Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Гавай аралдарының ханшайымы (1851–1887) – «The Legend of Zelda» ойынынан Каланимокудың жауының әйелі.
Princess of the Hawaiian Islands (1851–1887)
the wife of Kalanimokuthe enemy from The Legend of Zelda
Мириам Ликелике Кекаулуохи Кеахелапалапа Капили (13 қаңтар 1851 – 2 ақпан 1887) – Гавай корольдығының ханшайымы және билік құрған Калакауа үйінің мүшесі. Ол Оаху аралындағы Гонолулу қаласында дүниеге келген. Ликеликенің ата-анасы Аналеа Кеохокалоле мен Цезарь Капаакеа болды, ал олардың отбасы Гавай аристократиясының али класына жатты. Алты жасқа толғанға дейін ол денсаулығын жақсарту үшін Гавай аралында өсті. Кейін Ликелике Гонолулуға оралды, онда қаладағы қыздар мектептерінде католик және конгрегационалист мұғалімдерінен білім алды. Ол 1870 жылы шотланд бизнесмені Арчибальд Скотт Клегорнға үйленді және Гавай корольдығының 1893 жылы құлатылуына дейін тақтың соңғы мұрагері болған ханшайым Кайлуланидің анасы болды. Ликелике оның қызымен байланысты болған Айнахау иелігінің алғашқы иесі болды. Ол 1879 жылдан 1880 жылға дейін Гавай аралының губернаторы болды және әпкесі Лилиуокаланиден кейін таққа отыру тізімінде тұрды. Ликелике 1887 жылы түсініксіз жағдайда қайтыс болды, оның өліміне зұлым ниетпен «тілек тілеу» себеп болды деген әңгімелер тарады. Ол және оның бауырлары Гавай музыкасының Даңқ залында Na Lani ʻEhā («Көктемнің төртеуі») деп танылды, себебі олар Гавай музыкалық мәдениеті мен тарихын дамытуға үлкен үлес қосты.
Likelike (; Miriam Likelike Kekāuluohi Keahelapalapa Kapili; January 13, 1851February 2, 1887) was a princess of the Hawaiian Kingdom and member of the reigning House of Kalākaua. She was born in Honolulu, on the island of Oʻahu. Likelike's parents were Analea Keohokālole and Caesar Kapaʻakea, and the family were members of the aliʻi class of the Hawaiian nobility. Before the age of six, she was raised on the island of Hawaii for her health. Likelike later returned to Honolulu, where she was educated by Roman Catholic and Congregationalist teachers in the city's girls' schools. She married Scottish businessman Archibald Scott Cleghorn in 1870 and was the mother of Princess Kaʻiulani, the last heir to the throne before the 1893 overthrow of the Hawaiian Kingdom. Likelike was the first mistress of the ʻĀinahau estate, which became associated with her daughter. She was Governor of the island of Hawaii from 1879 to 1880 and was in the line of succession to the throne after her sister, Liliʻuokalani. Likelike died under mysterious circumstances in 1887, with rumors that she was malevolently "prayed" to death. She and her siblings are recognized by the Hawaiian Music Hall of Fame as Na Lani ʻEhā (The Heavenly Four) for their patronage and enrichment of Hawaii's musical culture and history.
Жас шағы мен отбасы
Ликилик 1851 жылдың 13 қаңтарында Оаху аралындағы Гонолулу қаласында Аналеа Кеохокалоле мен Цезарь Капаакеа отбасында дүниеге келді. Оның толық аты – Мириам Ликилик Кекаулуохи Кеахелапапа Капили. Оның есімдерінің екеуі – бұрынғы Гавайи басшысы және Каланимокудың әйелі болған Ликилик, сондай-ақ Кухина Нуи (премьер-министр) және король Луналилоның анасы Мириам Аухеа Кекаулуохи (1873–74 жылдары тақ отырған). Оның ата-анасы патша Камехамеха III-нің (1825–54 жылдары билеген) және кейіннен оның мұрагері Камехамеха IV-нің (1855–64 жылдары билеген) саяси кеңесшілері болды. Ликиликтің анасы – ʻАиканака мен Камаʻеокаланидің қызы, ал әкесі – Каманава II (ʻАиканаканың жартылай ағасы) мен Камокуикидің ұлы болды. Олардың отбасы Гавайи аристократиясының алиʻи класына жатты және 18 ғасырдағы алиʻи нуи (жоғарғы монарх) Кеавеʻикекахиалиʻиокамокудан тараған Камехамеха әулетінің туыстары еді. Ликилик Кеавеахеулу мен Камеʻеиамокудан тараған, олар Хавай Королдығын жаулап алған кезде Камехамеха I-нің (1782–1819 жылдары билеген) бес патшалық кеңесшісінің қатарында болды. Оның ата-анасының әкесі Камеʻеиамоку, Хавай елтаңбасында өзінің патшалық егізі Каманавамен бірге бейнеленген. Көпбалалы отбасының ең кіші қызы және соңғы баласы, оның туған бауырлары – Джеймс Калиокалани, Дэвид Калакауа, Лилиуокалани, Анна Кайлуни, Каʻиминаʻауао және Уильям Питт Лелеиохоку II. Олар басқа отбасы мүшелерімен ханай (асырап алу) рәсімі арқылы тәрбиеленді. Гавайи дәстүріндегі ханай – кеңейтілген отбасыларда асырап алудың бейресми түрі. Ликилик бала кезінде денсаулығы нашар болғандықтан, оны Гавайи аралындағы Конаның құрғақ климатына жіберді.
Likelike was born on January 13, 1851, in Honolulu on the island of Oʻahu, to Analea Keohokālole and Caesar Kapaʻakea. Her full name was Miriam Likelike Kekāuluohi Keahelapalapa Kapili. Two of her namesakes were Likelike (an earlier Hawaiian chiefess and wife of Kalanimoku) and Miriam Auhea Kekāuluohi, Kuhina Nui (premier) and the mother of King Lunalilo (r. 1873–74). Her parents were political advisors to King Kamehameha III (r. 1825–54) and later to his successor, Kamehameha IV (r. 1855–64). Likelike's mother was the daughter of ʻAikanaka and Kamaʻeokalani, and her father was the son of Kamanawa II (half brother of ʻAikanaka) and Kamokuiki. Their family belonged to the aliʻi class of Hawaiian nobility and were collateral relatives of the reigning House of Kamehameha, descended from the 18th century aliʻi nui (supreme monarch) Keaweʻīkekahialiʻiokamoku. Likelike was descended from Keaweaheulu and Kameʻeiamoku, two of the five royal counselors of Kamehameha I (r. 1782–1819) during his conquest of the Hawaiian Kingdom. Kameʻeiamoku, her parents' grandfather, was depicted with his royal twin Kamanawa on the Hawaiian coat of arms. The youngest daughter and penultimate child of a large family, her biological siblings included James Kaliokalani, David Kalākaua, Liliʻuokalani, Anna Kaʻiulani, Kaʻiminaʻauao, and William Pitt Leleiohoku II. They were hānai (adopted) by other family members. The Hawaiian custom of hānai is an informal form of adoption in extended families. Because Likelike was not healthy as a child, she was sent to live in the dry climate of Kona on the island of Hawaii.
Қоғамдық өмір
Патшалық билікке келгеннен кейін, Ликиликтің ағасы Калакауа оған және олардың бауырларына патшалық атақтар мен дәрежелер берді: оның әпкелері Лидия Камакаʻеха Доминис (Лилиʻуокалани) және принцесса Мириям Ликилик Клегорн, ал ағасы – принц Уильям Питт Лелеиохоку атанды. Соңғысы Гавай тағының мұрагері деп жарияланды, себебі Калакауа мен королева Капиоланидің өз балалары болмады. 1877 жылдың 9 сәуірінде Лелеиохоку қайтыс болғаннан кейін Калакауа Лилиʻуокаланиді тақтың мұрагері етіп жариялады. Ликилик және оның қызы мұрагерлік тізбегінде келесі кезекте тұрды. Калакауа 1883 жылдың 10 ақпанында патент арқылы Ликиликке Корольдіктің ханшайымы атағын берді, сондай-ақ 1873 жылдан бері әдепті атақтарын қолданып жүрген отбасы мүшелерін де мойындады. Ол король мен королевадан кейін, патшайым жесір Эмма мен Лилиʻуокалани және оның күйеуі Джон Оуэн Доминистен кейін, ал күйеуі мен олардың қызы принцесса Кайлуланиден жоғары дәрежеде тұрды. Ликилик Калакауаның таққа отыру рәсіміне қатысты, ол оның билікке келгеніне тоғыз жыл толуымен аталды, яғни 1883 жылдың 12 ақпанында. Ол Сан-Францискодан тапсырыс берген "жемжүбен және қауырсынмен әшекейленген ақ сатеннен тігілген халат" киді, ал оған Клара мен Лиззи Кони есімді әпкелері қызмет көрсетті. Капитан Джеймс Куктың Гавай аралдарына қонғандығын еске түсіретін Кук монументі – обелиск 1874 жылдың қараша айында оның қаза болған жерінде ашылды. Ұлыбритания мен АҚШ сол кезде Ресейдің патшалықты басып алуына қарсы тұрған одақтастар ретінде қарастырылды. 1877 жылдың 26 қаңтарында Ликилик пен Клегорн Кеалакекуа шығанағындағы Кук монументі маңындағы жерлерін Гавайдегі британдық комиссары Джеймс Хей Вудхаусқа және оның кейінгі мұрагерлеріне монументті "сақтау және күту" үшін бір долларға сенімділікпен тапсырды. Бұл құжатқа Ликилик пен оның күйеуінің есімдері енгізілгенімен, тек Клегорн ғана қол қойды. Құжаттағы мәтінге сәйкес, Вудхаус пен оның мұрагерлері (британ үкіметі емес) жердің иелеріне айналды. Бұл қателік 1939 жылға дейін анықталмады, осы кезде Вудхаус мұралық құжатты британ үкіметіне 1 долларға берді.
After his accession, Likelike's brother Kalākaua bestowed royal titles and ranks upon her and their siblings: sisters became Princess Lydia Kamakaʻeha Dominis (Liliʻuokalani) and Princess Miriam Likelike Cleghorn and their brother became Prince William Pitt Leleiohoku. The latter was also named heir to the Hawaiian throne, as Kalākaua and Queen Kapiʻolani had no children of their own. After Leleiohoku's death on April 9, 1877, Kalākaua proclaimed Liliʻuokalani heir apparent to the throne. Likelike and her daughter were next in the line of succession. Kalākaua bestowed the title of Princess of the Kingdom on Likelike by letters patent on February 10, 1883, also recognizing other members of his family who been using their courtesy titles since 1873. She was ranked in precedence behind the king and queen, Queen Dowager Emma and Liliʻuokalani and her husband, John Owen Dominis, and ranked above her husband and their daughter Princess Kaʻiulani. Likelike participated in Kalākaua's coronation, nine years into his reign, on February 12, 1883. She wore "a robe of brocaded white satin trimmed with pearls and feathers" ordered from San Francisco, and was waited on by sisters Clara and Lizzie Coney. The Cook Monument, an obelisk commemorating Captain James Cook's landing on the Hawaiian Islands, was unveiled in November 1874 at the place where he was killed. Great Britain and the United States were seen at the time seen as allies who prevented Russia from seizing the kingdom. On January 26, 1877, Likelike and Cleghorn deeded their land at the Cook Monument at Kealakekua Bay in trust to the British Commissioner to Hawaii James Hay Wodehouse and his subsequent heirs for one dollar "to keep and maintain" the monument. Although the deed names Likelike and her husband, its only signatory was Cleghorn's. Because of the deed's wording, Wodehouse and his heirs (not the British government) became owners of the land. The error was not discovered until 1939, when the Wodehouse estate conveyed the deed to the British government for $1.
Басқарушылық
Губернатор Сэмюэл Кипи 1879 жылдың 11 наурызында лауазымында қайтыс болды. Ликелике 29 наурызда оның орнына тағайындалды және 1880 жылдың 2 қыркүйегіне дейін бұл қызметті атқарды. Губернатор ретіндегі алғашқы ресми кездесуі 31 мамырда Хилодағы сот үйінде өтті. Гавайи аралы үшін әйел губернатор жаңа емес еді, себебі ханшайым Кеʻеликолоани (Каʻиуланидің тәрбиешісі) 1855 жылдан 1874 жылға дейін осы лауазымды иеленген. Өзінің қызмет ету кезеңінде Ликелике аралдың барлық аудандарына сапар шекті және Кона мен Хилоға ерекше көңіл бөлді. 1880 жылдың қыркүйегінде ол лауазымынан кетті, ал сол жылдың 2 қыркүйегінде ханшайым Виктория Киноики Кекаулике (патшайым Капиоланидің кіші қарындасы) оның орнына тағайындалды. 1882 жылғы заң шығару отырысы оның жылдық жалақысын 12 000 долларға дейін көтерді және жеті жасар қызы ханшайым Каʻиуланиге 5 000 доллар қаражат бөлді.
Governor Samuel Kipi died in office on March 11, 1879. Likelike was appointed his successor on March 29, and held the position until September 2, 1880. Her first official meeting as governor was at the Hilo courthouse on May 31. The island of Hawaii was no stranger to a female governor, since Princess Keʻelikōlani (Kaʻiulani's godmother) had held the position from 1855 to 1874. During her tenure, Likelike visited all of the island's districts and had a special affinity for Kona and Hilo. She had resigned her position by September 1880, and Princess Victoria Kinoiki Kekaulike (Queen Kapiʻolani's younger sister) was appointed her successor on September 2 of that year. The 1882 legislative session increased her annual salary to $12,000 and appropriate $5,000 for her seven year old daughter Princess Kaʻiulani.
Қайырымдылық
Лайклайк бірқатар қайырымдастық жобаларына қатысты. 1874 жылдың 19 ақпанында ол Калакава I-нің Хуи Хуулу а Хуола Ла Хуиін құрып, ұйымдастырды, және ол оның алғашқы президенті болды. Ағасы таққа отырғаннан кейін бір апта өткен соң құрылған бұл ұйым, оның ұранынан ("Hoʻoulu Lāhui"; "халықты [lāhui] көбейту, жаңарту, қайта құру және дамыту") атын алды. Ұйым мұқтаж жандарға қаржылай көмек, киім-кешек, медициналық қызмет немесе баспана, азық-түлік және отбасылық жерлеу сияқты түрлі көмектер көрсетті. 1886 жылы Лайклайк өзінің әпкесіне "хавайлық әйелдерді өз нәсілінен шыққан, ата-аналары оларды өмірдің міндеттеріне дайындауға мүмкіндік таппаған жас қыздардың дұрыс тәрбиеленуіне қызықтыру" мақсатындағы Лилиуокалани білім беру қоғамын құруға көмектесті. Ол ұйымның бір бөлімшесін, ал Лилиуокалани екінші бөлімшесін басқарды. Бұл қоғам Лайклайктің білім алған орны – Каваиахао қыздар семинариясы мен Камехамеха мектебіндегі хавайлық қыздардың білімін қолдады. Лайклайк қайтыс болғаннан кейін Лилиуокалани ұйымның толық басшылығын өз қолына алды.
Likelike was involved in a number of philanthropic projects. On February 19, 1874, she created and organized the Hui Hooulu a Hoola La Hui of Kalakaua I, a charity of which she was its first president. Organized one week after her brother's ascension to the throne, it took its name from his motto ("Hoʻoulu Lāhui"; "to increase, restore, re establish and advance the lāhui [people]"). The organization provided assistance for the needy, including financial help, clothing, medical care or shelter, food, and family burials. Likelike helped her sister to found the Liliʻuokalani Educational Society, an organization "to interest the Hawaiian ladies in the proper training of young girls of their own race whose parents would be unable to give them advantages by which they would be prepared for the duties of life", in 1886. She led one division of the organization, and Liliʻuokalani led the other. It supported the education of Hawaiian girls at Likelike's alma mater, Kawaiahaʻo Seminary for Girls, and Kamehameha School. After Likelike's death, Liliʻuokalani assumed full leadership of the organization.
Австралия мен АҚШ-қа саяхат
Ликилик некеде үш рет шетелге саяхаттады. Ол 1871 жылдың тамыз айынан желтоқсан айына дейін күйеуімен бірге ұзақ айларын тойлап, Окленд, Сидней және Мельбурн қалаларына барып, отарлық губернаторлармен және шенеуніктермен кездесті. 1877 жылы ағасы Лелеиохукудың қайтысына күйініп, ол денсаулығын жақсарту үшін Сан-Францискоға сапар шегіп, Калифорния мен Гавай арасындағы алғашқы рейсінде Likelike кемесімен Хонолулуға оралды. 1887 жылдың қаңтар айының ортасында Гавай аралының жағалауында қызыл авеовео балықтарының үлкен тобы көрінді, бұл гавайлық сенімдер бойынша, патшалық отбасының бір мүшесінің өлімін болжайтын белгі еді. 1887 жылдың 2 ақпанында, сағат 17:15-те, 36 жасында Ликилик себебі белгісіз аурудан қайтыс болды. Гавайдағы еуропалық-американдық (хаоле) қауымдастығында оның ырым-жырымнан қорқып қайтыс болғаны, немесе күшті кахуна ʻanāʻanā оны өлімге "тілегені", немесе 1887 жылы Мауна-Лоа жанартауының атқылауын тоқтату үшін Пеле қадірлісіне өмірін құрбан еткені туралы әңгімелер тарады. Алайда, оның медициналық кеңесшілерінің айтуынша, "Егер принцесса Ликилик жеткілікті тамақтанған болса, оның күшіне қайта оралуына ешқандай себеп болмас еді". 27 ақпанда тақ бөлмесінде жерлеу рәсімі өтті. Қағилі ұстаушылар 3 ақпаннан бері үздіксіз толқып тұрды, ал "ешқандай хула осы қастерлі сәттерге нұқсан келтірмеді". Ликилик Мауна-Ала королдік мавзолейіне жерленді. Оның табыты басты мавзолейдің алдына, басқа табыттардың қатарына қойылды. Оқиғаны фотографтар мен суретші бейнеледі. Екі қарындас ағаларының билік басында тұрған кезінде Хуи Химени Каохуокалани (Каохуокалани ән айту клубы немесе Каохуокалани ән айту қауымдастығы) атты королдік хор тобын құрды. Олар ағалары құрған топтармен бірге хор сайыстарына қатысты. Топ 1887 жылы принцесса Ликиликке арналған жерлеу рәсімі үшін бірнеше каникау (айғыс) жазды, олардың ішінде Лилиуокалани және күтуші әйелдер Каполи Камакау мен Элиза Вуд Холттың әндері де болды. Камакау Ликилик қайтыс болған кезде оған құрмет ретінде "Ими Иа Ка Лани" ("Жаспар іздеуде") әнін жазды. Ликиликтың көптеген туыстарының шығармаларымен салыстырғанда, оның өзінің композицияларының азы ғана сақталған. Ол көптеген мелелеріне "Капили" деген атпен қол қойды. Сақталған ең танымал шығармаларының қатарында "ʻÂinahau" (оның үйіне арналған ән, онда ол көптеген шығармаларын жазды) және "Kuʻu Ipo Ika Heʻe Pue One" ("Менің сүйікті жаным"), сондай-ақ "Ka ʻOwē A Ke Kai" деп аталды, оны Канахеле "өзінің ешқашан үйленбеген сүйіктісіне арнап жазған" деді. Басқа әндердің ішінде "Maikaʻi Waipiʻo" ("Сұлу Waipiʻo", оның қызының сүйікті әні), "ʻAia Hiki Mai" және "Lei Ohaoha" бар. Ликилик және оның туыстары Гавай музыкасының Даңқ залында На Ланьи ʻЭха (Жаспар төрттік) деп танылды, олар Гавай музыкалық мәдениеті мен тарихын қолдап, байытқандары үшін. Канахеленің айтуынша, Ликилик төрт патшаның ішіндегі ең аз танылған тұлға.
Likelike traveled abroad three times during her marriage. She visited Auckland, Sydney and Melbourne from August to December 1871 with her husband on their extended honeymoon, and met colonial governors and officials. In 1877, mourning the death of her brother Leleiohoku, she traveled to San Francisco for her health and returned to Honolulu on the steamer Likelike on its first voyage between California and Hawaii. In mid January 1887, a large school of red āweoweo fish was seen off the coast of the island of Hawaii, an omen in native Hawaiian beliefs that foretold the death of a member of royalty. At 5:15 p. m. on February 2, 1887, Likelike died of unknown causes at age 36. Rumors circulated in Hawaii's Euro American (haole) community that she had died of fear due to superstition or had been "prayed" to death by a powerful kahuna ʻanāʻanā, or that she sacrificed her life to the goddess Pele to stop the 1887 eruption of Mauna Loa. According to her medical advisors however, they stated that "If Princess Likelike had taken sufficient nourishment there was no reason why she should not have recovered strength." The funeral was held in the throne room on Sunday, February 27. The kāhili bearers had waved continuously since February 3, and "no hula had marred the solemnity". Likelike was buried in the Royal Mausoleum at Mauna ʻAla. Her coffin was placed at the head of the main mausoleum, in the center of a row of other coffins. Photographers and a sketch artist recorded the event. The two sisters founded a royal choral group, Hui Himeni Kaohuokalani (the Kaohuokalani Singing Club or Kaohuokalani Singing Association), early in their brother's reign. They participated in choral competitions with groups founded by their brothers. The group composed a number of kanikau (dirges) for the funeral of Princess Likelike in 1887, including songs by Liliʻuokalani and ladies in waiting Kapoli Kamakau and Eliza Wood Holt. Kamakau composed "Imi Ia Ka Lani" ("The Heavenly One Is Sought") as a tribute to Likelike at her death. Few of Likelike's compositions survive, compared to those of her siblings. She signed many of her mele (songs) with the name "Kapili". Notable surviving compositions include "ʻÂinahau" (an ode to her home, where she composed most of her works) and "Kuʻu Ipo Ika Heʻe Pue One" ("My Sweetheart"), also known as "Ka ʻOwē A Ke Kai", which Kanahele said was "written for a sweetheart she never married". Other songs included "Maikaʻi Waipiʻo" ("Beautiful Waipiʻo", her daughter's favorite), "ʻAia Hiki Mai" and "Lei Ohaoha". Likelike and her siblings are recognized by the Hawaiian Music Hall of Fame as Na Lani ʻEhā (The Heavenly Four) for their patronage and enrichment of Hawaii's musical culture and history. According to Kanahele, Likelike is the least recognized of the four royals:
Ескерткіштер мен атаулар
Иолани сарайының жанында орналасқан Ликилик көшесі 1874 жылы ханшайымның құрметіне аталды. Сол жерде екінші сарай салынғаннан кейін, Ликилик қақпасы (Ликилик көшесіне қарап тұрған) оның құрметіне аталып, патшалық отбасы мүшелері үшін жеке кіреберіс ретінде қолданылды. Гавай почтасы 1882 жылы Ликиликтің суреті салынған көгілдір-жасыл түсті бір центтік марка шығарды. Бұл маркалар 1894 жылға дейін қолданыста болды. "Ликилайк" атты бу кемесі 1877 жылдың 2 тамызында Сан-Францискода суға түсіріліп, 14 тамызда Гонолулуға жетті. Ол ханшайымның құрметіне аталған. Саудагер Сэмюэл Гарднер Уайлдерге сатылып, аралдар арасындағы тасымал үшін пайдаланылған, бірақ 1897 жылы Гавай аралының Кеавеʻула жағалауында сүңгіп кетті. Гонолулудағы Әулие Андрей соборындағы терезе Ликиликтің қызы Кайлуанидің арқасында оған арналды. Гавайиде ханшайымның есімімен аталатын бірнеше орын бар, олардың ішінде Ликилик тас жолы және Ликилик бастауыш мектебі бар.
Likelike Street, near the original ʻIolani Palace, was named in honor of the princess in 1874. After the construction of the second palace on the same spot, Likelike Gate (which faced Likelike Street) was named in her honor and used as a private entrance for members of the royal family. The Hawaiian postal service issued one cent, blue on green postage stamps with a portrait of Likelike in 1882. They were in use until 1894. The steamship Likelike, named for the princess, was launched on August 2, 1877, from San Francisco and arrived in Honolulu on August 14. Sold to businessman Samuel Gardner Wilder and used for inter island transport, it was wrecked in 1897 off the coast of Keawe‘ula on the island of Hawaii. A window at St. Andrew's Cathedral in Honolulu was dedicated to Likelike by her daughter, Kaʻiulani. Several places in Hawaii are named after the princess, including Likelike Highway and Likelike Elementary School.