Кіріспе

Гүлді өсімдіктер туысы

Artocarpus – Moraceae тұқымдасына жататын, Оңтүстік-Шығыс Азия және Тынық мұхиты аймағынан шыққан шамамен 60 түрлі ағаш және бұтадан тұратын туыс. Artocarpus түрлерінің көп бөлігі Оңтүстік-Шығыс Азияда ғана кездеседі; ал кейбір егілген түрлері кеңірек тараған, әсіресе A. altilis (нан жемісі) және A. heterophyllus (жақ жемісі) тропиктік аймақтарда өсіріледі.

Сипаттама

Барлық Artocarpus түрлері сүтті шырын шығаратын жапырақтары, бұтақтары және сабақтарынан тұратын латициферлі ағаштар немесе бұталар болып табылады. Флора түрі моноэцисті және әр жынысты гүлдерді өндіреді; сонымен қатар, екі жыныс та бір өсімдікте кездеседі. Өсімдіктер қысқа, ет тәрізді өскіндерде өсетін кішкентай, жасыл түсті ұрғашы гүлдерді өндіреді. Тозаңданудан кейін гүлдер синкарпоздық жеміске айналады, олар өте үлкен өлшемге дейін өсе алады. Жапырақтарының пішіні кішкентай және толық (Artocarpus integer) түрінен бастап, үлкен және тілімделген (Artocarpus altilis) түріне дейін өзгереді, ал A. altilis түрінің жапырақтары ұзын, сүйкімді ұштарымен аяқталады.

Таксономия

Артокарпус атауы грек тіліндегі артос ("нан") және карпос ("жеміс") сөздерінен шыққан. Бұл атауды Джеймс Куктың екінші саяхатындағы HMS Resolution кемесіндегі ботаниктер, әке мен ұл – Иоганн Рейнхольд Форстер мен Дж. Георг Адам Форстер ойлап тапқан және оны өздерінің Characteres generum plantarum кітабында қолданған. Бұл атау сақталған атау ретінде бекітілген. Артокарпусқа қатысты палеонтологиялық қалдықтар кейіннен, яғни соңғы бор кезеңінен табылғанмен, олардың көпшілігінде оларды осы туысқа нақты анықтап беретін маңызды диагностикалық белгілер жоқ. Барлық қазіргі Артокарпустың ортақ ата-бабасы Борнео аймағында пайда болған деп саналады, одан Артокарпус Азия мен Океанияның басқа аймақтарына тараған.

Қазіргі кездегі түрлер

Субгене суреті Ғылыми атауы Жалпы атауы Таралу Артокарпус Артокарпус алтилис (Паркинсон) Фосберг нан жемісі, тұқымсыз нан жемісі, Сукун, Коло, Римас, Анубинг Океания, Жаңа Гвинеядан Индо-Малайя архипелагы арқылы батыс Микронезияға дейін Артокарпус анисофиллус Мик. Попван, Энтавак, Ментау Палаван (Филиппин), Малайзия түбегі, Суматра, Борнео Artocarpus blancoi (Elmer) Merr. Антиполо Филиппин (Эндемикалық) Artocarpus brevipedunculatus (F. M. Jarrett) C. C. Berg Борнео Artocarpus camansi Blanco Breadnut, Kamansi, Kluwih, Deeball, Тұқымдық нан жемісі Филиппин, Индонезия, Папуа-Жаңа Гвинея Artocarpus corneri Kochummen Борнео (Саравак) Artocarpus chama Buch. Шам. Chaplaish Юньнань Қытай, Бангладеш, Бутан, Үндістан, Лаос, Малайзия, Мьянма, Сикким, Таиланд Artocarpus elasticus Reinw. ex Blume Benda, Bendo, Teureup, Malagumihan Бірма, Таиланд, Малайзия түбегі, Суматра, Ява, Кіші Сунда аралдары, Борнео, Филиппин, Сулавеси, Молукка Artocarpus excelsus Jarrett Борнео (Сабах) Artocarpus glaucus Blume Индонезия, Малайзия, Австралия Artocarpus hirsutus Lam. Анжили, Уайлджак, Джунгл Джек, Анжелин, Хирсуте Артокарпус, Айни Марам, Айни Батыс Гаттар, Үндістан Artocarpus hispidus Джаррет Малайзия түбегі Artocarpus horridus Джаррет Малуку Artocarpus jarrettiae Кочумен Борнео (Сабах, Саравак) Artocarpus kemando Мик. Пудау, Пуду Таиланд, Малайзия түбегі, Суматра, Борнео Artocarpus lanceifolius Roxb. Keledang Индонезия Artocarpus lowii King Малайзия түбегінен Суматраға дейін Artocarpus maingayi King Борнео Artocarpus mariannensis Trécul Dugdug Мариан аралдары және Гуам Artocarpus melinoxylus Gagnep. Вьетнам Artocarpus multifidus Jarrett Филиппин (Минданао, Самар) Artocarpus nobilis Thwaites Сейлон нан жемісі Шри-Ланканың оңтүстік-батыс аймақтары Artocarpus odoratissimus Blanco Johey дуа, Терап, Маранг, Морангбаум Борнео, Филиппин (Палаван және Минданао аралдары) Artocarpus obtusus Jarrett Борнео (Саравак) Artocarpus pinnatisectus Merr. Филиппин (Люзон, Минданао) Artocarpus rigidus Blume Маймыл жаңғақ Индокитай және Малайзия Artocarpus sarawakensis F. M. Jarrett Pingan, Тау терапы Саравак Artocarpus scortechinii King Екі қанатты Артокарпус, Қара терап Малайзия Artocarpus sepicanus Diels Жаңа Гвинея Artocarpus sericicarpus F. M. Jarrett Пелунтан, Гумихан, Педалаи, Жүнді терап Борнео (Саравак), Малайзия (Сабах), Филиппин (Миндаро) және Индонезия (Калимантан) Artocarpus sumatranus Jarrett Суматра Artocarpus tamaran Becc. Елдірөк, Борнео артокарпусы Artocarpus teysmannii Мик. Никобар аралдары, Таиланд түбегі батысқа қарай Жаңа Гвинея Artocarpus treculianus Elmer Типухо, Пакак, Кабайя, Тогоп, Тугуп Батанес (Филиппин) Cauliflori (F. M. Jarrett) Зерега, Супарди және Мотли Artocarpus annulatus Джаррет Борнео (Саравак) Artocarpus heterophyllus Lam. Нанка, Ланка, Джекфрут Үндістан, Үндістан субконтинентінің оңтүстік-шығысы, Қытай, Филиппин Artocarpus integer (Thunb.) Merr. Cempedak, Badak Оңтүстік-Шығыс Азия, әсіресе Малайзиядан және Индонезиядан Жаңа Гвинея аралына дейін, Палаван, Филиппин Pseudojaca Trécul Artocarpus albobrunneus Berg Борнео (Калимантан) Artocarpus altissimus (Miq.) J. J. Smith Таиланд түбегі, Суматра, Борнео (Калимантан) Artocarpus borneensis Merr. Таманг Борнео Artocarpus dadah Мик. Дада, Тампанг Суматра Artocarpus fretessii Teysm. & Binnend. Шығыс Борнео, Филиппин, Сулавеси, Молукка және Ириан Джая Artocarpus fulvicortex Джарет Малайядан Суматраға дейін Artocarpus gomezianus Wall. ex Trécul Sampang Ассамнан батыс Малезияға дейін Artocarpus gongshanensis S. K. Wu ex C. Y. Wu & S. S. Chang Солтүстік-Батыс Юньнань, Қытай Artocarpus griffithii (King) Merr. Беруни, Селанкинг Оңтүстік Қытайдан Суматраға, Сингапур мен Борнеоға дейін Artocarpus humilis Becc. Беруни, Селанкинг Борнео Artocarpus hypargyreus Hance ex Benth. Ақ кваи мук Қытай Artocarpus lacucha Buch. Шам. Lakoocha, Маймыл жемісі Үндістан субконтиненті және Оңтүстік-Шығыс Азия Artocarpus lamellosus BlancoButong Қытай (Гуандун, Гуанси, Хайнань, Оңтүстік Хунань, Оңтүстік Юньнань), Камбоджа, Индонезия, Лаос, Малайзия, Филиппин, Таиланд, Вьетнам Artocarpus longifolius Becc. Борнео Artocarpus nanchuanensis S. S. Chang және басқалар Чунцин (Нанчуань), Қытай Artocarpus nigrifolius C. Y. Wu Оңтүстік Юньнань (Джинпин), Қытай Artocarpus ovatus Blanco Филиппин Artocarpus parvus Gagnep. Квай мук Оңтүстік-Шығыс Азия, Қытай Artocarpus petelotii Gagnepain Қытай (Оңтүстік-Шығыс Юньнань), Солтүстік Вьетнам Artocarpus pithecogallus C. Y. Wu Қытай (Xishuangbanna, Юньнань) Artocarpus primackiana Kochummen Борнео (Сабах, Саравак) Artocarpus reticulatus Miq. Сулавесиден Малукуға дейін Artocarpus rubrovenia Warb. Калулот Филиппин Artocarpus subrotundifolius Elmer Филиппин Artocarpus styracifolius Pierre Қытай (Гуандун, Гуанси, Хайнань, Оңтүстік-Батыс Хунань, Оңтүстік-Шығыс Юньнань), Лаос, Вьетнам Artocarpus thailandicus C. C. Berg Солтүстік Таиланд Artocarpus tomentosulus Jarrett Солтүстік-Шығыс Борнео Artocarpus tonkinensis A. Chev. ex Ганеп. Қытай (Фуцзянь, Гуандун, Гуанси, Гуйчжоу, Хайнань, Оңтүстік Юньнань), Камбоджа, Солтүстік Вьетнам Artocarpus vrieseanus Miq. Сулавесиден Жаңа Гвинеяға дейін Artocarpus xanthocarpus Merr. Тайвань (Лан Ю), Индонезия (Калимантан), Филиппин

Қалдық деректері

†Artocarpus dicksoni өсімдігінің қазба жапырақтары мен жемістері Батыс Гренландияның кредалық формацияларынан табылды. †Artocarpus ordinarius қазба жапырақтары Аляскадағы Рампарттан жоғарыда орналасқан Юкон өзенінің оңтүстік жағалауындағы кредалық қабаттарынан табылды. †Artocarpus californica қазбалары Калифорния мен Орегонның Тынық мұхиты жағалауындағы эоцен және миоцен қабаттарынан сипатталған. Төменгі олигоценге жататын 8 Artocarpus қазба түрі (†A. capellinii, †A. isseli, †A. macrophylla, †A. massalongoi, †A. multinervis, †A. ovalifolia, †A. sismondai және †A. taramellii) Италияның Орталық Лигурия аймағындағы Санта-Джустина мен Сасселлодан 1857 жылдан 1889 жылға дейін жиналған қазба жапырақтарынан сипатталған.

Қолданылуы

Бұл туыстың бірнеше түрі жеуге жарамды жемістер береді және жиі өсіріледі: нан жемісі (Artocarpus altilis), Cempedak (Artocarpus integer), Jackfruit (Artocarpus heterophyllus), Kwai Muk (Artocarpus parvus), Lakoocha (Artocarpus lakoocha), Pudau (Artocarpus kemando), Anjily (сонымен қатар Жаңғақ Джек деп те аталады) (Artocarpus hirsutus), Chaplaish (Artocarpus chama) және Marang (Artocarpus odoratissimus). Нан жемісі мен жаңғақ жемісі тропикалық Оңтүстік-Шығыс Азияда кеңінен өсіріледі. Басқа түрлер ағаш, жеміс немесе жеуге жарамды тұқымдары үшін жергілікті жерлерде өсіріледі. А. hirsutus Батыс Гаттарда жеміс және ағаш алу үшін өсіріледі.