Кіріспе

Николай Мираның мерекесі

Киелі Николай күні, сондай-ақ Киелі Николай мерекесі деп те аталады, Батыс христиан елдерінде 6 желтоқсанда (немесе оның алдында 5 желтоқсанда), ал Шығыс христиан елдерінде ескі шіркеу күнтізбесін қолданатындарда 19 желтоқсанда тойланады. Бұл мереке Киелі Николайдың сый-сыйлықтар әкелуші ретіндегі беделіне ерекше назар аудара отырып, христиан фестивалі ретінде тойланады, сондай-ақ шіркеу қызметтеріне қатысу арқылы да атап өтіледі. Португалияның Гвимараньес қаласында жыл сайын Киелі Николай құрметіне Николинада мерекелері өтеді. Польша мен Украинада балалар Киелі Николайдың келуін күтеді және жыл бойы жақсы мінез-құлық танытса, жастықтарының астына сыйлық қояды. Жаман қылық жасаған балалар жастықтарынан бұтақ немесе көмір табады деп күтеді. Нидерланды мен Бельгияда балалар Киелі Николайдың атына арналған астық пен сәбіз толтырылған аяқ киімдерін шығарады. Киелі Николай күні сыйлықтарға жіберушінің өзі жазған жеке күлкілі өлеңдер тіркеледі. АҚШ-та Киелі Николай күнімен байланысты бір дәстүр – балалар Киелі Николай түнінде аяқ киімдерін кіреберісте қалдырып, Киелі Николай олардың табандарына монеталар қояды деген үмітте болады. Америкалық Санта Клаус, сондай-ақ британдық Әке Рождество, Киелі Николайдан шыққан. "Санта Клаус" атауының өзі голланд тіліндегі "Синтерклаас" атауынан туындаған. Дегенмен, осы ұрпақтардан тараған тұлғалармен байланысты сыйлық беру, Киелі Николай күніне қарағанда, Рождество күнімен байланысты болды.

Қасиетті Николай

Николай Миралық, христиан дәстүріне сәйкес, Кіші Азиядағы Патар қаласында дүниеге келген. Ол теологияны оқу үшін Шөл әкелерінің жанына Мысырға саяхат жасаған, содан кейін Мира епискобы болып сайланған. Қасиетті Николайдың қабірінен қасиетті Николай майы шығады деп есептеледі, ол ғасырлар бойы христиан паломниктерін қызықтырды, олар дұға кезінде пайдалану үшін майды кішкентай бөтелкелерге алып кетеді. Николай Миралық – балалардың, теңізшілердің, қаржы қиындықтарын басынан өткізіп жатқандардың және өрт құрбандарының қамқоршысы. Грецияда қасиетті Николай сыйлық берумен тікелей байланысты емес, өйткені бұл дәстүр Жаңа жыл күні тойланатын Кесариялық Василийге тән. Қасиетті Николай – теңізшілердің қорғаушысы, ол грек әскери және сауда флотының қамқоршысы саналады, оның күні теңізде де, портта да барлық кемелер мен қайықтарда тойланады. Бұл күн сонымен қатар Киелі Варвараның (4 желтоқсан), Киелі Савваның (5 желтоқсан) және Киелі Аннаның (9 желтоқсан) мерекелерімен байланысты; олардың барлығы жиі «Николобабарра» деп аталады және елде қыстың суық ауа райының басталуын жариялайтын күндердің тізбегі деп есептеледі. Сондықтан дәстүр бойынша, үйлерге Килемдер төселген, жылу маусымында алынып тасталған, бұл Киелі Андрей күніне (30 қараша) дейін, «Николобабаррадан» бір апта бұрын жасалуы керек. Сербияда және әлемнің түкпір-түкпірінде тұратын сербтер арасында Николай – ең көп тойланатын отбасылық қамқоршы, «Никољдан» мерекесі ретінде тойланады. «Никољдан» әрқашан Рождествоға дейінгі ораза кезеңіне түсетіндіктен, ол Шығыс православиелік ораза ережелеріне («Пост») сәйкес тойланады. Ораза осы контексте діни себептермен шектеулі диета ұстауды білдіреді. Бұл жануар текті тағамдарды (ет, сүт, сүт өнімдері және жұмыртқа) толықтай жемеуді қамтиды. Балық белгілі бір күндері жеуге рұқсат етіледі. Болгарияда қасиетті Николай күні 6 желтоқсанда «Никулден» ретінде тойланады. Отбасылар туыстарын, куәгерлерін және көршілерін балықтан (әдетте, қамырға оралған рибник – сазан балығы) және екі түрлі салтанатты наннан дәм тартады, олардың барлығы шіркеуде немесе үйде бата алады. Үй иесі үстел үстінен түтін шығарып, содан кейін нанды көтеріп, бөліп береді. Болгариялықтар 6 желтоқсанды Никола, Николай, Кольо, Николина, Нено, Ненка, Николета және Нина есімдерімен аталғандардың есім күні ретінде де тойлайды.

Бельгия, Нидерланды, Люксембург және Төменгі Рейн (Германия)

Нидерландыда сыйлық берудің басты күні 5 желтоқсан, сол күні оның мерекесі тойланады. Бельгияда олар 6 желтоқсан таңында Sinterklaasfeest (голланд тілінде) немесе la Saint Nicolas (француз тілінде) мерекесін тойлайды. 5 немесе 6 желтоқсанға дейінгі күндері (қараша айының ортасында Сент-Николас кемемен келгеннен бастап) кішкентай балалар аяқ киімдерін пеш алдына қойып, Синтерклас әндерін айтады. Көбінесе олар аяқ киімдеріне сәбіз немесе шөп салады, бұл Сент-Николастың жылқысына сыйлық ретінде беріледі. Соңғы жылдары жылқыға Нидерландыда Шиммель немесе Америго, ал Фландрияда Slecht Weer Vandaag (ауа райы бүгін нашар) деген есім берілді. Ертесіне таңертең олар аяқ киімдерінен тәттілерден бастап, шыныдан немесе басқа да кішкентай ойыншықтарға дейін сыйлық табады. 5 желтоқсан кешінде Синтерклас кейіпкерлері (әдетте ата-аналар немесе жақын туыстар) өткен жылы жақсы мінез-құлық танытқан (немесе нашар мінез-құлық танытқан) балаларға сыйлықтар әкеледі. Шындығында, Санта Клаус сияқты, барлық балалар ешқандай айырма жасамай сыйлық алады. Бұл көбінесе сыйлықтар салынған қапты үйдің немесе қонақ бөлменің сыртына қою арқылы жасалады, содан кейін көрші немесе ата-ана есікті немесе терезені соғып, Синтеркластың көмекшісі болып көрінеді. Тағы бір мүмкіндік – біреуді Синтерклас кейіпінде киіндіріп, сыйлықтарды жеке жеткізуге шақыру. Синтерклас епископ киімін киеді, оған қызыл плащ пен митра қосылады, ал оған көптеген шалқайған көмекшілер көмектеседі, оларды Бельгияның француз тілінде сөйлейтін бөлігінде "Zwarte Pieten" ("Қара Питтер") немесе "Père Fouettard" деп атайды, олардың қара беттері мен екі ғасыр бұрынғы түрлі-түсті мавр киімдері бар. Бұрын айтылғандай, Zwarte Pieten жаман балаларды алып, оларды қапқа салып, Синтерклас оларды Испанияға алып кетеді (Синтерклас Испаниядан келеді деп есептеледі және 5 желтоқсаннан кейін оралады), балаларды қорқыту үшін. Сондықтан көптеген Синтерклас әндері әлі де Zwarte Pietтің бақылап, Синтеркластың үкім шығаруын көрсетеді. Суринам, Нидерландының бұрынғы колониясы, Нидерландының Синтерклас және Zwarte Piet дәстүрін қабылдады. Соңғы кезде Zwarte Pietтің саяси тұрғыдан дұрыс еместігі туралы жиі талқылаулар болып жатыр. Әсіресе, африкалық тегі немесе африкалық тамыры бар голландиялық азаматтар осы белгімен байланысты голландиялық құлдық тарихынан ренжіуі мүмкін және Zwarte Piet бейнесін нәсілшілдік деп санайды. Басқалар Zwarte Pietтің қара терісінің түсі оның пеш тазалаушы мамандығынан туындағанын, сондықтан сыйлықтарды пеш арқылы жеткізуін айтады. Соңғы жылдары Рождество, Санта Клауспен бірге, дүкен иелері тарапынан сыйлық беру мерекесі ретінде белсенді түрде насиятталуда, бұл белгілі бір табысқа жетті; бірақ, әсіресе кішкентай балалар үшін, Сент-Николас кеші Рождестводан әлдеқайда маңыздырақ. Санта Клаустың (голланд тілінде de Kerstman деп аталады) танымалдылығы көбінесе жаһандану мен американданудың мысалы ретінде келтіріледі. Фризия аралдарында (Вадденеиланд) Синтерклас мерекесі материктегіден мүлдем өзгеше дәстүрге айналды. Люксембургте Клешенге қоңыр монах киімін киген қорқынышты көмекші Хаузекер ертіп жүреді.

Шығыс Орталық Еуропа және Шығыс Еуропа

Словенияда Миклавж (Sveti Miklavž) және Хорватияда Николай (Sveti Nikola) Киелі Николай күні (Хорватияда Николинье және Словенияда "Миклавжеване") балаларға сыйлықтар әкеледі, өткен жылғы жақсы мінез-құлқы үшін мақтап, келесі жылы да солай жалғастыруға шақырады. Егер олар олай істемесе, "Паркель" немесе Крампус келіп, дәстүр бойынша оларды ата-аналары тәртіпке салу үшін қолданатын таяқ қалдырады. Венгрия, Хорватия, Словакия, Украина және Румынияда балалар әдетте Киелі Николай күніне дейінгі кешке тазаланған етіктерін терезе алдына қояды. Ертесіне таңертең Николай (Венгрияда дәстүрлі түрде Сент Миклош, бірақ көбінесе Микулаш деп танылады, ал Румынияда Мош Николай (Sfântul Nicolae)) және Украинада Свят Миколай тәттілер мен сыйлықтар қалдырады (Венгрия: virgács, Румыния: nuielușă). Венгрия мен Хорватияда оған көбінесе Крампуш ілеседі, ол жаман балаларды алып кетуге келген қорқынышты көмекші. Словенияда Қасиетті Николайға (Миклавж) Австрия Крампусына сәйкес періште мен шайтан (паркель) ілеседі.

Украина

Украинада 5 және 6 желтоқсанда барлық балаларға Киелі Николай (Миколай) түнде келіп, сыйлық әкеледі. Бұрын, 2023 жылға дейін, бұл мереке 18-19 желтоқсанда [ескі стиль бойынша 5-6 желтоқсанда] тойланды. Осы күннен бастап украиндықтар Рождество мерекесіне дайындала бастайды. Украина қалалары мен кенттерінде Рождество шыршалары дәстүр бойынша Киелі Николай күнінде ашылады. Украинада Киелі Николайдың (Святи Миколай) бейнесі және сыйлық беру дәстүрі қайта жаңғырып келеді. Сонымен қатар, мұқтаждарға көмектесу дәстүрі де артықсыздан құрметтеледі: ол шіркеу қауымдастықтарындағы қайырымдылық шаралары және діни емес қайырымдылық жобалары түрінде көрінеді. Мектептерде мереке қарсаңында балаларға Киелі Николайға хат жазуды үйрететін сабақтар өткізіледі. Осы күні бірқатар қоғамдық ұйымдар жетім балаларға арналған дәстүрлі қайырымдылық акцияларын ұйымдастырады. Мысалы, Львов қаласында жыл сайын "display=1" акциясы өтеді: қала "Киелі Николай фабрикасын" ашады, онда тұрғындар жетім балаларға сыйлықтар мен қаржылай көмек әкеледі, ал акция белсенділері оларды 18 және 19 желтоқсан күндері кешке балаларға таратады. Жыл сайын "Пласт" ұйымы барлық мүмкіндігін жинап, жетім және мүмкіндігі шектеулі балаларға арналған кең ауқымды бағдарлама дайындайды. 2006 жылдың 6 маусымында президент Виктор Ющенко №481/2006 "Украинада дәстүрлі халықтық өнерді және халықтық қолөнерді жаңғырту шаралары туралы" жарлыққа қол қойды, онда Украина Халықтық өнер шеберлерінің ұлттық одағының шеберлерімен бірге Ивано-Франковск облысында "Киелі Николай сарайы" кешенін құру мәселесі қарастырылады. 2010 жылы президент Виктор Янукович үкіметке 2011 жылғы мемлекеттік бюджеттен Гуцульщина ұлттық паркінде Киелі Николай сарайын салуға қаражат бөлуді тапсырды. 2018 жылы "display=1" компаниясы, "Держкіно"ның қаржылық қолдауымен, "display=1" режиссері түсірген "display=1" фильмін шығарды. Фильмде Киелі Николай күні қарсаңында сыйлықтар әкелетін жақсы сиқыршыға қазіргі балалардың сенімі туралы айтылады.

Франция

Қасиетті Николас бүкіл Франция аумағында Рождествоның дәстүрлі тұлғасы болғанымен, 6 желтоқсандағы маңызды тойлаулар Эльзас және Францияның Төмен елдерімен шектеледі. Егер олар болмаса, буттарына таяқ (eine Rute) салып қояды. Солтүстік Германия халықтық әңгімелерінде Николай жиі Кнехт Рупрехтпен бірге бейнеленеді, ол балалардан дұғаларын оқып жатқандарын сұрайды. Олай болмаған жағдайда, ол күлдің қабын оларға шашыратып немесе таяқпен ұрады. Кейде Николастың кейіпкері мектепте немесе үйлерінде балаларды көріп, олардың жақсы мінез-құлық танытып жатқандарын сұрайды (кейде олардың жазбаларын алтын кітабында тексереді), мінез-құлқына қарай сыйлықтар таратады. Соңғы онжылдықтарда бұл мәселе жеңілдетілді және бұл міндетті көбінесе Вайхнахтсманн (Қыс бабай) атқарады. Көптеген католик аймақтарында Қасиетті Николай епископқа ұқсас киім киеді, жылқыда жүреді және көпшілік орындарында көпшілікпен қарсы алынады. Оның ұзын сақалы бар, балаларды жақсы көреді, бірақ олар тәртіпсіз болғанда ғана. Бұл дәстүр жыл сайын сақталып келеді. Польшада Миколайға көбінесе періште (андел / ангел / анголь / ангел) ілесіп жүреді, ол зұлым шайтанға немесе Кнехт Рупрехтке (чарт) қарсы салмақ ретінде қызмет етеді. Польша мен Словакияда балалар 5 желтоқсан күні кешке немесе 6 желтоқсан күні таңертең жастықтарының астында, аяқ киімдерінде немесе терезелердің артында тәттілер мен кішкентай сыйлықтар табады. Австрияда, Баварияда және Оңтүстік Тирольде (Австро-Бавария аймақтарында) Қасиетті Николайға Крампус ілесіп жүреді, ол әдетте жын-шайтанға ұқсайтын, жануар тәрізді жаратылыс ретінде бейнеленеді. Крампус Рождество маусымында жаман мінез-құлық танытқан балаларды жазалайды және әсіресе тәртіпсіз балаларды қапқа салып, өздерінің қамалына алып кетеді. Крампус дәстүрін чехтар мен словактар Австро-Венгрия кезеңінде қабылдады. Сонымен қатар, Чехия мен Словакияда Қасиетті Николайға періште ілесіп жүреді. Чехия мен Словакияда балалар жақсылық жасағаны үшін әулие Николайдан (Микулаш) тәттілер, ал күнә жасағаны үшін Чорттан (Черт) картоп немесе көмір алады. Бұл жаратылыстың тамыры славян халықтық әңгімелерінде, бірақ оның ықпалы Германия шекарасынан тысқары Австрия, Оңтүстік Бавария, Оңтүстік Тироль, Солтүстік Фриули, Венгрия, Словения, Чехия, Словакия және Хорватияға тарады. 5 желтоқсан – Крампус түні немесе Крампуснахт, онда көшеде түкті шайтан пайда болады. Дәстүр бойынша, желтоқсанның бірінші аптасында, әсіресе 5 желтоқсанның кешінде (көптеген шіркеу күнтізбесінде Қасиетті Николай күнінің қарсаңында) жас жігіттер Крампус болып киінеді және көшелерде тозған тізбектер мен қоңыраулармен балаларды қорқытады. Кейде Крампус Қасиетті Николайға ілесіп, кейде жеке үйлер мен кәсіпорындарға барады. Әдетте, әулие шығыс дінінің дәстүрі бойынша епископ киімін киеді және салтанатты таяқ ұстап жүреді. Николай сыйлықтарды таратады, ал Крампус көмір мен таяқтардан жасалған шоғырларды береді. Крампус мерекелік құттықтау карточкаларында бейнеленген. Крампустың көптеген есімдері бар, сондай-ақ бейнелеу мен тойлауда көптеген аймақтық айырмашылықтар бар. Швейцария халықтық әңгімелерінде Қасиетті Николай Самихлаус (голландиялық Синтерклас сияқты Қасиетті Николай есімінің бұрмалануы) деп аталады. Оның қасында қоңыр монах киімін киген қорқынышты көмекші Шмуцли де бар. Рождестволық сыйлықты Самихлаус емес, Христочиндли әкеледі.

Италия

Қасиетті Николай (Сан Никола) Бари қаласының қамқоршысы, сол жерде оның жерленгеніне сеніледі. Оның терең сезіммен тойланатын мерекесі 7-9 мамыр күндері өткізілетін Festa di San Nicola деп аталады. Әсіресе 8 мамырда әулиенің қабірлік қалдықтары көптеген қайықтардың ілесіп жүргенінде (Festa a mare) қаланың алдындағы теңізде қайықпен шығарылады. Қасиетті Николай балалар мен бойжеткен қыздарды қорғайды делінетіндіктен, 6 желтоқсанда Rito delle nubili атты рәсім өтеді: күйеу табуды қалаған бойжеткен әйелдер таңертеңгі миссаға қатысып, бағананы жеті рет айналуы керек. Сассариде де осыған ұқсас дәстүр сақталған, онда қаланың қамқоршысы – әулие Николай күні некеге шығуға мұқтаж қыздарға сыйлықтар тарту етіледі. Триест, Удине, Беллуно, Бари (Терлицци және Молфетта), Оңтүстік Тироль, Трентино провинцияларында және Тревизо провинциясының шығыс бөлігінде 6 желтоқсан күні таңертең балаларға сыйлықтар беріліп, желтоқсанның алғашқы апталарында Fiera di San Niccolò жәрмеңкесі өткізіледі. Мәдениеттік фонға байланысты, кейбір отбасыларда бұл мереке Рождестводан да маңыздырақ болуы мүмкін. Австриядағыдай, Оңтүстік Тирольде де Қасиетті Николай крампустармен бірге келеді. Ал Валь Каналеде (Удине) Қасиетті Николай крампустарды қуу үшін келеді: адамдардан қашып жүрген крампустардың шеруінен кейін, Қасиетті Николай атпен келіп, балаларға сыйлықтар таратады ("San Nicolò caccia i Krampus a Tarvisio" видеосы, 6.12.2010).

Мальта

Сухуанда Қасиетті Николай (кейде Сан-Никлау деп те аталады) – Сиджжиеви қаласының қасиетті қамқоршысы, оның мерекесі маусымның соңғы жексенбісінде тойланады. Қасиеттіге арналған шіркеу 1676 және 1693 жылдар аралығында салынды. Оның жобасын мальттық архитектор Лоренцо Гафа жасаған, ал порталы мен нефтері Никола Замит 19 ғасырдың екінші жартысында салынған. Бұрынғы шіркеудің қираған қалдықтары әлі де көрініп тұр және жақында қайта жаңартылды.

Португалия

Португалияда тек Гимарайнш қаласында ғана Әулие Николайға (Сан Николау) арналған мерекелер өткізіледі, және бұл орта ғасырлардан бері солай келіп отыр, себебі Әулие Николай қала студенттерінің қасиетті қамқоршысы саналады. Әулие Николай құрметіне өткізілетін мерекелер жиынтығы Николина деп аталады, және олар жыл сайын 29 қарашадан 7 желтоқсанға дейін өтеді. Бұл тойлар тек осы қалаға тән, бірақ бүкіл елден адамдар осы ғасырлар бойы жалғасып келе жатқан, әлемнің басқа еш жерінде көрілмеген мерекелерді көру үшін келеді.

Испания

"Сан Николас" Вальядолид университетінің – Испанияның орта ғасырлық университеттерінің бірінің – және Аликанте қаласының қадірлі қамқоршысы болып табылады.

Ливан

Қасиетті Николай Ливандағы барлық христиан қауымдары – католиктер, грек православтылары және армян апостол шіркеуінің өкілдері – тарапынан тойланады. Көптеген орындар, шіркеулер, монастырлар мен мектептер оның құрметіне аталған, мысалы, Эскалиер Сент-Николас де-Артс, Сент-Николас саябағы және Сент-Николас грек православ кафедралық соборы.

Солтүстік Америка

Қасиетті Николай мерекесі ұлттық деңгейде тойланбаса да, Милуоки, Висконсин; Эвансвилл, Индиана; Теутополис, Иллинойс; Цинциннати, Огайо; Фредериксбург, Техас; Ньюпорт Ньюс, Вирджиния; Сент-Луис, Миссури; және Питтсбург, Пенсильвания сияқты неміс мәдениетінің күшті ықпалы бар қалалар Қасиетті Николай күнін неміс салтына ұқсас деңгейде тойлайды. Көп елдердегідей кеңінен таралмаған болса да, АҚШ-тағы кейбір адамдар 5 желтоқсан күні кешке жатын бөлмелерінің алдына аяқ киімдерін қойып немесе каминге бос шұлық іліп, Қасиетті Николайды күтеді. 6 желтоқсан күні таңертең олар аяқ киімдері мен шұлықтарында сыйлықтар мен тәттілер табады. Бұл дәстүр неміс, поляк, бельгиялық және голланд қауымдастықтары арасында АҚШ-та кеңінен тарады. Қасиетті Николай күнін тойлайтын американдықтар, әдетте, Рождество күнін де (25 желтоқсан) жеке мереке ретінде тойлайды. Рождествоның кейбір дәстүрлері мен салты, мысалы, сыйлық салу үшін аяқ киім немесе шұлық қалдыру, Қасиетті Николай күнінің дәстүрлерімен ұқсас.