Кіріспе

Құрметті префиксі

«The Right Honourable» (қысқартылуы: The Rt Hon. немесе оның түрлері) – Ұлыбритания, бұрынғы Британ империясы және Ұлттар Достастығы елдеріндегі белгілі бір тұлғалар мен ұжымдық органдарға дәстүрлі түрде қолданылатын құрметті атау. Бүгінгі күні бұл термин негізінен Ұлыбритания, Канада, Жаңа Зеландия және, аз дәрежеде, Австралиядағы жоғары мемлекеттік қызметтерді атқарумен байланыстырылады. Осы контексте «Right» сөзі «өте» немесе «толық» деген мағынаны білдіретін сөз. Грамматикалық тұрғыдан алғанда, «The Right Honourable» – адам туралы қосымша ақпарат беретін сөз тіркесі. Сондықтан, оны тікелей сөйлеуде қолдану дұрыс емес, оны есімнің орнына жеке атақ ретінде пайдалануға болмайды; керісінше, ол үшінші жақта есіммен немесе сөзбен бірге қолданылады. «Right» әрпі «Rt» деп, ал «Honourable» сөзі «Hon.» деп қысқартылуы мүмкін, немесе екеуі де қысқартылуы мүмкін. Жазбаша қысқартылған түрінде «The» сөзі кейде жіберіліп қойылады, бірақ әрқашан айтылады.

Жастар

Маркиз дәрежесінен төменгі заттық теңдік иелері, олардың әйелдері мен жесірлері де «Құрметті» аталымын алуға құқылы. Дегенмен, құрметті атақ қолданатын теңдік мұрагеріне тиісті аталым берілмейді. Граф дәрежесінен жоғары санаттағы теңдер әртүрлі аталымдарға ие: герцогтар мен герцогинялар «Ең асыл» немесе «Оның/Оның ізгілігі» деп аталады, ал маркиздер мен маркизалар «Ең құрметті» деп аталады. Теңдердің арасындағы, сондай-ақ Жеке Кеңес мүшесі болып табылатын және осылайша екі жағдайда да аталымға ие болғандарды, Жеке Кеңес мүшесі емес теңдерден ажырату үшін, пошталық индекс қолданылуы мүмкін. Бұл барлық дәрежедегі теңдерге қатысты, себебі герцог немесе маркиздік иесі Жеке Кеңес мүшесі болған жағдайда, жоғары аталымын сақтайды және осылайша әріптерсіз анықтау мүмкін емес. Іс жүзінде, шатасу туындауы мүмкін жағдайларда ресми жарияланымдарда «Right Honourable» аталымы тек Жеке Кеңес мүшелерін анықтау үшін қолданылады. Басқа лорд-мэрлер «Right Worshipful» аталымын алуы мүмкін, ал басқа лорд-провосттар аталым қолданбайды. 1920 жылдарға қарай, қала әкімдерінің біразы, соның ішінде Лидс Лорд-мэрі, ресми түрде «Құрметті» аталымын қолдана бастады, нәтижесінде бұл мәселе парламентте көтерілді. Бристоль Лорд-мэрі қазіргі таңда ресми рұқсатсыз «Right Honourable» аталымын қолдануда. 2003 жылғы маусымда жарыалған нұсқаулықта Корольдік кеңсе Абердин мен Данди лорд-провостарын Эдинбург пен Глазго лорд-провостарымен салыстырылатын «Құрметті» аталымымен атауды ұсынды. 1965 жылы LCC-ні алмастырған Ұлы Лондон Кеңесінің (GLC) төрағасы да осы аталыммен аталып, GLC 1986 жылы таратылғанға дейін қызмет етті. «Right Honourable» аталымы Лорд Лион қарулы корольдің қызметтегі аталымын білдіреді, ол жеке есімінен бұрын титулын көрсетеді, басқа қолданыстар сияқты.

Төменгі палатада

Төменгі палатаның отырыс залында мүшелерге бір-біріне тікелей сөйлеуге, немесе басқа мүшелерді тікелей атауға рұқсат етілмейді, олар спикерге жүгініп, басқа мүшелерге аралықта айтуға тиіс. Бұл тәжірибе, тәртіпті сақтау және қадір-қасиеттің артығын қорғау үшін сыпайы әдепті сақтау мақсатында қолданылады. Мүшелер бір партияда болған жағдайда бір-бірін «құрметті әріптесім» деп, ал басқа партиядан болса «құрметті мырза/ханым/мүше» деп атауға көбінесе дағдыланған. Түсініктілік үшін қажет болған жағдайда сайлау округтері («құрметті округ депутаты») немесе министрлік лауазымдары (мысалы, «Менің өте құрметті әріптесім Премьер-министр») қолданылуы мүмкін. Бір-біріне құрметпен қарау – бұл Төменгі палата ішінде қолданылатын әдептілік қағидасы және палатадан тыс жерде қолданылмайды. Дегенмен, егер мүше шын мәнінде «Өте құрметті» атағына ие болса (әдетте, Құпия кеңеске мүшелік арқылы), онда олар палатада осылай аталады. Сонымен қатар, дін қызметкерлеріне («пастор»), әскери шенеуніктерге («батыр») және заңгерлерге («білімді») қосымша құрмет көрсету дәстүрі бар. Бұл тәжірибе 2010 жылғы Жаңарту комитетінің есебінде жою ұсынылған, бірақ іс жүзінде сақталып келеді. Қорытындылай айтқанда:
«Құрметті» атағы Құпия кеңесіне мүше емес мүшелерге қолданылады. «Өте құрметті» атағы Құпия кеңесіне мүше мүшелерге қолданылады. «Өте құрметті және діншіл» атағы дін қызметкерлеріне қолданылуы мүмкін. «Өте құрметті және батыр» атағы әскери шенеуніктерге қолданылуы мүмкін. «Өте құрметті және білімді» атағы заңгерлерге қолданылуы мүмкін.

Шығыс Африка

Кения премьер-министрінің өмір сүрген кезеңдерінде "Құрметті" атағымен аталатын болған. Тәуелсіздік алғаннан кейін Кенияда екі адамға "құрметті" атағы берілді. Елдің негізін қалаушы президенті, Кенияның тұңғыш премьер-министрі болған марқұм Мзе Джомо Кениатта және 2008-2013 жылдар аралығында елдің екінші премьер-министрі болған Құрметті Раила Амоло Одинга. Раила Одинга, сондай-ақ "Baba" (саяси әке және "Энигма") деп те аталады, Африкадағы көрнекті тұлға, ол өзінің панафриканизмімен және жақсы басқаруды қолдауымен танымал. Намибия мен Уганданың премьер-министрлері де қазіргі таңда осы құрметті атақпен аталады. Уганда Парламентінің спикері мен вице-спикері де осы атаққа ие болуға құқылы.

Кариб теңізі

Барбадос, Гренада, Сент-Люсия, Сент-Винсент және Гренадиндер, сондай-ақ Тринидад пен Тобаго премьер-министрлері "Құрметті" атағымен аталады. Вест-Индия Федерациясының премьер-министрі де осы лауазымның қысқа мерзімді өмір сүрген кезінде осылай аталды.

Малайзия

Малайзияда федералдық деңгейде тек Премьер-министр, оның орынбасары, Федералды соттың төрт судьясы және "Тун" атағы бар депутаттар ғана "Өте Құрметті" (малай: Yang Amat Berhormat, судьялар үшін Yang Amat Arif) деп аталады. Штат деңгейінде барлық ментерис-бесарлар, бас министрлер, премьер-министрлер және олардың орынбасарлары да "Өте Құрметті" деп аталады.

Непал

Непалда президент, өкілдер палатасының спикері, премьер-министр және бас судья ресми түрде "Өте Құрметті Министрлер" деп аталады, парламент мүшелері (Төменгі және Жоғарғы палаталар, сондай-ақ провинциялық парламенттер) және провинция басшылары тек "Құрметті" деп аталады. Мемлекеттік лауазымды тұлғалардың жоғары және төмен деңгейін ажырату үшін "Құрметті" сөзін қолдану туралы бейресми әңгімелерде көбінесе әзілдеседі. Бұл атау ағылшын тілінде The Rt. Hon’ble деп те жазылуы мүмкін.

Оңтүстік Корея

Оңтүстік Кореяда Президент, Премьер-Министр, Ұлттық Ассамблея Төрағасы және Бас судья «Абайлап айтуға лайық» аталымын пайдалана алады.

Ирландия

Ирландияның құпия кеңесінің мүшелері 1922 жылдың желтоқсанында Ирландия еркін мемлекеті құрылғаннан кейін, құпия кеңес қызметін тоқтатқаннан және отырыстар өткізуін доғарғаннан соң да, "Құрметті" аталымын пайдалану құқығын сақтап қалды. Алайда, Дублиннің мэрі, Ұлыбританиядағы әріптестерінің кейбіреуі сияқты, бұл аталымды жеке заңмен бергендіктен пайдалануын жалғастырды; 2001 жылы жергілікті басқару заңнамасы реформасының нәтижесінде ол аталым алынып тасталды.

Шри-Ланка

Шри-Ланкада (бұрын Цейлон деп аталған) британдық тәжірибе сақталды, Ұлыбританияның Құпия Кеңесінің Цейлондық мүшелері «Құрметті» атағымен аталып, сингал тілінде «Махамания» деп еске алынды. Цейлондықтар арасынан Д. С. Сенанаяке және сэр Джон Котелавала Құпия Кеңеске тағайындалды.