Мари Вигман: Экспрессионистік бидің иесі

Кіріспе

Неміс бишісі және хореографы (1886–1973)

Мэри Вигман (туған аты Каролин Софи Мари Вигман; 13 қараша 1886 – 18 қыркүйек 1973) – неміс бишісі және хореографы, экспрессионизм биінің, би терапиясының және пуантсыз қозғалыс жаттығуларының негізін қалаушы. Ол қазіргі заманғы би тарихындағы ең маңызды тұлғалардың бірі саналады. Ол Веймар Германиясы мәдениетінің ең танымал өкілдерінің біріне айналды және оның еңбектері сахнаға адамның өмірлік тәжірибесінің ең терең сезімдерін жеткізгені үшін жоғары бағаланды.

Ерте өмір

Каролин Софи Мари Вигманн Пруссия Корольдігінің Ганновер провинциясындағы Ганновер қаласында дүниеге келді. Вигманн велосипед сатушының қызы болған. Оның бала кезінен бастап есімі Мэри деп қойылды, "өйткені Ганноверлер бір кезде Англияны билеген, ал Вельфтер әулетінің мақтанышы Ганновер Корольдігінің Пруссия провинциясына айналуына ешқашан мойын бұрған жоқ."

Экспрессионист биінің дамуы, алғашқы мансабы

Вигман өзінің жастығын Англияның Ганновер қаласында, Нидерландыда және Лозаннада өткізді. Вигман музыканы қозғалыс арқылы жақындастыруға тырысқан Эмиль Жак Далкроздың үш шәкіртімен кездескеннен кейін салыстырмалы түрде кеш билеуге келді, онда үш бірдей маңызды элементтер қолданылды: сольфеж, импровизация және оның өзінің қозғалыс жүйесі – Далкроз эвритмиясы. Вигман 1910-1911 жылдары Эмиль Жак Далкроз бен Сюзанна Перроттеден Хеллерауда ырғақты гимнастиканы оқыды, бірақ онда өзін көркемдік тұрғыдан толыққанды қанағаттандырмаған сезімде болды: Сюзанна Перротте сияқты, Мэри Вигман да музыкаға тәуелсіз қозғалыстар мен дербес физикалық өрнек табуға ұмтылды. Содан кейін ол Римде және Берлинде болды. Тағы бір маңызды тәжірибе – Грете Визентальдың жеке концерті. Жак Далкроз мектебінің практикасы биді музыкаға бағындырды, сондықтан Вигман өзінің қызығушылықтарын басқа бағытқа бұруға шешім қабылдады. 1913 жылы неміс-даниялық экспрессионист суретшісі Эмиль Нольденің кеңесімен ол Швейцарияның Тичино кантонындағы Монте-Веритадағы Рудольф фон Лабанның өнер мектебіне (Schule für Kunst) түсті. Лабан қазіргі заманғы экспрессивті бидің (лабанотация) дамуына зор үлес қосты. Ол Лабанның жазғы курстарына қатысып, оның техникасын оқыды. Олардың үлгісімен, ол қозғалыстың қарама-қарсылығына негізделген техниканы жасады: кеңею және қысқару, тарту және итеру. 1919 жылға дейін ол Швейцарияның жазғы және Мюнхеннің қысқы сессияларында Лабан мектебінде білім алды. Мюнхенде Вигман өзінің алғашқы қоғамдық билерін – Hexentanz I, Lento және Ein Elfentanz көрсетті. Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде ол Лабанның ассистенты ретінде Швейцарияда болып, Цюрих пен Асконада сабақ берді. Вигман бұл бағдарламаны 1919 жылы Цюрихте және кейін Германияда қайтадан орындады. Тек Гамбург пен Дрездендегі қойылымдары оған үлкен табыс әкелді.

Веймар республикасы кезеңінде

1920 жылы Вигманға Дрездендегі Саксон мемлекеттік операсында балетмейстер қызметі ұсынылды, бірақ ол Дрездендегі қонақүйге орналасып, күтілген тағайындалуын күтіп, би сабақтарын бастағаннан кейін, лауазымның басқа біреуге берілгенін білді. Сол жылы Вигман көмекшісі Берта Трумпимен бірге Дрездендегі Баутцнер көшесінде заманауи би мектебін ашты. Вигман Дрезденде болған кезінде қаланың белсенді өнер ортасымен, мысалы, неміс экспрессионисі Эрнст Людвиг Кирхнермен байланыс жасады. Вигманның жаңа мектебі мен Дрездендегі ескі би мектептері арасында бәсекелестік туды, кейіннен әсіресе Палукка би мектебінің бұрынғы студенттері мен оқытушыларымен. Урсула Кейн де Вигманның шәкірттерінің бірі болды. Вигман камералық би тобымен Германия және көрші елдерде гастрольдік сапарлар жасады. 1928 жылы Вигман алғаш рет Лондонда, ал 1930 жылы АҚШ-та өнер көрсетті. 1920 жылдары Вигман музыкаға бағынышты болмайтын, еркін билеуді қалаған қозғалыстың бейнесі болды. Вигман көбінесе оған арнап жазылған музыкамен билейтін. Көбінесе гонг немесе барабанмен сүйемелдеумен, ал сирек жағдайларда мүлдем музыкасыз биленетін, бұл әсіресе зиялы топтарда танымал болды.

Танцорлықтан өткізілген таңдамалы шығармалар мен би мектебінің жетістігі

Вигман үздіксіз жаңа жеке билерді жасады және хореографиялады, соның ішінде Tänze der Nacht, Der Spuk, Vision (барлығы 1920), Tanzrhythmen I және II, Tänze des Schweigens (барлығы 1920–23), Die abendlichen Tänze (1924), Visionen (1925), Helle Schwingungen (1927), Schwingende Landschaft (1929) және Das Opfer (1931). Топтық билер “Die Feier I” (1921), “Die sieben Tänze des Lebens” (1921), “Szenen aus einem Tanzdrama” (1923/24), “Raumgesänge” (1926), “Die Feier II” (1927/28) және “Der Weg” (1932) деп аталды. 1930 жылы Вигман Мюнхен бишілер конгресінде хореограф және биші ретінде I дүниежүзілік соғыста қаза тапқандар құрметіне жасалған “Das Totenmal” атты хор жұмысында қатысты. 1927 жылға қарай Вигманның Дрезденде 360 студенті болды, ал 1200-ден астам студент Берлинде, Франкфуртта, Кемницте, Риесада, Гамбургте, Лейпцигте, Эрфуртта, Магдебургте, Мюнхенде және Фрайбургте бұрынғы студенттер ашқан филиалдарда оқыды, соның ішінде 1931 жылдан бастап Нью-Йоркте бұрынғы студент Хания Холм да сабақ берді. Вигманның АҚШ-тағы жұмысы оның шәкірті Хания Холмға, ал кейін Холмның студенттері Альвин Николайс пен Джоан Вудбериге байланысты. Вигманның тағы бір шәкірті Маргрет Диц 1953 жылдан 1972 жылға дейін Америкада сабақ берді. Осы кезеңде Вигманның стилі сыншылар тарапынан “керілген, терең ойлы және күңгірт” деп сипатталды, бірақ оның ең қараңғы шығармаларында да “жарық сәулесі” сезіліп тұратын.

Ұлттық социализмдегі би

1933 жылы Ұлттық социалистердің билікті басып алуы Вигманның мектебіне 1933 жылдың 25 сәуірінде неміс мектептері мен университеттеріндегі нәсілдік тығыздыққа қарсы жаңа заң арқылы дереу әсер етті. Вигман бастапқыда 1933 жылдың қыркүйегінен бастап курсқа "арий емес 5% оқушыларды" қабылдауға рұқсат алып, жеңілдік алды. Алайда, келесі жылдары Вигманның бірнеше студенті эмиграцияға мәжбүр болды, мысалы, еврей Берлин прима-балеринасы Рут Абрамович Сорель және Вигманның би тобының мүшесі Пола Ниренска. Вигман 1935 жылы оларды мектептік сынаққа өнер көрсетуге ұйымдастырды, ал Пола Ниренска жазғы курстың мұғалімі болды. Осыдан кейін Вигманды 1935 және 1937 жылдары "еврейлерге деген ықыластық" танытқаны үшін айыптады. Вигман мектебі 1933 жылы Неміс мәдениеті үшін күрес лигасының (Kampfbund für deutsche Kultur) мүшесі болды. Вигман 1933–1934 жылдары Ұлттық социалистік мұғалімдер лигасының "Гимнастика және би бөлімі" (Fachschaft Gymnastik und Tanz) жергілікті бөлімшесін басқарды, бірақ күнделігінде мысалы, "Жергілікті бөлімше отырысы – қорқынышты!" деп жазды. 1935 жылы Schicksalslied, ал 1937 жылы Herbstliche Tänze сияқты жеке билер жасалды. Нацистік баспасөз 1934 жылы Вигман және басқа хореографтардың кейбір билерін жеткіліксіз немесе әсерлі емес деп сынады. 1935 жылы Рогге мен Верникенің жұмыстары "батыл" неміс дене қозғалысының лайықты үлгілері ретінде мақталды, бірақ Гёббельс Amazonen биін грек иконографиясының әсерінен тым көп болғандықтан ұнатпады. 1936 жылы Вигман Берлиндегі 1936 жылғы жазғы Олимпиада ойындарының ашылуына орай Олимпиадалық жастар фестивалі үшін 80 бишіден тұратын Totenklage биін қойды. 1942 жылы Вигман Дрездендегі мектебін сатты. Ол Лейпциг музыка және театр университетінің би факультетінде қонақ оқытушы болып жұмыс істеді, онда концерттік пианист Хайнц К. Урбан репетитор ретінде оны сүйемелдеді. Сол жылы Вигман Abschied und Dank (Қош бол және рахмет) биімен соңғы рет жеке биші ретінде өнер көрсетті.

The seizure of power by the National Socialists in 1933 had an immediate effect on Wigman's school through the new law against racial overcrowding in German schools and universities of 25 April 1933 Wigman initially obtained an exemption by allowing her "5% pupils of non Aryan descent" for the course from September 1933. However, in the course of the following years, a number of Wigman's students were forced to emigrate, such as the Jewish Berlin prima ballerina Ruth Abramovitsch Sorel and member of Wigman's dance company Pola Nirenska, whom Wigman had organized to perform at a school audition in 1935 and teacher for a summer course, whereupon Wigman was accused of "friendliness toward Jews" in 1935 and 1937. The Wigman school became a member of the Militant League for German Culture (Kampfbund für deutsche Kultur) in 1933. Wigman took over the local group leadership of the "Department of gymnastics and dance" (Fachschaft Gymnastik und Tanz) in the National Socialist Teachers League in 1933–1934, but noted for example "Local group meeting – sickening!" in her diary. With Schicksalslied (1935) and Herbstliche Tänze (1937) further solo dances were created. The Nazi press had criticized some of the 1934 dances by Wigman and other choreographers, for being insufficiently or unimpressively German, the 1935 Rogge and Wernicke works were lauded as appropriate examples of "heroic" German bodily movement, but Goebbels apparently disliked Amazonen for being too Greek in its iconography. In 1936 Wigman choreographed the Totenklage with a group of 80 dancers for the Olympic Youth Festival to mark the opening of the 1936 Summer Olympics in Berlin. In 1942 Wigman sold her school in Dresden. She received a guest teaching contract at the dance department of the University of Music and Theatre Leipzig, where the concert pianist Heinz K. Urban accompanied her as a répétiteur. In the same year, Wigman appeared for the last time as a solo dancer with Abschied und Dank (Farewell and Thanks).

Неміс би фестивалі мен Гёббельдің нацистік пропагандасы

Веймар Германиясының нацизмге құлауы кезінде Вигманның қазіргі заманғы биге қосқан үлесі, нацизмнің ықпалында және құрылымдық биге (балетке) қарағанда «еркін» қозғалыстарды бағалау аясында қалыптасты. Марион Кант «Би – нәсілдік мәселе: Рейхтің халықтық ағарту және насихаттау министрлігінің би саясаты» еңбегінде Вигманның би стилі нацистік идеологияны тарату құралына айналғанын жазды. Нацистердің өнерге қатысты көзқарастарын сипаттай келе, Федералдық мұрағаттағы насихаттау министрлігінің құжаттары «бидің бағынышқа түскен идеологияны» көрсетеді, себебі Ausdruckstanz, яки жаңа неміс биі, нацистік басшылардың бидің қозғалысқа пайда әкеледі деген сенімінен кейін кеңінен қабылданған өнер түріне айналды. Канттың 4-құжатында Фриц Бёмеден Геббельске жолданған хатта «неміс өнер биін өнер түрі ретінде ескерусіз қалдыруға болмайды» және ол «құрылысшылық және қалыптастырушы күш ретінде, нәсілдік құндылықтардың сақшысы ретінде, сондай-ақ неміс мінезі мен ұстанымына жат, шетелдік ұстанымдардың шатастыратын ағынына қарсы қалқан ретінде жұмыс істеуі керек» делінген. Сондықтан Вигман мен оның әріптестерінің қазіргі заманғы би стилі неміс халқын сыртқы ықпалдан қорғау және тазарту құралы ретінде қарастырылды. Министрлік кеңесшісі фон Кёдельдің Рейхтің халықтық ағарту және насихаттау министрлігіне жолданған хатында Вигманның мектебі «неміс өнер биінің төрт үлгілік мектебінің» бірі деп танылды. Нәтижесінде, бұл құжаттар Вигманның шығармашылығының нацизмнің идеологиясына қалай сәйкес келгенін, ал Веймар Республикасының құлауы Вигманның табысына қалай мүмкіндік бергенін, «еркін» бидің нацистік насихат ретінде қабылдануына жол ашқанын көрсетеді. Вигманның шығармалары фашистік қоғам құруға арналған бидің мүмкіндіктерін де ұсынды. Сьюзан Мэннинг «Үшінші рейхтегі қазіргі би, қайта қарау» еңбегінде «қазіргі бишілер өздерінің Tanzgemeinschaft («би қауымдастығы») идеалын Volksgemeinschaft («ұлттық қауымдастық») фашистік идеалымен араластырып, шатастырды» деп жазды. Сондықтан неміс би ортасы тікелей нацистік қауымдастықтарды қолдамады. Мэннинг Канттың тағы бір еңбегін келтіреді, «Өлім мен қыз: Веймар Республикасындағы Мэри Вигман», онда Кант Германияда нацизмнің өркендеуінің алғашқы жылдарында Вигманның көптеген жазбаларын зерттейді. Бұл жерде Вигман «Республиканы құлатуға тырысатын консервативті және оңшыл ұлтшылдарды» қолдағандай көрінді, бұл Мэннингтің пікірінше, «Веймар саясатының бағытына халықтық ойды енгізуде» маңызды рөл атқарды. Сондықтан қазіргі би Германияның бірігуінің белгісіне айналды, ал Вигманның өнері би арқылы халықтық қауымдастықтар құруға жетекшілік етті. Вигманның нацизмге және оның өркендеуіне қосқан үлесінің қасақана немесе бейсана болғаны туралы мәселе даулы, өйткені Мэннинг «Мэри Вигман өзінің нацистік ұстанымдарын нығайтатынын білмей, нацистік мәдени саясатқа қарсы шығуы мүмкін еді» деп мойындайды. Алайда, Вигманның нацистік партияға қатысты жеке көзқарасына қарамастан, оның жұмысы сөзсіз нацистік арийлік бостандық, қауымдастық және ұлттық ерекшелік идеалдарымен қатар өмір сүрді және тіпті оларға сәйкес келді.

Amidst the fall of Weimar Germany to Nazism, Wigman's contributions to modern dance existed within the umbrella of Nazism and the rejection of structured dance (ballet) in favour of “freer” movements. Marion Kant writes in “Dance is a Race Question: The Dance politics of the Reich Ministry of Popular Enlightenment and Propaganda” that Wigman's dance style became a means through which Nazi ideologies were propagated. Describing Nazi perceptions of art, records of the Propaganda Ministry in the Federal Archives “embody an ideology to which dance became subject,” as Ausdruckstanz, or the new German Dance, arose as a widely accepted art form due to Nazi leaders’ beliefs that dance would benefit the movement. Document 4 in Kant's work features a letter from Fritz Böhme to Goebbels, which articulates how the “German artistic dance must not be allowed to be neglected as an art form” and must “function as a constructive and formative force, as the guardian of racial values, and as a shield against the flood of confusing foreign postures alien to the German character and German stance”. Wigman and her colleagues’ modern dance styles were therefore deemed a means by which the German people could be shielded by outside influence and purified. A note from Ministerial Councilor von Keudell to the Reich Ministry for Popular Enlightenment and Propaganda also recognized Wigman's school as one of the “four model schools of German art dance”. Ultimately, these records reveal how Wigman's work fit into the narrative of Nazism and how the fall of the Weimar Republic allowed for Wigman's success, yielding to the acceptance of “free” dance as Nazi propaganda. Wigman's work also contributed to dance as a gateway for fascist community building. Susan Manning writes in “Modern Dance in the Third Reich, Redux” that “modern dancers conflated and confused their ideal of the Tanzgemeinschaft (‘dance community’) with the fascist ideal of Volksgemeinschaft (‘ethnic community’)”. German dance environments therefore indirectly supported budding Nazi communities. Manning cites another work by Kant, “Death and the Maiden: Mary Wigman in the Weimar Republic,” in which Kant examines many writings by Wigman in the early years of the rise of Nazism in Germany. Here, Wigman seemed to express support for “the conservative and right wing nationalists who would bring down the Republic,” which Manning claims was instrumental in “bringing Volkish thought into the mainstream of Weimar politics”. Modern dance therefore became a hallmark of German unification, with Wigman's art heading the establishment of Volkish communities through dance. Whether Wigman's contributions to Nazism and its rise were intentional or unintentional is a matter of dispute, as Manning recognizes that “Mary Wigman could [have] opposed Nazi cultural policy, without recognizing that her own belief reinforced the Nazi position”. Yet, despite Wigman's personal attitudes toward the Nazi Party, her work undoubtedly coexisted and even fit within Nazi ideals of Aryan freedom, community, and identity.

Соғыстан кейінгі Германия

1945 жылдан кейін Вигман Лейпциг мектебінде қызметін қайта бастады және 1947 жылы Лейпциг операсында оқушыларымен бірге "Орфео мен Эвридика" операсын керемет қойылым түрінде көрсетті. 1949 жылы Вигман Батыс Берлинге қоныстанды, онда ол жаңа экспрессивті би мектебін – Мэри Вигман студиясын құрды.

Шиллер сыйлығы мен Құрмет ордені

1954 жылы Вигман Мангейм қаласының Шиллер сыйлығын, ал 1957 жылы Германия Федеративтік Республикасының Еңбегі үшін орденінің Ұлы крестін алды. 1967 жылы ол Батыс Берлиндегі студиясын жабып, ел ішінде және шетелде лекция оқуға белсенді түрде кірісті. Мэри Вигман 1973 жылы қайтыс болды. Оның күлі сол жылдың 14 қарашасында Германияның Эссен қаласындағы Остфридхофтағы Вигман отбасының қабіріне қойылды.

Өндірістер

Вигман өзінің алғашқы қоғамдық өнерін 1914 жылдың ақпан айында Мюнхенде көрсетті, онда өзінің екі биін орындады, соның ішінде Lento деп аталатын би және кейіннен оның ең маңызды туындыларының бірі болған Hexentanz (Қызыл би) биінің алғашқы нұсқасы. 1918 жылы жүйкелік аурудан емделген кезде Вигман өзінің алғашқы топтық композициясы – Die sieben Tänze des Lebens (Өмірдің жеті биі) биінің хореографиясын жазды, ол бірнеше жылдан кейін, 1921 жылы тұсаукесерге шықты. Осыдан кейін оның мансабы мен ықпалы нақты басталды. 1925 жылы итальяндық қаржыгер Риккардо Гуалино Вигманды Туринге шақырып, жеке театрында және жаңа ашылған Театро ди Торинода өнер көрсетуге ұсынды. Ол бірнеше жыл бойы концерт сахнасында сәтті өнер көрсетті. Вигманның билері көбінесе әлемдік музыкамен және батыс емес аспаптармен, мысалы, флейталармен және негізінен соққылы аспаптармен, Үндістан, Таиланд, Африка және Қытайдан келген гонгтар мен барабандармен, сондай-ақ қоңыраулармен сүйемелденді, бұл үнсіздікпен зейінге тартылды. Кейінірек ол композиторлардың талантын хореографиясына сүйемелдеу үшін музыка жазуға пайдаланды, және көптеген хореографтар осы тәсілді қолдана бастады.

Тану

Вигманның бұрынғы оқушысы Кэтрин Сехнерт әлі де Вигман стиліндегі би техникасы мен импровизацияны оқытады. Дрезденде бұрын Антон Саефков атымен аталған Сейворштадт және Дрезден бас станциясының жанындағы көше Мэри Вигманның есімімен аталды. Оның есімімен Боннның Вилих-Мюльдорф ауданында, Ганновердің Ботфельд ауданында және Мангеймнің Кэфертал ауданында да көшелер аталды. Ганноверде Вигманның бұрынғы үйі, Шмидстрассе 18 мекенжайында, ескерткіш тақта орнатылды. Лейпцигте Моцартштрассе 17 үйінде Вигманның естелігіне арналған мемориалдық тақта орнатылған, өйткені ол 1942 жылдан бастап, 1949 жылы Батыс Берлинге көшкенге дейін осы жерде тұрып, сабақ берген.

Мэри Вигман қоғамы мен Мэри Вигман қоры

Бірінші Мэри Вигман қоғамы 1925 жылы қарашада Берлинде Мэри Вигман би тобының достары қоғамы ретінде құрылды. Құрылтайшы мүшелерге театр директоры Макс фон Шиллингс, Рейхскунстварт Эдвин Редслоб, композитор Юген д'Альберт, суретшілер Эмиль Нольде және Конрад Феликсмюллер, археолог және жоғары лауазымды үкімет министрі, журналистер мен театр сыншылары Альфред Керр және, өнер тарихшысы Фриц Вихерт, Вильгельм Воррингер және құпия кеңесші Эрих Лексер, хирург кірді. Ол бірнеше жыл ғана өмір сүрді. Онжылдықтар бойы қазіргі заманғы бидің тарихы мен болашағына адал қызмет еткен Мэри Вигман Gesellschaft e. V. «Tanzdrama» (Би драмасы) журналын жариялап, бірқатар симпозиумдар ұйымдастырды, ол 2013 жылы Мэри Вигман қорына (Mary Wigman Stiftung) айналдырылды. Қор Кёльндегі неміс би мұрағатында (Deutsches Tanzarchiv Köln) орналасқан, ол Мэри Вигманның туындыларын пайдалану құқығына ие.

Мэри Вигман сыйлығы

1993 жылдан бері Семеропераны дамыту қоры Саксон мемлекеттік операсына (Sächsischen Staatsoper) қатысты немесе қатысқан көрнекті әртістер мен ансамбльдерді Мэри Вигман сыйлығымен марапаттап келеді. Марапат жыл сайын гала-концертте – қорының жүлдегерлерінің концертінде табыс етіледі. 1993 жылы алғашқы жүлдегер аталды. 2006 жылдан 2012 жылға дейін сыйлық тапсырылмады.

Жарияланған шығармалары

Өмірдің жеті биі. Би поэзиясы. Диедерикс, Йена 1921. Композиция. Зеботе, Уберлинген 1925. Немец би өнері. Рейснер, Дрезден 1935. Би тілі. Баттенберг, Штутгарт 1963; Жаңа басылым: Баттенберг, Мюнхен 1986, Би тілі. Веслиан университетінің баспасы, Миддлтаун, Коннектикут 1966.