Кіріспе

Дженне мешіті, Мали Дженнедегі Ұлы мешіт (الجامع الكبير في جينيه) – Судан-Сахель сәулет стиліндегі кірпіштен немесе саздан салынған үлкен ғимарат. Мешіт Малидің Дженне қаласында, Бани өзенінің тасқын алабында орналасқан. Бұл жердегі алғашқы мешіт шамамен 13 ғасырда салынған, ал қазіргі құрылысы 1907 жылға дейін салынған. Дженне қауымының орталығы болғанмен қатар, Африкадағы ең танымал нысандардың бірі. "Дженненің ежелгі қалаларымен" бірге 1988 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді.

Бірінші мешіт

Дженнедегі алғашқы мешіттің нақты құрылыс уақыты белгісіз, бірақ 1200 жылға дейін және 1330 жылға дейін салынған деген болжам бар. Мешіт туралы ең ерте жазба – Абдул Садидің «Тарих әл-Судан» еңбегі, ол ерте тарихты баяндайды, болжам бойынша, он жетінші ғасырдың ортасындағы ауызша дәстүрден алынған. «Тарих» бойынша, Кунбуру сұлтан мұсылман болып, сарайын бұздырып, оның орнына мешіт салғызған. Ол мешіттің шығыс жағына өзі үшін тағы бір сарай салдырған. Оның тікелей ізбасары мешіттің мұнараларын тұрғызса, келесі сұлтан мешітті қоршаған қабырғаны салған. Француз саяхатшысы Рене Кайли 1828 жылы Дженнеге келгенге дейін Ұлы мешіт туралы басқа жазба мәліметтер жоқ. Ол мешіттің қирауға ұшырағаннан кейін бірнеше жыл өткен соң, былай деп жазды: «Дженнеде екі алып, бірақ биік емес мұнаралары бар, топырақтан салынған мешіт бар; ол өте үлкен болғанымен, қарапайым түрде салынған. Онда мыңдаған қарлығаштар ұя салады, бұл өте жағымсыз иіске апарып соқтырады, сондықтан одан қашу үшін кішкентай сыртқы алаңда намаз оқу кең таралған».

Секу Амаду мешіті

Рене Кайлидің сапарынан он жыл бұрын фулани көшбасшысы Секу Амаду өзінің джихадын бастап, қаланы жаулап алды. Секу Амаду қолданыстағы мешітті мақұлдамағандықтан, оның күйреуіне рұқсат берген сияқты. Каилли көрген ғимарат осы болған болуы керек. Секу Амаду сонымен қатар барлық кішкентай махалла мешіттерін де жапты. 1834-1836 жылдар аралығында Секу Амаду бұрынғы сарайдың орнында, қолданыстағы мешіттің шығысына жаңа мешіт салды. Жаңа мешіт үлкен, төмен ғимарат болды, онда мұнаралар мен әшекейлер жоқ еді. Луи Арчинар басқарған француз әскерлері 1893 жылдың сәуір айында Дженне қаласын басып алды. Содан кейін француз журналисі Феликс Дюбуа қалаға сапар шегіп, түпнұсқа мешіттің қираған қалдықтарын сипаттады. Ол келген кезде қираған мешіттің ішкі жағы зират ретінде қолданылып жатты. 1897 жылы жарық көрген «Томбукту ла Мистериус» («Тембуктуның құпиясы») кітабында Дюбуа мешіттің тасталып кеткенге дейін қандай болғанын елестеткенін және суреттегенін көрсетеді.

Қазіргі мешіт

1906 жылы қала алғашқы мешіттің қайта салынуын және сонымен бірге Секу Амаду мешітінің орнында мектеп ашуды ұйымдастырды. Қайта құрылыс 1907 жылы Дженнедегі тас шеберлерінің гильдиясының басшысы Исмаила Траоре басшылығымен мәжбүрлі еңбекпен аяқталды. Дюбуа 1910 жылы Дженнеге қайта оралып, қайта салынған мешітке таң қалды. Ол француз колониялық әкімшілігінің дизайны үшін жауапты екенін айтты және ол кірпі мен шіркеу органының араласуына ұқсайды деп жазды. Ол конустар ғимаратты шатыр құдайына арналған барокколық ғибадатханаға ұқсатады деп ойлады. Ал Жан Луи Буржуа француздардың ықпалы ішкі аркалардан басқа шамалы болғанын және дизайнның «негізінен африкалық» екенін айтады. Дженнедегі тас шеберлерінің гильдиясының басшысы және бүкіл Сахельде танымал Исмаила Траоре Дженне мешітінің қайта құрылысының архитекторы болды. Француз этнологы Мишель Лерис 1931 жылы Малиде сапарда болғанда жаңа мешіттің еуропалықтардың еңбегі екенін мәлімдеді. Ол жергілікті халық қайта салынған ғимаратқа наразы болғандықтан тазалаудан бас тартқанын, бірақ түрмеге қамау қаупі төнгенде ғана тазалағанын айтты. Алайда Жан Луи Буржуа қайта салынған мешітті Дженненің дәстүрлі жергілікті тас шеберлерінің гильдиясы салғанын, олар дәстүрлі түрде қаланың алғашқы мешітінің және Дженненің басқа ғимараттарының құрылысы мен күтіп-ұстауына жауапты екенін, дәстүрлі әдістерді қолданып, француздардың аздап қатысуымен салғанын хабарлады. Мешітке қатысты мәселелер Дженненің жергілікті саясатымен байланысты болды. Қала тұрғындарының көпшілігі, соның ішінде ислам элитасы, Секу Амадудан қысым көрген және ескі мешіттің қирауынан қорланғандықтан, ескі мешітті өз көзқарастарына сәйкес қайта құруды қалады. Шығыс қабырғасының алдындағы террасада екі қабір бар. Оңтүстік жақтағы үлкен қабірде 18 ғасырдың маңызды имамы Алмани Исмаиланың қалдықтары сақталған. Француз отаршылдығының басында мешіттің шығыс жағында орналасқан тоғанға топырақ құйылып, қазір апталық базар үшін пайдаланылатын ашық алаң құрылды. Малидегі көптеген мешіттерге электр сымдары мен ішкі су құбырлары орнатылды. Кейбір жағдайларда мешіттің бастапқы беттері тіпті плиткамен қапталған, оның тарихи келбетін жойып, кейбір жағдайларда ғимараттың құрылымдық тұрақтылығына қауіп төндірген. Ұлы мешіт дыбыс күшейткіш жүйесімен жабдықталған болса да, Дженне тұрғындары ғимараттың тарихи тұтастығын сақтау үшін жаңғыртуға қарсы тұрды. Көптеген тарихи сақтаушылар қауымдастықтың сақтау жұмысын жоғары бағалады және ғимараттың бұл аспектісіне қызығушылық 1990 жылдары арта түсті. Мешіт 2005 жылғы «Сахара» фильмінде көрсетілген.

Дизайн

Үлкен мешіттің қабырғалары күнмен күйдірілген топырақ кірпіштерінен (ферей деп аталады), құм мен топырақ негізіндегі ерітіндіден жасалған және ғимаратқа тегіс, мүсінделген көрініс беретін сылақпен қапталған. Ғимараттың қабырғалары родиер пальмасының (Borassus aethiopum) таяқшаларынан – торон деп аталатын, беттен шығып тұратын жиектермен әшекейленген. Торон сондай-ақ жыл сайынғы жөндеу жұмыстары үшін дайын мұражай ретінде де қызмет етеді. Шатырдан жаңбыр суын қабырғалардан алысқа бағыттайтын керамикалық жартылай құбырлар да бар. Мешіт шамамен базар деңгейінен жоғары көтерілген, платформаға салынған. Платформа Бәни өзені тасыған кезде мешітке зақым келтірудің алдын алады. Оған алты баспалдақ жиынтығы арқылы кіруге болады, олардың әрқайсысы шыңдармен безендірілген. Басты кіреберіс ғимараттың солтүстік жағында орналасқан. Үлкен мешіттің сыртқы қабырғалары бір-біріне тік бұрыштан өзгеше, сондықтан ғимараттың жоспары айқын трапеция пішіндес. Үлкен мешіттің намазға қаратылған қабырғасы (қибласы) Меккеге қарай шығысқа қарап тұрады және қалалық базар алаңына көз салады. Қибланың үстінен басты қабырғадан шығып тұрған үш үлкен, қорап тәрізді мұнара немесе минареттер орналасқан. Орталық мұнараның биіктігі шамамен 16 метр. Әр минареттің жоғарғы жағындағы конус пішіндес мұнаралар немесе шыңдардың үстінде страустың жұмыртқалары орналасқан. Шығыс қабырғасының қалыңдығы шамамен бір метрді құрайды және сырттан он сегіз піластр тәрізді тіреулермен нығайтылған, олардың әрқайсысының үстінде шың орналасқан. Бұрыштар тікбұрышты тіреулермен жасалған, олар торонмен әшекейленген және шыңдармен жабылған. Бұл дизайн ішкі намаз залын жабатын тоқсаннан астам үлкен тіктөртбұрышты бағанадан тұратын «орманды» құрайды және көру бұрышын қатты шектейді. Солтүстік және оңтүстік қабырғалардағы кішкентай, бей-рет орналасқан терезелер залдың ішіне аз ғана табиғи жарық кіргізеді. Еден құмды топырақтан тұрады. Намаз залында қибла қабырғасындағы үш мұнараның әрқайсысында ниша немесе михраб бар. Имам үлкен орталық мұнарадағы михрабтан намаз оқиды. Орталық михрабтың төбесіндегі тар ашылу мұнараның төбесінен жоғары орналасқан кішкентай бөлмемен байланысады. Бұрын қалада имамның сөздерін уағызшы қайталап айтатын. Орталық мұнарадағы михрабтың оң жағында екінші ниша – амвон немесе минбар орналасқан, мұнда имам жұма күні уағыз айтады. Фасад 1907 жылы салынғаннан бері тұрақты түрде күтімге ие болғанымен, дизайнына аз ғана өзгеріс енгізілген. Бастапқыда михраб мұнарасында бір орталық нишаның орнына солтүстік қабырғадағы кіреберіс аркаларының пішінін қайталайтын екі үлкен ойыс болған. Сондай-ақ мешіттің бұрыштағы тіреулерінде торон болмаған. Жарияланған фотосуреттерден 1990 жылдардың басында қабырғаларға екі қосымша қатар торон қосылғаны анық көрінеді.

Мәдени маңызы

Дженненің тұрғындарының барлығы мешіттің күтіміне жыл сайынғы ерекше фестиваль арқылы белсенді қатысады. Фестивальде музыка мен тағамдар болады, бірақ оның басты мақсаты – мешітке өткен жыл ішінде келген зиянды жою (көбінесе жылдық жаңбырлардың және температура мен ылғалдың өзгеруінен туған эрозия мен жарықтар). Фестивальге дейін гипс шұңқырларда дайындалады. Оның толықтай кебуіне бірнеше күн уақыт керек, бірақ оны үнемі араластырып тұру қажет, бұл жұмыс көбінесе гипс қоспасында ойнайтын жас балаларға жүктеледі, осылайша оның құрамын араластырады. Ер адамдар мешіттің ішкі мұражайына, палма ағашынан жасалған баспалдақтарға көтеріліп, гипсті мешіттің қабырғаларына жағады. Тағы бір топ ер адамдар гипсті шұңқырлардан мешіттегі жұмысшыларға тасиды. Фестиваль басталғанда, кім бірінші болып гипсті мешітке жеткізедіін анықтау үшін жарыс өткізіледі. Әйелдер мен қыздар фестивальге дейін суды шұңқырларға, ал фестиваль кезінде жұмысшыларға тасиды. Дженнендегі тас шеберлерінің гильдиясы жұмысты басқарады, ал қауымның көптеген жылдар бойы фестивальға қатысқан егде жастағы мүшелері базар алаңында құрметті орында отырып, оқиғаны бақылайды. 1930 жылы Францияның оңтүстігіндегі Фрежус қаласында Дженне мешітінің нақты емес көшірмесі салынды. Миссири мешіті цементтен салынды және түпнұсқаның түсіне ұқсату үшін қызыл сары түспен боялды. Ол француз армиясының Батыс Африкадағы колониялық әскерлері, қыста аймаққа жіберілген Сеңегалдық әскерлер үшін мешіт ретінде қызмет етуі тиіс болды. Бұл мешіт орта ғасырларда Африкадағы ең маңызды исламдық білім орталықтарының бірі болды, мыңдаған студенттер Дженненің медреселерінде Құранды оқуға келді. Дженненің тарихи аймақтары, соның ішінде Ұлы мешіт 1988 жылы ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енгізілді. Оның қазіргі нұсқасынан ескірген көптеген мешіттер болғанымен, Ұлы мешіт Дженне қаласының және Мали мемлекетінің ең танымал символы болып қала береді. 2006 жылдың 20 қаңтарында мешіттің шатырына шыққан ер адамдардың тобын көрген қала тұрғындары наразылыққа шықты. Бұл топ Аға Хан мәдениет қоры қаржылаған қайта жаңарту жобасының аясында шатырды тексеріп жатқан. Олар дереу қашып кетіп, ұсталмауға тырысты. Мешітте наразылық білдірген топ Ирак соғысы кезінде АҚШ елшілігі сыйлаған желдеткіштерді жыртып тастады, содан кейін қала бойынша шабуыл жасады. Халық Мәдениет орталығын, қала әкімінің үйін тонады, имамның кіші інісінің машинасына зиян келтірді және имамның үш машинасына зақым келтірді. Жергілікті полиция жағдайды бақылауға ала алмады және Моптиден күш түлектерін шақыруға мәжбүр болды. Қақтығыс кезінде бір адам қаза тапты. 2009 жылдың 5 қарашасында, бейсенбі күні, 75 мм (3 дюйм) жаңбыр жауғаннан кейін қибла қабырғасының оңтүстік мұнарасының жоғарғы бөлігі құлап кетті. Аға Хан мәдениет қоры мұнараны қайта жаңартуға қаржы бөлді. Мешіт Мали мемлекетінің елтаңбасында бейнеленген.

Лазерлік сканерлеу арқылы 3D құжаттама

Дженне мешітінің 3D құжаттамасы 2005 жылы жер үсті лазерлік сканерлеу арқылы жасалды. Бұл болашақ ұрпақтар үшін деректерді сақтау мақсатында мәдени мұра орындарын 3D форматында құжаттауды көздеген Zamani жобасының бір бөлігі болды.

Бейне ойындар

Мешіт – Сид Мейердің «Цивилизация V», «Империялар дәуірі II» және «Империялар дәуірі IV» тарихи стратегиялық ойындарындағы таңғажайып ғимарат.