Кіріспе
Амурру, сонымен қатар шумер тілінде Марту (шумер тілінде және шумерограммаларда: 𒀭மார்𒌅) деп белгілі, – амориттердің құдайлық бейнесі. Бұрынғы зерттеулерде ол аморит құдайы ретінде туған деп есептелген, бірақ қазіргі таңда Месопотамия дінінде олардың құдайлық стереотипі ретінде дамығаны қабылданған. Осыған байланысты, ол далалар мен мал өсірумен байланысты болды, бұл оның эпитеттері мен иконографиясынан көрінеді. Бастапқыда оның жалғыз қызметі осы болғанмен, ол біртіндеп басқа да функцияларды дамытып, тау құдайы, соғысшыл ауа райы құдайы және құдайлық екзорцист ретінде танылды. Ол алғаш рет Үр III дәуіріндегі құжаттарда, негізінен шумер және аккад тілдеріндегі теофориялық есімдерде кездеседі. Кейіннен оған Вавилон, Ашшур және Ассирия мен Вавилонияның басқа аймақтарында да табынушылар пайда болды. Месопотамия мәтіндерінде Силенд деп аталатын аймақта оның жеке культ орталығы болған. Амурру туралы бір ғана миф белгілі. Онда ол Қазалу қаласының құдайы Нумушданың қызы Адгаркидуға үйленуінің жағдайлары сипатталған. Басқа дереккөздер оның әйелі туралы әртүрлі әңгімелерді айтады. Әшратум құдайы осы рөлде ерекше жақсы белгілі. Оның әкесі – аспан құдайы Ану, ал анасы Ураш болған деп есептеледі.
Amurru, also known under the Sumerian name Martu (in Sumerian and Sumerograms: 𒀭𒈥𒌅), was a Mesopotamian god who served as the divine personification of the Amorites. In past scholarship it was often assumed that he originated as an Amorite deity, but today it is generally accepted that he developed as a divine stereotype of them in Mesopotamian religion. As such, he was associated with steppes and pastoralism, as evidenced by his epithets and iconography. While this was initially his only role, he gradually developed other functions, becoming known as a god of the mountains, a warlike weather deity and a divine exorcist. He is first attested in documents from the Ur III period, chiefly in Sumerian and Akkadian theophoric names. Later he also came to be worshiped in Babylon, Assur and other locations in Assyria and Babylonia. He had his own cult center somewhere in the area known as the Sealand in Mesopotamian texts. Only a single myth about Amurru is known. It describes the circumstances of his marriage to Adgarkidu, the daughter of Numushda, the city god of Kazallu. Other sources attest different traditions about the identity of his wife. The goddess Ashratum is particularly well attested in this role. His father was the sky god Anu and it is presumed that his mother was usually Urash.
Шығу тегі
Амурру – Месопотамияның батысындағы белгілі бір аймақтарда қоныстанған аморлықтардың құдайлық бейнесі. Амурру (аккад тілінде) немесе Марту (сумер тілінде) атаулары құдайға да, халыққа да қатысты болуы мүмкін. Бұл екі сөздің де шығу тегі белгісіз, ал Поль Ален Болиудың сөзіне сәйкес, олардың ешқайсысының шүмер, аккад немесе батыс семит тілдерінде түсіндірілетін этимологиясы жоқ. Сондай-ақ, олардың ешқайсысы олар сипаттаған топтардың өздері берген аты болғанына ешқандай дәлел жоқ. Ескі әдебиеттерде, тіпті 1980 жылдарға дейін, Амурру аморлықтардың өзінің есімдік құдайы деп есептелген. Алайда, қазіргі ғылыми консенсус бойынша, ол батыстың Месопотамия құдайы болған. Ол «идеологиялық құрылым» деп сипатталады. Амурру Ур III кезеңінің аморлық есімдерінде кездеспейді. Ежелгі Вавилон кезеңінен алынған мәліметтер де оны растамайды: шамамен жеті мың аморлық тіліндегі есімдер белгілі болса да, олардың ешқайсысы Амурруға сиынған теофоралық есімдер емес. Керісінше, ол Марту атымен көптеген сумерлік теофоралық есімдерде, әсіресе Лагаштан табылған мәтіндерде кездеседі. Ол аккад есімдерінде де кездеседі, бірақ тіпті осы жағдайда да оның танымалдылығы халықтың көп бөлігі аморлықтардан тұратын аймақтарда, мысалы Мари патшалығында, одан төмен, ал Ниппурда, онда аморлықтар өмір сүргені туралы мәлімет жоқ немесе өте аз, олар жиі кездеседі. Тония Шарлах Месопотамиядағы аморлықтар туралы түсінік күрделі мәселе екенін атап өтеді. Әдеби мәтіндер оларды көбінесе архетиптік варварлар ретінде бейнелейді және олардың кіруіне кедерес келтіру үшін шекараға қабырғалар салынды. Сонымен қатар, патша Шулги аморлық тілін жақсы білгені айтылады, ал аморлық текті адамдар патшалық әкімшілікте түрлі лауазымдарды атқарды және дін қызметкерлері ретінде қызмет ете алды. Оларды бейнелейтін құдайды жасау, олардың саяси маңыздылығы артып келе жатқандықтан, Месопотамия дінінде оларға символдық орын беру мақсатында жасалған болуы мүмкін. Басқа да ұқсас құдайлар бар: Кашу және Кашуту, еркек және әйел құдайлар жұбы, Касситтерді бейнелейді, Аламейту «арамей құдайы», ал Сутиту «сутеялық құдай». Алайда, бұл құдайлар тек б.з.д. бірінші мыңжылдықта пайда болды және одан бұрын кездеспейді.
Кейіпкер
Үшінші Ур және Ежелгі Вавилон кезеңдеріндегі мәтіндерде Амурру аморлықтардың құдайлық стереотипі ретінде көрінеді. Алайда, ол біртіндеп басқа да функцияларды иеленді, мүмкін б.з.д. екінші мыңжылдықтың басында аморлық династиялардың күшінің артуы және аморлық топтардың Месопотамия қоғамына ассимиляциялануы салдарынан. Кассит дәуірінде аморлықтар Месопотамияда жеке топ ретінде өмір сүруін тоқтатқанда, Амурру оларды бейнелеудегі бастапқы маңызын жоғалтты. Ежелгі Вавилон кезеңінде ол діни екзорцист ретінде таныла бастады. Бұл оның Санхейрибтің билігіне дейін басты рөлі болды. Амурру мен дала арасындағы байланыс жақсы куәландырылған. Оны «даланың иесі» деп білдіретін бел-сери деп атауға болады. Оның әйелі Ашратум да осы атақтың әйелдік түрімен, яғни белет-серимен аталады. KUR логограммасы дала мен тауды білдіргендіктен, Амурру сонымен қатар таулы жермен де байланысты болды. dKUR.GAL (кейде dKUR немесе KUR деп қысқартылатын) фразасы көбінесе Энлильді білдірсе де, Кассит кезеңінен бастап Амурруды бейнелеу үшін де қолданылғандығына дәлелдер бар. Мысалы, Кассит Ниппурындағы теофоралық есімдер мен Уруктағы Эанна ғибадатханасының жаңа-вавилондық архивіндегі мәтіндерді қарастыруға болады. Амуррудың тау құдайы рөлі ән-жырларда жиі кездеседі, оның ең көп қолданылатын епітеті – «тау адамы», лу хурсагга. Месопотамиялық мәтіндерде құдаймен және тарихи аморлықтармен тығыз байланысты болған тау тізбегі – Башар, қазіргі кезде Джебель Бишри деп аталады. Амурру кейде ауа райы құдайымен салыстырылып, ән-күйлерде найзағаймен қаруланған жауынгерлік құдай ретінде сипатталады. Алайда, ол Ишкур/Ададтан ерекшеленетін және оның басқа функциялары ауа райы құдайларының функцияларымен тоғыспайтын еді.
Иконография
Амуррудың басты атрибуты – гамлу, қисайған таяқ. Оның болуы цилиндрлік мөрлерде осы құдайдың бейнелерін анықтау үшін қолданылған. Гамлу бастапқыда қойшылар қолданатын қарапайым таяқ болған, мүмкін, оны Исин-Ларса дәуіріндегі мәтінде айтылған «үлкен аморлық қисайған таяқ» – гишгамум гула Мартумен сәйкестендіруге болады. Гамлу сөзі және оның угарит тіліндегі gml сәйкесі бұрын шиміш немесе орақ түріне қатысты деп түсіндірілді, бірақ Айша Рахмунидің айтуынша бұл аударма дұрыс емес. Көркем өнерде Амурру мүйізді жануармен бірге бейнеленген, ол ешкі немесе газель болуы мүмкін. Кейде жануардың өзі ғана құдайдың символдық бейнесі ретінде қолданылуы мүмкін. Сондай-ақ, оның егеуқұйрықтармен байланысы туралы мәтіндік деректер де бар. Бұл байланыс бастапқыда қарапайымдықпен байланысты болуы мүмкін, яғни аморлықтар мен олардың малдары кеміргіштерді әкелгенін білдіреді. Амурру кейде қисайған қылыш (гишзуби/гамлум) ретінде сипатталып, бейнеленген.
Дін
Амурруға табынудың ең ерте, нақты дәлелі Үшінші Ұр дәуірінен басталады. Одан бұрынғы жалғыз мүмкін куәлік – Шар-Кали-Шарри тұсындағы құжатта кездесетін есім, бірақ қазір ол күмәнді деп есептеледі. Үшінші Ұр дәуірінде Амурруға мемлекеттік деңгейде құрмет көрсетілгенін көрсететін деректер аз, тек бес құжатта оған шалуар туралы айтылған. Тония Шарлах оның бастапқыда Эриду және Куарамен байланысты болғанын болжайды, себебі белгілі бір құжатқа сәйкес, ол осы екі қаланың екіншісіндегі Дамкина ғибадатханасында шалуар қабылдаған. Амурруға табыну Вавилонның бірінші династиясы тұсында кеңірек таралды. Кейінгі мәтіндерде осы қалада Амуррудың екі ғибадатханасы болғаны айтылады: шығыс бөлігінде орналасқан Енамтаггадуха (шумер тілінде: «күнәні жоятын үй») және оның қарсы бетіндегі Емесикил («таза мес үйі»). Алғашқы ғибадатханадағы құдайдың мүсінін Есархаддон жаңартқан. Емесикил есімін алып жүрген ғибадатхананы Дамиқ-илишу қайта тұрғызған, бірақ Эндрю Р. Джорджтың сөзіне қарағанда, бұл Вавилон туралы мәтіндердегі ғибадатхана ма, әлде Амуррудың Исинде жеке ғибадатханасы болған ба – белгісіз. Пол Ален Болиеу жақындағы жарияланымдарында бірінші мүмкіндікті қолдайды. Көне Ассирия кезеңінде Амурруға Ассирияда да табынылған, бұл туралы ант формулалары куәлік етеді. Ашшурда оған Гула ғибадатханасының құрамындағы Эниндабадуада («нан үлесі пісірілетін үй») табынуға болады. Оны Тиглат Пилесер I қайта салдырған. Сонымен қатар, Сеннахирим бұрынғы құдайдың акиту ғибадатханасына Ашур мен Амурру бейнеленген жаңа есіктер орнатқан. Пол Ален Болиеу бұл жағдайда Амуррудың б.з.д. бірінші мыңжылдықта Ассирия қоғамында маңызға ие болған арамейлердің құдайлық бейнесі ретінде қайта түсіндірілгенін ұсынады. Ол сол кезеңде құдайдың есімі алғаш рет ақкад тілінде емес, батыс семит тілінде кездесетінін атап өтеді, бұл Ассирияда тұратын арамейлердің оны өздерінің қамқоршы құдайы ретінде таңдағандығын көрсетеді. Батыс семит тілдерінде сөйлейтіндер арасында Амуррудың жаңа танымалдығы Вавилонияның кейінгі деректерінде де байқалады, онда ол Бель (Мардук), Набу және Нанаядан кейін теофорлық есімдерде төртінші орынды иеленеді. Бұл құбылыстың көп бөлігі Сейландтан алынған, онда оның жеке культ орталығы болған болуы мүмкін. Бұл туралы Уруктың Эанна архивінен мәліметтер бар. Мысалы, бір мәтінде Сейланд провинциясының екі азаматы арасындағы сот процесі туралы айтылады, онда Амурру ғибадатханасының жұбысы және хатшысы куәгерлер ретінде тартты.
Басқа құдайлармен байланысу
Ану Амуррудың әкесі деп есептелген. Сонымен қатар, Амурру есімінің басқаша жазылуы ұсынылған, АН. dMARTU (AN. А.Н. МАР. ТУ) – Амурру мен Анудан құралған «біріккен құдай». Дегенмен, Тония Шарлах пен Пол Ален Болиеудің пікірінше, оны ақкад тіліндегі dIl Amurrim, «Амурру құдайы» деп оқу дұрыс. Олардың сөзіне қарағанда, бұл оқу хурит тіліндегі екі тілдегі мәтіннен белгілі аудармамен қолдалады. Болиеу сондай-ақ, Угариттегі жергілікті әліпбимен жазылған хурит ритуалдық мәтінінде i[n] amrw деп аталатынын айтады, ол Il Amurrim-нің хурит аудармасына сілтеме деп санайды. Дэниел Швемер АН. dMARTU-ның Амуррудың бір түрі екенін қабылдаса да, генетивтік түсіндіру дұрыс емес екенін, оның орнына стандартты есімнің кеңейтілген түрі Иламуррум деп оқылуы керек екенін айтады, бұл да куәландырылған Илувер (Вер) немесе Илаба құдайының атына ұқсас қалыптасқан. Ол i[n] amrw-ның «Амурру жерінің құдайлары» деген ұжымдық термин болуы мүмкін екенін де болжайды (бұл жағдайда Угариттан оңтүстікке қарай орналасқан патшалықты білдіреді), өйткені ол alḏyg және ugrtw терминдерімен бірге келеді, олардың айтуынша, «Алашья құдайлары» және «Угарит құдайлары» дегенді білдіреді, әйтпесе дәлелденбеген құдайларға қарағанда. Диц Отто Эдзард Амуррудың Анудың ұлы, ал Энлильдің ұлы емес деп есептелуінің себебі Месопотамия дініндегі оның орнынан туындауы мүмкін екенін айтады. Ол салыстырмалы түрде маңызды емес құдай болған. Тағы бір мүмкіндік – оның Ышқұрмен салыстырылуы осы шежіренің қалыптасуына әсер еткен болуы мүмкін. Амуррудың ауа райы құдайы сияқты бейнесінің қалыптасуына Хададтың аморлықтар арасында ең танымал құдай болғандығы ықпал еткен болуы мүмкін, бірақ бұл түсіндірмеге тікелей дәлел жоқ. Олардың екеуі де «көк күркіреген» Рамману деген атқа ие болған. Кейбір ән-жырларда бейнеленген соғысшыл Амуррудың бейнесі де ауа райы құдайымен байланысты болуы мүмкін. Алайда, олар теңестірілмеген және цилиндрлік мөрлерде бірге бейнеленген. Сондай-ақ, dIŠKUR логограммасы Амурру есімін білдіру үшін қолданылған деген ешқандай мәлімет жоқ. Бір мәтінде Нимгир, әдетте Ышқұрдың суккалы (қызметші құдай), Амуррудың шеңберінде пайда болады. Анудың Амуррудың әкесі ретінде танылуына байланысты, Ураш көп жағдайда оның анасы деп есептелген. Нинхурсагтың анасы ретінде бір рет айтылуы оның есімінің және оның lu hursagga деген есімінің ұқсастығына байланысты болуы мүмкін. Мартудың үйлену туралы мифінде айтылған Суанунна құдайы да оның анасы деп есептелген, бірақ бұл күмәнді. Суанунна Амуррудың өзінің епітеті болуы мүмкін, мүмкін «өсіп-өркендеген дене». Бір әнде Амурру «Аншан құдайларының тұңғышы» деп аталады. Бұл Тигрдің шығысындағы аймақтардағы аморлық қоныстарына, Эламға жақын жерде, немесе әсіресе аморлық және эламдық байланыстарымен танымал болған патша Кудур Мабуктың шығу тегіне сілтеме болуы мүмкін. Амуррудың әйелі туралы бірнеше дәстүр белгілі. Мартудың үйленуінде ол Нумушда мен Намраттың қызы ретінде сипатталған Аггаркиду құдайымен үйленген. Алайда, әсіресе цилиндрлік мөрлерде ол көбінесе аморлық тектес Ашратум құдайымен бірге көрінеді, оның есімі угариттік құдайы Атираттың есімімен байланысты. Ашратумды Губарра деп те атауға болады, ал екі тілді мәтіндерде Акад тіліндегі Амурру мен Ашратум жұбы шумер тіліндегі Марту мен Губарраға сәйкес келеді. Ол жоғарыда аталған мифтегі Амуррудың жұбайымен бірдей болуы мүмкін деп болжанған. Сонымен қатар, Ашратумға сілтеме жасау үшін Белет Сери эпитетінің қолданылуына байланысты, кейбір жағдайларда Амурру Гештинаннаның (немесе Азимуаның) күйеуі ретінде қарастырылған, ол әдетте Нингшизиданың әйелі болса да, бұл атақпен байланысты. Амуррудың қазіргі кезде белгісіз б.з.д. бірінші мыңжылдықтағы Сейландтағы табыну орталығында оның жұбайы Иннин галга суд құдайшыны болған. Амуррудың балалары болғандығы туралы мәлімет жоқ. Бір жазуда Амурру Нинегал / Белет Екалиммен жұптастырылған. Уилфред Г. Ламберттің айтуынша, бұл жұптасу ерекше, өйткені егер басқа дәлелденбеген дәстүр Амурруды оның жұбайы, фермер құдайы Урашпен біріктірмесе, екі құдайдың ортақ ештеңесі жоқ. Амурру жырларында Энкимдумен байланысты болуы мүмкін. Олардың қатарласуы Дюмузи мен Энкимдудың Инаннаның қолы үшін бәсекелескен мифтегі жұптасуына ұқсас болуы керек деп болжанған, Амурру қойшы құдайдың рөлін алып, Энкимдудың құдайлық шаруа ретінде атқаратын қызметіне қарама-қайшы келеді. Амурру мен Угарит құдайы Кудшу ва Аммур арасындағы этимологиялық байланыс ұсынылған. Бұл теорияға сәйкес, соңғы құдайдың есімі Амурру мен qdš, «қасиетті» эпитетінен құралған. Алайда, Стив А. Уиггинс айтқандай, дәлелдер шешуші емес, өйткені Угарит әліпбилік мәтіндерінде Амурру есімі amr деп жазылған, ал Кудеш ва Аммур есімінде amrr деп жазылған. Сонымен қатар, Амуррудың белгілі ешбір эпитеті Угариттің qdš эпитетіне ұқсамайды.
Мифология
Амурру туралы белгілі әдеби мәтіндердің саны аз. Оған арналған, миф ретінде танылған жалғыз туынды – Мартудың үйлену тойы. Бұл туындының басында Марту (Амурру) көшпелілер тобының басшысы ретінде бейнеленеді, ол анасынан туыстарының отбасылары болғандықтан, төмен дәрежеде болса да, үлкен үлеске ие екенін біледі. Сондықтан ол үйленуге шешім қабылдайды. Оның одақтастарының бірі оған Қазалудың басқаша аты немесе оған жақын орналасқан кішігірім елді мекен – Инаб қаласында фестиваль өтіп жатқанын айтады. Бұл жерге қала құдайы Нумушда, оның әйелі Намрат және қызы Адгаркиду келеді, сондай-ақ көңіл көтеру үшін күрес немесе жарыс ұйымдастырылады. Мартудың құрдасы оны осы жарысқа қатысуға шақырады. Басты кейіпкер келіседі және жарыстан жеңіске жетеді, бірақ Нумушда оған күміс пен түрлі асыл тастар сыйлық ретінде ұсынғанда, ол Адгаркидудың қолын сұрайды. Нумушда келіседі, бірақ Мартудан түрлі үйлену сыйлықтарын, көбінесе мал әкелуін күтеді. Келесі бөлім нашар сақталған, бірақ аты аталмаған бір адам Инаб тұрғындарына түрлі құнды заттарды таратып жатқаны көрінеді. Бұл Нумушданың қызының үйлену тойын тойлауы немесе Амуррудың әйелінің әкесінің жақтастарының құрметін алуы мүмкін. Адгаркидудың досы Мартудың өмір салтын жағымсыз сипаттап, одан бас тартуға тырысады, ол Наннаға тиісті құрмет көрсетпейтінін, ауылды трюфель іздеп қазып, шатырда тұратынын айтады, бірақ қалыңдық оның сөздерін қабылдамайды. Мартудың үйлену тойы Үшінші Ур дәуірінде жазылған және саяси оқиғаны, мүмкін Ибби Син билігі кезінде Пузур Нумушданың аймағына аморлықтардың келуін немесе Месопотамия құдайлары пантеонына Амуррудың енгізілуін көрсетеді деген болжам бар. Бұл мифтен басқа Амурру мен Нумушда тек екі ақтауда ғана бірге кездеседі. Осы екі мәтіннің бірінде Инабқа жасалған жалғыз басқа сілтеме де бар.