маори екімәдениеттілігі мен көпмәдениеттілікті білім беру жүйесіне енгізуді "христиандыққа қарсы" деп сынады, себебі ол басқа діни сенімдерді насихаттайды деп саналды. CPA және Джефф Макдональд сонымен қатар Жаңа Зеландиядағы Ұлттық шіркеулер кеңесін Жаңа Зеландия соғыстары кезінде маори жерін тартып алу сияқты тарихи мәселелерді атап өту арқылы ақ нәсілді жаңазеландтар арасында кінә сезімін тудырғаны үшін сынады. Бұл идеяларды тарату үшін Coalition Courier, Family Alert және Challenge Weekly сияқты бірнеше консервативті евангелистік басылымдар пайдаланылды. 1987 жылғы жалпы сайлау кезінде туа біткен балаларды қорғау қоғамы (SPUC), "Өмір үшін әйелдер" және Қоғамдық азаматтар коалициясы сияқты консервативті христиандық топтар консервативті христиандарды кандидаттар ретінде тіркеу арқылы Ұлттық партияға енуге тырысты. Консервативті христиандық топтар мен Coalition Courier және Challenge Weekly сияқты басылымдар Лейборист үкіметінің бейбітшілік білімі, жыныстық білім, аборт және маори екімәдениеттілігіне қатысты саясатын сынады. Алайда, олар бұл әрекетте үлкен жетістікке жете алмады және Ұлттық партия басшылығы кандидаттарды іріктеу процедураларын орталықтандыру арқылы жауап берді. Евангелистік саяси белсенділіктің күшеюі келесі жиырма бес жылда бірнеше евангелистік христиандық саяси партиялардың пайда болуына жағдай жасады (төменде қараңыз).
Христиандық коалиция алдында
Жаңа Зеландияның реформацияланған шіркеулерінің көптеген мүшелері Христиандық мұра партиясын құруға қатысты. 1922 жылдан бері Нидерландыда Саяси реформацияланған партия немесе SGP (голланд тілінде) үлгісі болды. Дирк Вандерпил өзінің реформацияланған шіркеулер тарихында, «Сенім және Бағыну» (1994) еңбегінде атап өткендей, SGP, ChristenUnie және басқа реформацияланған фундаменталистік саяси партиялар Голландия Парламенті ішінде нақты саяси мақсаттарға қарағанда принциптерге негізделген «куәлік партиясы» саясатын ұстанды. 1989 жылы Христиандық мұра партиясы құрылды. Оның құрылуына басты күш білдірген Билл ван Риж бұрын «Уайымдаған азаматтар коалициясында» қатысқан. Ван Риж Канаданың Христиандық мұра партиясынан тікелей шабыт алып, осындай партия Жаңа Зеландияда сәтті болатынына сенді. 1988 жылдың қаңтар айында ван Риж және бірнеше досы Канада үлгісіндегі жаңа саяси партияның басқару комитетін құрды. Ақпан айында Крайстчерчте өткен жиын жоспарды бекітті, ал бұрынғы Ұлттық партияның үміткері Джон Аллен де-факто уақытша жетекші болды. 1989 жылдың 20 шілдесіне дейін партияның ресми түрде іске қосылуына жеткілікті адам жиналды. Партия қатаң библиялық ұстанымды ұстанды және аборт, порнография, сондай-ақ неке мен отбасының ыдырауы сияқты жағдайларды қатты айыптады. Партияның ресми іске қосылғаннан кейін көп ұзамай, пастор Грэм Капилл жетекші болып тағайындалды, ол келесі он төрт жыл бойы осы лауазымды иеленді. Діни консерваторлар Христиандық мұра партиясының құрылуына әртүрлі реакциялар көрсетті. SPUC сияқты кейбір топтар партияны құптады. Ал басқалары тәуелсіз христиан консервативтік партияның сәтті болмайтынына, тіпті консервативтік дауысты бөліп тастауы мүмкін екеніне сенді. Гомосексуалдық заң реформасына қарсы күрескен Ұлттық Парламент мүшесі Грейм Ли жаңа партияны қолдамады, себебі христиандық құндылықтар үшін Ұлттық партия ішінде күресудің тиімдірек екенін ойлады. Христиандық мұра партиясымен байланысты даулы мәселе партияның қатаң «конфессиялық» сипаты болды. Бұл саясат бойынша партияның барлық мүшелері өзін христиан деп жариялауға міндетті болды. Христиандық мұра партиясы бұл талапты табиғи деп санайды және партияның идеологиялық тазалығының кепілі ретінде қарастырды. Алайда, басқа христиан белсенділері, әсіресе орташа көзқарастағылар, конфессиялықтық партияның қолдау базасын қажетсіз шектейді деп сенді. Олар «христиандық құндылықтарға негізделген» партияны жақтады, «тек христиандар» партиясын емес. Конфессиялық еместер кез келген адамның, тіпті христиан дінінің жақтасы болмаса да, христиандық құндылықтардың қоғамға тигізер пайдасын көре алатынын айтты. Христиан демократтарының базасы салыстырмалы түрде кеңірек болды. Жаңа Зеландияда Жаңа Өмір шіркеулері (олардың кейбіреулері «Жаңа Өмір орталықтары» деп аталды) 1970-ші жылдардың ортасынан бастап абортқа қарсы, феминистерге қарсы және гомосексуалдарға қарсы белсенділік тарихына ие болды, әсіресе Крайстчерчте. Ли сияқты көптеген адамдар Ұлттық партияға қосылды, бірақ олар әлеуметтік консервативтілікті бас тартқандықтан және қалалық либералдарға қол жеткізуге тырысқандықтан көңілі қалды. Брет Ноулз 1999 жылы Жаңа Өмір шіркеулерін және олардың конфессиялық тарихын зерттеп, талдады. Ұлттық Парламент депутаты Грейм Ли конфессиялықтыққа қарсы болды, себебі осы ілімді ұстанатын партия жеткілікті қолдау таба алмайды деп сенді. Осы себептердің арасында Ли шақырылған кезде жаңа Христиандық мұра партиясына қосылудан бас тартты. Ли жеке христиандық немесе христиандық негіздегі партияның идеясын ұнатушы емес, Ұлттық партияда қалудың тиімдірек екеніне сенді. Алайда 1993 жылы Ли Ұлттық партия басшылығымен келіспей қалды, негізінен Кабинеттегі қайта құру кезінде министрлік лауазымынан айырылғандықтан. Лидің төмендеуі, сондай-ақ Ұлттық партияның біртіндеп либералды бола бастағанына сенгені, оны кетуді жоспарлауға итермеледі. Осы кезде Христиандық мұра Лимен байланысып, партияға қосылуға шақырды. Кейбір мәліметтер бойынша, Лиге тіпті жетекшілік ұсынылған. Алайда Ли мен Христиандық мұра арасындағы келіссөздер ақырында бұзылды. Ли қарсылық білдірген конфессиялық мәселе негізгі түйткіл болып қала берді. Ли ақырында келіссөздерден бас тартып, 1994 жылы Біріккен прогрессивтік партияны құрды. Екі бәсекелес христиан партиясының пайда болуы көптеген христиан консерватор белсенділерін алаңдатты және екі тарапты қайтадан келіссөздерге отырту үшін бірнеше рет әрекет жасалды, бірақ конфессиялық мәселе (сондай-ақ пайда болған бірнеше басқа саяси айырмашылықтар) бұл оңай болмады. Алайда қарашада келіссөздер қайта басталды, Билл ван Рижтің ықпалымен. Екі тарапқа да ынтымақтастық өзара пайда әкелері анық болды: Лиде ағымдағы Парламенттік мандатының артықшылығы болса, Христиандық мұра партиясының ұйымдастыру жөніндегі артықшылығы және «халық желісі» болды. Саяси мәселелер қайтадан қиындық тудырды, бірақ 1994 жылдың 20 желтоқсанында ақтық келісімге қол жеткізілді. Келісім, Христиандық мұра және Біріккен прогрессивтік партиялардың бекітуін қажет етті, екі партия таратылып, олардың орнына жаңа, біріккен, конфессиялық емес партия құрылатын еді. Ли жоспарды мақұлдады және оның сәтті болатынына сенді. Христиандық мұрадан Грэм Капилл азырақ ынталанды. Кейін Христиандық мұра партиясының съезі ұсынысты қабылдамады, бірақ партиялар сайлауға бірлесіп қатысатын одақ ұсынды. Ли ұсынысты қабылдаудан бас тартты, себебі оның қабылдамауына қатты көңіл көшті. Ван Риж та шешімге көңілсіздік білдірді. 1995 жылдың 17 мамырында Ли партиясын қайта іске қосып, оны Христиан демократиялық партиясы деп атады. (Христиандық мұра партиясы Сайлау комиссиясына партияның атын өздеріне тым ұқсас деп шағымданып, бірақ комиссия бұл шағымды қабылдамады.). Партияның іске қосылуы БАҚ назарына ілікті. Ли «Құрметпен өлім» заң жобасына жасаған шабуылдары үшін де көп жарияланды, бұл Ұлттық Парламент депутаты Майкл Лоустың эвтаназияны заңдастыруға жасаған әрекеті болды.
Христиандық коалиция
1995 жылдың басында Christian Heritage және Христиан-демократтар арасындағы кейде келіссөздер жалғасты, бірақ олар көбінесе нәтижесіз болды. Дегенмен, 1995 жылдың соңына қарай біртұтас майдан құруға деген қысым күрт артты. Бұл істе Билл ван Риж, сондай-ақ өз қолдауларын кері тартып алумен қауғасқан бірнеше христиандық қауымдастықтар да ерекше көзге түсті. Христиан-демократтардың атқарушы мүшесі Мюррей Смит бастамасымен тағы да келіссөздер өтті және ақырында екі партия арасындағы барлық нәрсе тең бөлінетін одақ құру мүмкіндігі шешілді. Бірлескен партия тізімінде Христиан-демократтар мен Christian Heritage кезекпен орналасады, мұнда отырған депутат Ли бірінші орынды, ал Капилл екінші орынды иеленді. Екі партия да бірлесіп сайлау науқанын жүргізсе де, Парламентте жеке-жеке жұмыс істейтін болады. Жаңа Христиандық коалиция 1996 жылдың 29 наурызында іске қосылды. Ол көпшілік назарын өзіне тартты және қоғамдық пікір сауалнамаларында сәтті өркендеді. Коалиция өзінің манифестін қыркүйек айында жариялады, бірақ екі партия арасындағы кейбір дауларды шеше алмағандықтан, манифест толыққанды болмады. Christian Heritage партиясы манифестке қанағаттанбады, оны "тыныш" деп санады. Ли мен Христиан-демократтар, керісінше, сайлауда сәттілікке орташалық көзқарас қажет деп сенді және Christian Heritage-тың радикалды саясаты көптеген сайлаушыларды жаңсақтырады деп ойлады. Лидің орташалыққа ұмтылуына қарамастан, партияның көбінесе даулы ұстанымдары бұқаралық ақпарат құралдарында жақсы жарияланды және көптеген адамдар коалицияны "радикалды" деп сынады. 1996 жылғы сайлауда Христиандық коалиция 4,33% дауыс жинады. Бұл аралас пропорционалды сайлау жүйесінде (ММП) пропорционалды өкілдікке қажетті 5%-ға жетпеді, сонымен қатар партияның сайлау округінен кандидаттардың ешқайсысы депутаттық мандат алған жоқ. Көптеген сауалнамалар бұрын коалицияның 5%-дық шектің үстінен өтетінін көрсеткендіктен, бұл нәтиже кейбір топтарда көңіл көшірді. Christian Heritage және Христиан-демократтар арасында қатты шиеленіс туды, екеуі де екіншісінің кінәсінде екенін сенді. Christian Heritage, жалпы алғанда, Христиан-демократтардың саяси ыңғайлылық үшін коалицияның хабарын "жұмсартқандығын", моральдық үстемдіктен бас тартып, партияның нақты бағытын жоғалтқандығын айтты. Христиан-демократтар, керісінше, Christian Heritage-тың радикализмі мен келісімге келуге құштар болмауы жеңіліске әкелді деп мәлімдеді. Екі тарап та коалицияның құлауына екіншісін кінәлады. 1997 жылдың мамырында Христиандық коалиция таратылды, ал құрамына кірген партиялар өздерінің жеке жолдарымен жүрді. Одан кейін Билл ван Риж Christian Heritage партиясынан шығып, Христиан-демократтарға қосылды, ол Капиллді коалицияның құлауына кінәлады. Бұрынғы басшының орынбасары Джефф Хаунселл басқаратын бірнеше басқа да жоғары лауазымды Christian Heritage мүшелері де отставкаға кетті, ал партия тағы бірнеше адамды партиядан шығарды. Бұрынғы мүшелер Christian Heritage-тың Христиан-демократтармен бірігуге келіспегенінен кейін Христиан-демократтарға қосылды.
Христиан-демократтар, Жаңа Зеландияның болашағы және Киви партиясы
Ал христиандық демократтар, керісінше, мүлдем басқаша жол таңдады. Христиандық коалиция ыдырағаннан кейін көп ұзамай Грейм Ли партия басшысы лауазымынан кететінін жариялады. Ол біраз уақыттан бері зейнетке шығуды ойластырып, егер коалиция сәтсіз аяқталса, саясаттан шығып кететінін шешкен еді. Біраз уақыт партия Лиді уақытша жетекші ретінде сақтап тұрды, себебі жаңа, қанағаттандырарлық кандидат табылмады. Соңында Энтони Уолтон жаңа басшы болды. Уолтон басшылығымен христиандық демократтар партиялық платформасынан христиандыққа қатысты барлық тікелей сілтемелерді алып тастап, конфессиялық емес бағытқа бұрылды. Партия «Болашақ Жаңа Зеландия» деген атты қабылдады («Болашақ көрігі» деген ұсынылған баламасын қабылдамады) және өзін дінге емес, «құндылықтарға» негізделген партия ретінде көрсетті. «Болашақ Жаңа Зеландия» 1999 жылғы жалпы сайлауға қатысты, бірақ партиялық дауыстардың тек 1,1% ғана жинады. Партия саяси емес лобби ұйымы болу мүмкіндігін қарастырды, бірақ Бас хатшысы Мюррей Смит бастамасымен Питер Даннмен келіссөздер жүргізді. «United» партиясымен одан әрі келіссөздерден кейін екі партия 2002 жылғы жалпы сайлауда «United Future New Zealand» деген атпен қатысу үшін коалиция құрды. Топ партиялық дауыстардың 6,7% жинап, сегіз орын алды. 2003 жылы екі партия бірікті. Бір кезде пайда болған топты христиандық партия деп санау керек пе деген пікірталас болды, бірақ партияның бұл атаудан бас тартуы мәселені түсінікті етті. «Бірлік болашағы» партиясының мәлімдемесінше, партияның негізінде дәстүрлі құндылықтар тұрғаны рас, бірақ бұл құндылықтарды христиандар ғана емес, кез келген адам қабылдай алады. 2005 жылғы жалпы сайлауда «Бірлік болашағы» партиясының қолдауы 2,67%-ға дейін төмендеді, нәтижесінде үш депутат ғана қалды. Бұған нақты себептерді анықтау қиын, бірақ 2005 жылғы сайлауда «Бірлік болашағының» көптеген бұрынғы христиандық қолдаушылары Ұлттық партияға дауыс берген көрінеді. 2006–2007 жылдары Питер Данн ата-аналардың балаларын дене жазалауына тыйым салатын заң жобасын қолдауға шешім қабылдады, ал оның партиясында қалған мүшелері Гордон Копленд пен Джуди Тернер оған қарсы дауыс берді. Даннның осы мәселе бойынша ар-ождан дауысына құқығын пайдалануы нәтижесінде Гордон Копленд «Бірлік болашағы» партиясынан бөлінді. Копленд пен бұрынғы UFNZ тізіміндегі депутат Ларри Балдок тәуелсіз «Болашақ Жаңа Зеландия» партиясын қайта құру ниеттерін жариялады (2008 жылдың 25 қаңтарында «Киви партиясы» деп қайта аталды). Балдоктың сөзіне қарағанда, оларға 100-ден астам бұрынғы UFNZ кеңесінің мүшелері мен үміткерлері қосылды. Алайда UFNZ президенті Денис Крум Балдоктың отставкаға кету туралы мәлімдемесіне күмәнмен қарады. Партия сайтында хабарланғандай, «Болашақ Жаңа Зеландия» 1993 жылғы Сайлау туралы заңға сәйкес тіркелу үшін қажетті бес жүз партия мүшесін тіркеді. Бұл сандар бұрынғы наразы FNZ мүшелерін білдіре ме, әлде ыдыраған «Христиандық мұра Жаңа Зеландиядан» келген жаңа қолдаушыларды білдіре ме, әлі белгісіз. 2008 жылғы жалпы сайлау «Киви партиясы» үшін көңіл көншітпеді. Олар барлығы 11 658 дауыс жинады, бұл Жаңа Зеландияның барлық саяси партиялары үшін берілген партиялық дауыстардың 0,54% ғана, және тек тізім бойынша сайлауға қатысу үшін қажетті бес пайыздық шектен әлдеқайда төмен. Олар тіпті ашық сатиралық «Билл мен Бен партиясынан» да артта қалды. 2011 жылдың 14 қазанында «Киви партиясы» 2011 жылғы жалпы сайлауда кандидаттарды ұсынбайтынын және бірнеше мүшелері Консервативтік партияға қосылып, одан сайлауға қатысатынын мәлімдеді. 2012 жылдың 8 ақпанында «Киви партиясы» 1993 жылғы Сайлау туралы заңға сәйкес саяси партия ретінде тіркелмеді және өз өтініші бойынша таратылды.
Destiny New Zealand (20052007) және Отбасылық той (20072010)
2003 жылы Жаңа Зеландияда тағы бір христиандық партия құрылды: Брайан Тамакидің евангелистік «Тағдыр» шіркеуіне негізделген «Тағдыр Жаңа Зеландиясы». Епископ Тамаки «Тағдыр» партиясы 2008 жылға қарай Жаңа Зеландияны басқарады деп мәлімдеді, бірақ 2005 жылғы жалпы сайлауда партия тек 0,6% ғана жинады, бұл Парламентке кіру үшін қажетті қолдаудан мүлдем кем болды. Бұл көрсеткіш 1993 және 1999 жылдары «Христиандық мұра» партиясының басқарған 2%-дан астам қолдауынан да әлдеқайда төмен еді. 2007 жылдың сәуірінде Брайан Тамаки және Самоада туған евангелистік христиан, Мангере округінен бұрынғы Лейбористтік партияның тәуелсіз депутаты Тайто Филип Филд «Тағдыр Жаңа Зеландиясы» мен Филдтің жаңа құрылған «Тынық мұхиты партиясы» арасындағы ықтимал келісім туралы келіссөздер жүргізді. Алайда, Филдтің күмәнді қаржылық мәмілелер жасағаны туралы полиция тергеу жүргізіп жатқан болатын. 2007 жылдың 18 қыркүйегінде «Тағдыр Жаңа Зеландиясы» 1993 жылғы Сайлау туралы заңның талаптарына сәйкес тіркемеден шығатынын жариялады, бұл жаңа евангелистік/фундаменталистік саяси партия құруға мүмкіндік береді. Егер Филд қылмыстық тергеуден аман қалса, бұл партия «Тағдыр Жаңа Зеландиясы», «Болашақ Жаңа Зеландиясы» және Тайто Филип Филдтің бірігуінен тұрар еді. Ричард Льюис пен Гордон Коупленд жаңа фундаменталистік партияның бірлескен жетекшілері болуға тиіс еді. Алайда, Коупленд пен «Болашақ Жаңа Зеландиясы» Льюиспен жұмыс істеуден бас тартты және Брайан Тамакидің ұсынылып отырған жаңа партиядағы ықпалын азайтуға тырысты деген хабарлар пайда болды. Бұл процесті ілгерілету үшін құрылған Ұлттық кеңесшіл комитет, оның ішінде бұрынғы UFNZ депутаты Пол Адамс және Филдтің өкілі наразылық білдірді. Ричард Льюис пен Пол Адамс «Отбасы партиясының» басшылары болды, олар Мангередегі Тынық мұхиты аралдарынан келген евангелистік иммигранттарды қолдауды жоспарлады, олар дәстүрлі түрде Лейбористтік партияға дауыс береді. Джерри Филипаина 2008 жылғы жалпы сайлауда Мангере округінен кандидат болып, Тайто Филип Филдке қарсы тұрды, ол «Жаңа Зеландия Тынық мұхиты партиясын» құрған еді. «Отбасы партиясының» үміті сәтсіз аяқталды, олар Мангереде 999 дауыс жинап, төртінші орынға ие болды. Лейбористтік партияның Вильям Сио 7126 дауыспен Тайто Филип Филдтен өз партиясы үшін орынды қайтарып алды. Барлығы алған дауыстардың саны 8 176 (0,35%) құрады және партия 2010 жылы таратылды. «Жаңа Зеландия Тынық мұхиты партиясы» жалпы дауыс берудің 8640 (0,37%) ғана жинады және тағы бір округтік орынды жеңе алмады, соның салдарынан 49-шы Жаңа Зеландия Парламентінде өкілдігі болмады. 2011 жылдың қыркүйегінде Тайто Филип Филд пара алу және сыбайлас жемқорлық қылмыстары үшін кінәлі деп танылды және алты жылға бас бостандығынан айырылды.
Жаңа консервативті партия (2011)
Консервативтік партияны 2011 жылы мүлік басқарушысы Колин Крейг құрды. Ол діни немесе христиандық партия болмаса да, кейбір христиандық элементтерін сақтайды. Алайда партияның бас директоры және Эпсом кандидаты Кристин Ранкин буддист. Консервативтік партия 2011 жылы 2,65% дауыс жинады. Партия 2014 жылы 3,97% дауыс жинады. 2015 жылдың ортасында Консервативтік партияның негізін қалаушы және негізгі қолдаушысы Колин Крейг өзінің бұрынғы баспасөз хатшысы Рейчел Макгрегормен орынсыз қарым-қатынаста болғаны туралы айыптаулардан кейін отставкаға кеткеннен кейін құлдырады. Бұл жанжал партияның бүкіл басқармасының отставкасына әкелді және консерваторлардың пікіртерімдер рейтингісі 2017 жылдың қыркүйек айында Newshub–Reid Research сауалнамасында 0,3% -ға дейін төмендеді. Партиядағы даулар, сондай-ақ Крейг пен оның қарсыласы Джон Стрингердің, сондай-ақ Крейг пен оның партия мүшесі Джон Стрингердің, Жаңа Зеландия салық төлеушілер одағының атқарушы директоры Джордан Уильямстың және оңшыл блогер Кэмерон Слейтердің арасында сот процестері бұл жанжалды қиындатты. Крейгтің отставкасынан кейін 2015 жылдың қыркүйек айында Лейттон Бейкер Консервативтік партияның жаңа басшысы болып сайланды. 2017 жылғы жалпы сайлау кезінде Консерваторлар 27 сайлау кандидатын және 12 партиялық тізім кандидатын ұсынды. Крейгтің қаржылық ресурстарын жоғалтуына қарамастан, партия өз мүшелерінің бір бөлігін қалпына келтіре алды. Партияның төменгі рейтингтері салдарынан консерваторлар кіші партиялардың пікірталасына қатыспады және Жаңа Зеландияның сайлау комиссиясы оларды 52 000 долларға ғана бөлді. 2017 жылдың қарашасында Консерваторлар өздерін Жаңа Консервативтік партия деп өзгертті. Партияны 2020 жылға дейін Лейтон Бейкер басқарды, кейін оның орынбасары Елиот Икилей болды. Сөз бостандығы мен консервативті отбасылық құндылықтар мәселесі бойынша науқан жүргізуден басқа, Жаңа консерваторлар азаматтар бастаған референдумдарды жақтады және Біріккен Ұлттар Ұйымының Миграция жөніндегі жаһандық келісімін, аборт пен эвтаназияны қылмыстық қылмыстан босатуға қарсы болды. Жаңа Зеландиядағы 2020 жылғы жалпы сайлауда Жаңа консерваторлар 35 594 дауыс жинады. Бұл оның 2017 жылғы Жаңа Зеландиядағы сайлаудағы сайлаудағы айтарлықтай жақсаруы болса да, оның жалпы сайлаушылар үлесі 1,5% -ды құрады. Бұл Жаңа Зеландияның аралас мүшелік пропорционалдық сайлау жүйесі бойынша Жаңа Зеландия Парламентіне өкілдік ету үшін партиялық тізімдегі бес пайыздық шекті деңгейге жетпеді. Сайлаудан екі апта өткен соң Эллиот Икилей Паско Жаңа консервативтік партияның басшысы болып тағайындалды, партияны басқаратын үшінші адам және консервативті христиандық саяси партияны басқаратын тұңғыш Тынық мұхит аралдарының өкілі. Алайда, 2020 жылдың 19 қарашасында Икилей өз кезегінде қырық күндік қызметінен кейін партия басшысы лауазымынан кетті. Жаңа консервативті партияның басқарма төрағасы қазіргі уақытта басқа басшыны таңдамайтынын, партияны басқаратынын және бұқаралық ақпарат құралдарына мәлімдеме жасайтынын айтты. 2021 жылдың қазан айында партияның екі "қоғамбасшысы" бар екенін жариялады, Хелен Хоутон және Тед Джонстон. Хоутон 2022 жылғы Тауранга сайлау округінде Жаңа консерваторлар үшін тұрды, ал Джонстон 2022 жылы Окленд мэриясына кандидат ретінде тұрды, олардың ешқайсысы да жеңіп шықпады немесе жақсы орналаспады. 2023 жылғы Жаңа Зеландия жалпы сайлауында Жаңа консервативтік партияны Хоутон ғана басқарды және он үміткерді ұсынды. Партия 4544 дауыс жинады, бұл сайлауда берілген барлық дауыстардың 0,15 пайызы. Бұл партияның ең нашар сайлау нәтижесі болды, бірақ оған Жаңа Зеландия және Жаңа Зеландияның бостандықтары сияқты сол сайлау округін ұстанған бірнеше саяси партиялардың бәсекелестігі болды. Партияның бұрынғы жетекшісі Лейтон Бейкер өзінің саяси құралын, Лейтон Бейкер партиясын құрды, оның партиялық тізімінде үш үміткер болды. Оның партиясы жалпы 2629 дауыс жинады, бұл 2023 жылы Жаңа Зеландияда өтетін жалпы сайлауда берілген жалпы дауыс санының 0,08 пайызы.
At the New Zealand General Election 2023, the New Conservative Party was led by Houghton alone and fielded ten candidates The party secured 4544 votes, 0.15 percent of all votes cast at that election This was the party's worst electoral result, although it had competition from several other political parties that pursued the same constituency, such as New Zeal and Freedoms New Zealand. Former party leader Leighton Baker created his own political vehicle, the Leighton Baker Party, which had three candidates on its party list. His party this polled 2629 votes in all, 0.08 percent of the total votes cast at the New Zealand general election in 2023
Жаңа Зеландияның көзқарасы (2019ж.) / Жаңа Зеландияның бостандықтары (2022ж.)
2019 жылы Ханна Тамакидің, «Қиямет шіркеуінің» басшысы епископ Брайан Тамакидің әйелінің басшылығымен «Визия Жаңа Зеландия» атты жаңа христиандық партия құрылды. Партия әзірге мұсылмандарға және азиялықтарға қарсы көзқарастарына ең көп назар аударды. Ол мешіттер, храмдар және басқа да шетелдік құдай орындарының құрылысын тоқтатуды, босқындарды қоса алғанда иммиграцияны азайтуды және Біріккен Ұлттар Ұйымының Көші-қон жөніндегі жаһандық келісіміне қарсы шығуды жақтады. 2020 жылдың 17 қазанында «Визия Жаңа Зеландия» партиясы Жаңа Зеландиядағы 2020 жылғы жалпы сайлауда 2775 дауыс жинады. Бұл сол сайлау кезінде берілген барлық дауыстардың 0,2% құрады және 1996 жылдан бері Жаңа Зеландияда қолданылып келе жатқан аралас пропорционалды сайлау жүйесінде партия тізімі бойынша ғана өкілдік үшін қажетті бес пайыздық шектен айтарлықтай кем болды. Сонымен қатар, 2022 жылғы Веллингтон протестіне де белсенді қатысты. Олар басқа ұқсас партиялармен бірге «Freedoms NZ» саяси коалициясын құруға тырысты. «Жаңа Зеландияның бостандықтары» партиясы 2022 жылдың қарашасында тіркеуге өтініш берді және 2023 жылдың ақпанында тіркелді. Партия Ханна Тамакидің «Визия Жаңа Зеландия», «Жаңа Зеландияның ашық ауада және еркіндік партиясы» және «Rock the Vote» партияларынан тұрады. 2023 жылғы Жаңа Зеландиядағы жалпы сайлауда «Жаңа Зеландияның бостандықтары» коалициясы 35 кандидатты тікелей ұсынды. Олар 9573 дауыс жинады, бұл Жаңа Зеландиядағы барлық дауыстардың 0,33 пайызын құрады.
БІР партия (2020-2023) / Жаңа Зеал партиясы (2023-)
2020 жылдың маусым айында Стефани Харавира мен Эдвард Шанли басшылығымен тағы бір христиандық партия – «БІР партия» құрылды. «БІР партия» Парламентте христиандық үн қалыптастыруды мақсат етеді. Партия абортты қылсыздандыруға қарсы, 18 жасқа дейінгі трансгендерлерге медициналық көмек көрсетуді және кеңес беруді тоқтатуға ұмтылады, сондай-ақ Израильді қолдайды. 2020 жылғы сайлауда «БІР партия» 6 470 партиялық дауыс жинады, бұл партиялық дауыстардың 0,3% құрайды, партия тізімі бойынша өкілдікке өту үшін қажетті 5% шектің төмен. «Жаңа Зеландия» партиясы тізімінде 11 кандидат болды. «Жаңа консерваторлар» және Брайан Тамакидің «Жаңа Зеландия бостандықтары» партиясынан жақсы нәтиже көрсеткенімен, «Жаңа Зеландия» сайлау округінен бір мандатты жеңіп алмады және жалпы дауыс берушілердің үлесінің 1 пайызына да жетпеді. Барлығы 16 109 дауыс жинаған партия 2023 жылғы қазан айында Жаңа Зеландияда өткен сайлаудағы дауыстардың 0,56% құрады.
NZ Loyal (2023- )
Негізінен вакцинацияға қарсы саясатқа бағытталғанмен, NZ Loyal партиясы Жаңа Зеландиядағы трансгендерлік құқықтарға қарсы шығу арқылы консервативті христиан сайлаушыларын тартуға да тырысты. Қызығы, олар жоғарыда аталған консервативті Кристиан Лейтон Бейкер партиясы, Жаңа Зеландия, Жаңа Зеландияның бостандықтары және Жаңа консерваторлар партияларынан көбірек дауыс жинағанымен, 2023 жылғы Жаңа Зеландияның жалпы сайлауындағы дауыстардың барлығының тек 1,2 пайызын ғана алды.
Маори христиандығы
Жаңа Зеландиядағы христиандық саяси партиялардың алғашқы маңызды қызметі Ратана қозғалысының тілегімен басталды. 1925 жылы маори рухани көшбасшысы Тахупотики Вирему Ратана құрған Ратана шіркеуі, әлеуметтік-экономикалық жағдайы нашар маорилерден ерекше қолдау алды. Ратана қозғалысы саясатқа белсенді түрде араласты, ал алғашқы Ратана парламент депутаты 1932 жылғы қосымша сайлауда сайланды. Парламентте Ратана қозғалысы 1930 жылдары Жаңа Зеландия саясатында күшейіп келе жатқан Лейбористік партиямен тығыз байланыс орнатты. 1935 жылғы сайлауда Ратана төрт маори мандатының екеуін жеңіп алды, одан кейін бірден сайлауда жеңіске жеткен Еңбек партиясымен одақтасты. Еңбек партиясы мен Ратана қозғалысы осы уақыттан бері тығыз одақтас болып келеді, бірақ одақ кейде керісіп, Ұлттық партия мен Маори партиясы да олардың қолдауын алуға тырысады.
Пири Вири Туа қозғалысы
Соңғы жылдары Ратана дінін саясатқа енгізуге бағытталған кем дегенде бір тәуелсіз әрекет болды — Piri Wiri Tua партиясы. Ратана шіркеуінің құрамына кірмесе де, бұл партия Ратанадомда терең тамырларға ие.
Жаңа Зеландиядағы христиандық саяси әсер
Жаңа Зеландия қазіргі кезде көбінесе зайырлы қоғам болғандықтан, консервативті христиандар мораль және этикалық мінез-құлықтағы христиандық гегемонияны тоқтатуға қол жеткізе алмады. Жаңа Зеландияда аборт 2019 жылғы Аборт заңнамасы бойынша қылмыстық жазадан босатылды, 2013 жылдан бері бір жынысты некелер мойындалды, ал ерікті эвтаназия да жақында 2020 жылғы Өмір соңы таңдауы заңының қабылдануын қолдаған міндетті референдум нәтижесінде қылмыстық жазадан босатылды. Дегенмен, Family First 2020 жылғы Жаңа Зеландия каннабис референдумында каннабистің қылмыстық жазадан босатылуына бағытталған әрекеттердің жеңіліске ұшырағанын мәлімдеді.
Сайлау нәтижелері
Жыл Кандидат(тар) Дауыстар % Ранг1990 Жаңа Зеландияның Христиандық мұра партиясы9,591 0.53 9-шы1993 Жаңа Зеландияның Христиандық мұра партиясы38,749 2.02 5-ші1996 Христиандық коалиция89,716 4.33 7-ші1999 Жаңа Зеландияның Христиандық мұра партиясы49,154 2.38 8-ші Христиандық демократиялық партия (Жаңа Зеландия)23,033 1.12 9-шы Жалпы саны72,187 3.52002 Жаңа Зеландияның Христиандық мұра партиясы27,492 1.35 8-ші2005 Жаңа Зеландияның Тағдыры14,210 0.62 9-шы Жаңа Зеландияның Христиандық мұра партиясы2,821 0.12 11-ші Жалпы саны17,031 0.72008 Киви партиясы12,755 0.54 10-шы Жаңа Зеландияның Тынық мұхит партиясы8,640 0.37 12-ші Отбасы партиясы8,176 0.35 13-ші Жалпы саны29,571 1.32020 ONE партиясы8,121 0.28 11-ші Vision NZ4,237 0.15 12-ші Жалпы саны12,358 0.432023 NewZeal16,109 0.56 9-шы Freedoms New Zealand9,573 0.33 11-ші Жаңа Консервативті партия4,544 0.15 14-ші Leighton Baker партиясы2,629 0.09 15-ші Жалпы саны28,311 0.98