Гавайи соңғы патшайымы Лилиуокалани

Кіріспе

Гавайидің соңғы ханымы 1891-1893 жылдар аралығында Лилиуокалани (Liliʻuokalani; Лидия Лилиу Лолоку Валания Камакаʻеha; 2 қыркүйек 1838 жыл – 11 қараша 1917 жыл) – Гавай корольдігінің соңғы монархы және жалғыз патшайымы. Ол 1891 жылдың 29 қаңтарынан бастап, 1893 жылдың 17 қаңтарында Гавай корольдігі құлағанға дейін билік жүргізді. "Aloha ʻOe" және көптеген басқа да шығармалардың авторы, ол төңкерістен кейін түрмеде отырғанда "Hawaiʻi's Story by Hawaiʻi's Queen" атты өзінің өмірбаянын жазды. Лилиуокалани 1838 жылы Оаху аралындағы Гонолулу қаласында дүниеге келген. Оның туған ата-анасы – Аналеа Кеохокалоле мен Цезарь Капаʻакеа, бірақ ол туғаннан кейін Абнер Паки мен Лаура Кониялардың hānai (бейресми асырап алу) арқылы тәрбиеленді және олардың қызы Бернис Пауахи Бишоппен бірге өсті. Ол христиан дінінде шомылдырылып, Корольдік мектепте білім алды. Ол және оның бауырлары мен туыстары король Камехамеха III-нің тақ мұрагері болуға лайық деп жарияланды. Ол кейіннен Оаху губернаторы болған америкалық Джон Оуэн Доминиске тұрмысқа шықты. Олардың биологиялық балалары болмады, бірақ бірнеше баланы асырап алды. 1874 жылы оның ағасы Дэвид Калакауа таққа отырғаннан кейін, оған және оның бауырларына батыс үлгісіндегі Принц және Принцесса атақтары берілді. 1877 жылы кіші інісі Лелеиохоку II қайтыс болғаннан кейін, ол таққа мұрагер ретінде жарияланды. Виктория патшайымының Алтын мерейтойында ол ағасының атынан Ұлыбританияға ресми елші ретінде барды. Лилиуокалани 1891 жылдың 29 қаңтарында, ағасының қайтысынан соң тоғыз күн өткенде таққа отырды. Билік құрған кезінде ол монархияның билігін және экономикалық жағдайы нашар адамдардың дауыс беру құқығын қалпына келтіретін жаңа конституция жобасын жасауға тырысты. Оның Байонет конституциясын жою әрекеттерінен қорқып, Гавайидегі америкалықтардың ықпалды топтары 1893 жылдың 17 қаңтарында монархияны құлатты. Төңкеруге Джон Л. Стивенс басқарған АҚШ теңіз жауынгерлерінің американдық мүдделерді қорғау үшін араға кісуі көмектесті, бұл монархияның өзін қорғау мүмкіндігін жойды. Нәтижесінде Гавайи Республикасы құрылды, бірақ басты мақсат – аралдарды АҚШ-қа қосу еді, бірақ президент Гровер Кливленд бұл процесті уақытша тоқтатты. Монархияны қайта орнатуға жасалған сәтсіз көтерілістен кейін, олигархиялық үкімет бұрынғы патшайымды ʻИолани сарайында үй қамауына алды. 1895 жылдың 24 қаңтарында Лилиуокалани Гавай тағынан бас тартуға мәжбүр болды, бұл құлатылған монархияның ресми аяқталуын білдірді. Монархияны қайта орнатуға және аннексияға қарсылық көрсетуге әрекеттер жасалды, бірақ испан-американ соғысының басталуымен АҚШ Гавайиді аннексиялады. Өмірінің соңғы жылдарын жеке азамат ретінде өткізген Лилиуокалани 1917 жылы Гонолулудағы Вашингтон Плейс резиденциясында қайтыс болды.

Final queen of Hawaii from 1891 to 1893

Liliʻuokalani (; Lydia Liliʻu Loloku Walania Kamakaʻeha; September 2, 1838 – November 11, 1917) was the only queen regnant and the last sovereign monarch of the Hawaiian Kingdom, ruling from January 29, 1891, until the overthrow of the Hawaiian Kingdom on January 17, 1893. The composer of "Aloha ʻOe" and numerous other works, she wrote her autobiography Hawaiʻi's Story by Hawaiʻi's Queen during her imprisonment following the overthrow. Liliʻuokalani was born in 1838 in Honolulu, on the island of Oʻahu. While her natural parents were Analea Keohokālole and Caesar Kapaʻakea, she was hānai (informally adopted) at birth by Abner Pākī and Laura Kōnia and raised with their daughter Bernice Pauahi Bishop. Baptized as a Christian and educated at the Royal School, she and her siblings and cousins were proclaimed eligible for the throne by King Kamehameha III. She was married to American born John Owen Dominis, who later became the Governor of Oʻahu. The couple had no biological children but adopted several. After the accession of her brother David Kalākaua to the throne in 1874, she and her siblings were given Western style titles of Prince and Princess. In 1877, after her younger brother Leleiohoku II's death, she was proclaimed as heir apparent to the throne. During the Golden Jubilee of Queen Victoria, she represented her brother as an official envoy to the United Kingdom. Liliʻuokalani ascended to the throne on January 29, 1891, nine days after her brother's death. During her reign, she attempted to draft a new constitution which would restore the power of the monarchy and the voting rights of the economically disenfranchised. Threatened by her attempts to abrogate the Bayonet Constitution, pro American elements in Hawaiʻi overthrew the monarchy on January 17, 1893. The overthrow was bolstered by the landing of US Marines under John L. Stevens to protect American interests, which rendered the monarchy unable to protect itself. The coup d'état established the Republic of Hawaiʻi, but the ultimate goal was the annexation of the islands to the United States, which was temporarily blocked by President Grover Cleveland. After an unsuccessful uprising to restore the monarchy, the oligarchical government placed the former queen under house arrest at the ʻIolani Palace. On January 24, 1895, Liliʻuokalani was forced to abdicate the Hawaiian throne, officially ending the deposed monarchy. Attempts were made to restore the monarchy and oppose annexation, but with the outbreak of the Spanish–American War, the United States annexed Hawaiʻi. Living out the remainder of her later life as a private citizen, Liliʻuokalani died at her residence, Washington Place, in Honolulu in 1917.

Ерте өмір

Лилиуокалани Лидия Лилиу Лолоку Валания Камакаʻеха деп аталды. Гавайи дәстүріне сәйкес, оған тууымен байланысты оқиғаның құрметіне есім қойылды. Ол туған кезде Кухина Нуи (регент) Элизабет Кинаʻу көзіне инфекция ұғды. Ол балаға liliʻu (қиынсыну), loloku (жасқа толу), walania (күйдіретін ауырсыну) және kamakaʻeha (ауыр көз) сөздерін пайдаланып есім қойды. 23 желтоқсанда американдық миссионер Леви Чемберлен оны христиан дініне шомылдырып, Лидия деген ат берді. Оның отбасы Гавайи аристократиясының алиʻи класына жатқан және биліктегі Камехамеха үйімен туыс болған, олар 18 ғасырдың алиʻи нуи (жоғарғы монархы) Кеавеʻикекахиалиʻиокамокудан тегін алып келген. Ол биологиялық ата-анасынан Кеавеахеулу мен Камеʻеиамокудан тараған. Хавай елінің гербінде оның анасы мен әкесінің де әкесі Камеʻеиамоку және оның патшалық егіз інісі Каманава бейнеленген. Лилиуокалани өзінің әулетін анасының тегі бойынша "Кеаве а Хеулу әулеті" деп атады. Үлкен отбасының үшінші баласы ретінде, оның биологиялық бауырлары: Джеймс Калиокалани, Дэвид Калакауа, Анна Кайлуани, Каʻиминаʻауао, Мириам Ликелике және Уильям Питт Лелеиохоку II болды. Ол және оның бауырлары басқа отбасы мүшелеріне hānai (бейресми асырап алу) ретінде берілді. Гавайи дәстүріндегі hānai – гавайи патшалары мен қарапайым халық арасында кең таралған, туысқандар арасындағы бала асырап алудың бейресми түрі. Ол туғаннан кейін Абнер Паки мен оның әйелі Лаура Конияға берілді және олардың қызы Бернис Пауахимен бірге өсті. 1842 жылы, төрт жасында, ол Шефтер балалар мектебінде (кейіннен Корольдік мектеп деп аталды) білім алуын бастады. Ол және оның сыныптастары Камехамеха III тарапынан Гавайи Корольдігінің тағына отыруға лайықты деп жарияланды. Лилиуокалани кейіннен бұл "оқушылардың барлығы таққа талапкерлік құқығы бар адамдар" екенін айтты. Ол өзінің екі үлкен бауырлары Джеймс Калиокалани мен Дэвид Калакауамен, сондай-ақ он үш патшалық туыстарымен бірге американдық миссионерлер Амос Старр Кук пен оның әйелі Джульетта Монтегю Куктан ағылшын тілін үйренді. Балаларға оқу, орфография, қалам жазу, арифметика, геометрия, алгебра, физика, география, тарих, есеп жүргізу, музыка және ағылшын тілінде эссе жазу үйретілді. Миссионерлік отбасы өз қамқорлықтарының моральдық және сексуалдық дамуын қадағалауға міндетті болды. Лилиуокалани принцесса Виктория Камамалу, Мэри Поли Паʻаʻаина және Джон Уильям Питт Кинаʻумен бірге сыныптың ең кіші оқушыларының қатарында болды. Өмірінің соңғы жылдары Лилиуокалани өзінің ерте білімін еске алып, "аштан төсекке жіберілгенін" және 1848 жылғы қызылша эпидемиясын, оның салдарынан сыныптасы Мозес Кекуайва мен кіші әпкесі Каʻиминаʻауаоның қаза болғанын еске алды. 1853 жылғы 5 мамырда ол Виктория мен Нэнси Самнерден кейін соңғы емтиханды үшінші орында аяқтады. 1865 жылы үйленгеннен кейін ол бейресми түрде Оаху колледжіне (қазіргі Пунахоу мектебі) қабылданды және кейін Калифорниядағы Миллс колледжін құрған Сьюзан Толман Миллстен сабақ алды.

Liliʻuokalani was born Lydia Liliʻu Loloku Walania Kamakaʻeha According to Hawaiian custom, she was named after an event linked to her birth. At the time she was born, Kuhina Nui (regent) Elizabeth Kīnaʻu had developed an eye infection. She named the child using the words; liliʻu (smarting), loloku (tearful), walania (a burning pain) and kamakaʻeha (sore eyes). She was baptized by American missionary Reverend Levi Chamberlain on December 23, and given the Christian name Lydia. Her family were of the aliʻi class of the Hawaiian nobility and were collateral relations of the reigning House of Kamehameha, sharing common descent from the 18th century aliʻi nui (supreme monarch) Keaweʻīkekahialiʻiokamoku. From her biological parents, she descended from Keaweaheulu and Kameʻeiamoku, two of the five royal counselors of Kamehameha I during his conquest of the Hawaiian Kingdom. Kameʻeiamoku, the grandfather of both her mother and father, was depicted, along with his royal twin Kamanawa, on the Hawaiian coat of arms. Liliʻuokalani referred to her family line as the "Keawe a Heulu line" after her mother's line. The third surviving child of a large family, her biological siblings included: James Kaliokalani, David Kalākaua, Anna Kaʻiulani, Kaʻiminaʻauao, Miriam Likelike and William Pitt Leleiohoku II. She and her siblings were hānai (informally adopted) to other family members. The Hawaiian custom of hānai is an informal form of adoption between extended families practiced by Hawaiian royals and commoners alike. She was given at birth to Abner Pākī and his wife Laura Kōnia and raised with their daughter Bernice Pauahi. In 1842, at the age of four, she began her education at the Chiefs' Children's School (later known as the Royal School). She, along with her classmates, had been formally proclaimed by Kamehameha III as eligible for the throne of the Hawaiian Kingdom. Liliʻuokalani later noted that these "pupils were exclusively persons whose claims to the throne were acknowledged." She, along with her two older brothers James Kaliokalani and David Kalākaua, as well as her thirteen royal cousins, were taught in English by American missionaries Amos Starr Cooke and his wife, Juliette Montague Cooke. The children were taught reading, spelling, penmanship, arithmetic, geometry, algebra, physics, geography, history, bookkeeping, music and English composition by the missionary couple who had to maintain the moral and sexual development of their charges. Liliʻuokalani was placed with the youngest pupils of the class along with Princess Victoria Kamāmalu, Mary Polly Paʻaʻāina, and John William Pitt Kīnaʻu. In later life, Liliʻuokalani would look back unfavorably on her early education remembering being "sent hungry to bed" and the 1848 measles epidemic that claimed the life of a classmate Moses Kekūāiwa and her younger sister Kaʻiminaʻauao. On May 5, 1853, she finished third in her final class exams behind Victoria and Nancy Sumner. In 1865, after her marriage, she informally attended Oʻahu College (modern day Punahou School) and received instruction under Susan Tolman Mills, who later cofounded Mills College in California.

Сүйісу және неке

1850 жылы мектеп-интернат жабылып, Лилиуокалани ханай ата-анасымен бірге Халеакала тұрақты жеріне көшті, ол кейін өмірінде балалық шағының үйі деп еске алды. Осы шамада оның ханай әпкесі Пауахи ата-анасының қарсылығына қарамастан, америкалық Чарльз Рид Бишопқа үйленді, бірақ 1855 жылы Паки қайтыс болғанға дейін олармен қайта табысты. Екі жыл өткен соң Кония қайтыс болды, Лилиуокалани Бишоптардың қамқорлығына өтті. Осы кезеңде Лилиуокалани 1855 жылы таққа отырған Камехамеха IV билігі тұсында жас әлеуметтік элитаның құрамына кірді. 1856 жылы Камехамеха IV олардың сыныптастарының бірі Эмма Рукке үйлену ниетін жариялады. Алайда, Лилиуокаланидың айтуынша, сарайдың кейбір өкілдері «Пакидің асырап алған қызынан басқа, сіздің туған тегі мен дәрежеңізге тең басқа басшы жоқ» деген пікір білдірді, бұл патшаны ашуландырып, патшайымды көз жасына келтірді. Осы аласқаралыққа қарамастан, Лилиуокалани жаңа патшайымның жақын досы ретінде есептелді және ханшайым Виктория Камамалу мен Мэри Питманмен бірге патшалық үйлену тойында құрметті қызметкер ретінде қызмет етті. Мемлекеттік ресми шараларда ол королева Эмманың сүйемелдеушісі ретінде қызмет етті. 1861 жылы британдық сарай қызметкерлері леди Франклин және оның немересі София Кракрофт «Ар-намыс. Лидия Паки» «патшалықтағы ең жоғары дәрежедегі үйленбеген әйел» екенін атап өтті. Оның некеге қатысты ойлары ерте басталып кеткен. Америкалық саудагер Горхам Д. Гилман, Пакилердің қонағы, оны он бес жасында сәттілікке жетпеді. 1857 жылы Конияның соңғы ауруы кезінде Лилиуокалани Уильям Чарльз Луналиломен қысқа мерзімге келісімге келді. Олар бала кезінен таныс болған, музыкаға қызығушылық танытқан. Ол патшаның әпкесі, Виктория ханшайымымен туғаннан бастап некелесуге міндеттелген, бірақ оның ағаларымен келіспеушіліктер некеге кедергі келтірді. Сондықтан Луналило Кониямен бірге болу үшін Лахайнаға сапар кезінде Лилиуокаланиге ұсыныс жасады. Лилиуокалани Луналилоға, ал оның інісі Калакауа ханшайым Викторияға үйленуге келісім жасаған қысқа мерзімді келісім болды. Ақырында ол патша Камехамеха IV-тің ықпалы мен Бишоптардың одаққа қарсылығына байланысты келісімді бұзды. Кейін ол американдық Джон Оуэн Доминиспен романтикалық қарым-қатынасқа түсті, ол принц Лот Капуайваның (болашақтағы Камехамеха V) қызметкері және король Камехамеха IV-тің хатшысы болды. Доминис Триесттік капитан Джон Доминистің және Бостондық Мэри Ламберт Джонстың ұлы болды. Лилиуокаланидің естеліктеріне сәйкес, олар бір-бірін бала кезінен таныған, ол Кукс отбасының жанындағы мектептен патша балаларын қадағалаған. Сарай саяхаты кезінде Доминис оны үйіне қайтарды, аттан құлап, аяғын сындырғанына қарамастан. 1860 жылдан 1862 жылға дейін Лилиуокалани мен Доминис оның жиырма төртінші туған күніне арналған үйлену тойымен айналысты. Бұл 1862 жылдың 16 қыркүйегіне, IV Камехамеха мен королева Эмманың ұлы, принц Альберт Камехамеханың қайтысына құрмет көрсету үшін кейінге қалдырылды. Үйлену тойы Бишоптардың резиденциясы - Халеакала тұрақты жерінде өтті. Салтанатты рәсімді англикандық рәсімдер бойынша пастор Сэмюэл Ченри Деймон өткізді. Оның қалыңдықтары - бұрынғы сыныптастары Элизабет Кекааниау және Марта Суинтон. Патша Камехамеха IV және патша отбасының басқа мүшелері құрметті қонақтар болды. Ерлі-зайыптылар Доминистің резиденциясына, Гонолулудағы Вашингтон Плейске көшіп барды. Доминис әйелі мен патшамен байланыстары арқылы кейін Оаху мен Мауидің губернаторы болды. Доминистің адалсыздығы туралы көп әңгіме болды және Лилиуокалани мен Доминистің анасы Мэри арасындағы үй ішіндегі жанжалдар болды, ол ұлының гавайилік әйелге үйленуіне қарсы болды. Олардың өз балалары болған жоқ, бірақ күйеуі мен ағасының қарсылығына қарамастан, Лилиуокалани үш ханай баласын асырады: Лидия Каонохипонипониокалани Ахоло, отбасы досының қызы; Джозеф Каипонохеа Аэа, қызметшінің ұлы; және Джон Аймоку Доминис, күйеуінің ұлы. Некеден кейін ол IV Камехамеханың және кейін оның ағасы және мұрагері V Камехамеханың сарайдағы орнын сақтады. Ол королева Эмма мен король Камехамеха IV-ке Король ауруханасын салу үшін қаражат жинауда көмектесті. 1864 жылы ол Пауахимен бірге ханшайым Викторияға қарттар мен науқастарға көмек көрсетуді мақсат еткен әйелдер басқаратын Kaʻahumanu қоғамын құруға көмектесті. 1866 жылы ол V Камехамеханың өтініші бойынша жаңа гавайилік мемлекеттік әнұраны ретінде «He Mele Lāhui Hawaiʻi» шығармасын жазды. Бұл оның ағасының «Hawaiʻi Ponoʻī» шығармасымен ауыстырылғанға дейін қолданыста болды. 1869 жылы Эдинбург герцогы Альфредтің сапары кезінде ол британдық ханзаданы өзінің Вайкикидегі Хамохамо тұрақты жерінде дәстүрлі гавайилік луаумен күтіп алды. Луналило 1874 жылы мұрагерсіз қайтыс болды. Одан кейін өткен сайлауда Лилиуокаланидің інісі, Давид Калакауа, IV Камехамеханың жесірі Эммаға қарсы бақ сынасты. Сайлау комиссиясының Калакауаны таңдауы және одан кейін жариялау сот үйінің алдында тәртіпсіздікке әкелді. АҚШ және Ұлыбритания әскерлері түсірілді және Эмманың жақтастарының кейбіреулері қамауға алынды. Сайлау нәтижелері Эмма мен Калакауа отбасы арасындағы қарым-қатынасты ширетті. Таққа отырғаннан кейін Калакауа өзінің аман қалған туыстарына, әпкелеріне, ханшайым Лидия Камакаэха Доминиске және ханшайым Мириам Ликелике Клегхорнға, сондай-ақ оның мұрагері ретінде тағайындаған Уильям Питт Лелейохокуға патшалық атақтар мен дәрежелер берді, өйткені Калакауа мен королева Капиоланидың балалары болған жоқ. Лелейохоку 1877 жылы мұрагерсіз қайтыс болды. Лелейохокудың ханай анасы, Рут Кеэликолоани, мұрагер атанғысы келді, бірақ корольдің министрлер кабинеті қарсылық көрсетті, өйткені бұл Руттың алғашқы туысы Бернис Пауахи Бишопты келесі кезекте орналастырады. Бұл Камехамехаларды таққа қайтаруға әкелер еді, бұл Калакауа қаламаған. Бұған қоса, Калакауа сарайының генеалогтары Руттың тікелей тегіне күмән келтірді, соның салдарынан Бернис тегіне күмән тудырды. 10 сәуір күні сағат 12-де Лилиуокалани Гавайи тағының жаңа тағайындалған мұрагері атанды. Осы кезде Калакауа оның есімін Лилиуокалани («патшалықтардың қиналуы») деп өзгертті, оның берілген есімі Лилиу және крещениелік есімі Лидия болды. 1878 жылы Лилиуокалани мен Доминис оның денсаулығы үшін Калифорнияға сапарлады. Олар Сан-Франциско мен Сакраментода болды, онда ол Крокер өнер музейін аралады.

After the boarding school was discontinued in 1850, Liliʻuokalani lived with her hānai parents at Haleʻākala, which she referred to in later life as her childhood home. Around this time, her hānai sister Pauahi married the American Charles Reed Bishop against the wishes of their parents but reconciled with them shortly before Pākī's death in 1855. Kōnia died two years afterward and Liliʻuokalani came under the Bishops' guardianship. During this period, Liliʻuokalani became a part of the young social elite under the reign of Kamehameha IV who ascended to the throne in 1855. In 1856, Kamehameha IV announced his intent to marry Emma Rooke, one of their classmates. However, according to Liliʻuokalani, certain elements of the court argued "there is no other chief equal to you in birth and rank but the adopted daughter of Paki," which infuriated the King and brought the Queen to tears. Despite this upset, Liliʻuokalani was regarded as a close friend of the new Queen, and she served as a maid of honor during the royal wedding alongside Princess Victoria Kamāmalu and Mary Pitman. At official state occasions, she served as an attendant and lady in waiting in Queen Emma's retinue. Visiting British dignitaries Lady Franklin and her niece Sophia Cracroft noted in 1861 that the "Honble. Lydia Paki" was "the highest unmarried woman in the Kingdom". Marriage consideration had begun early on for her. American merchant Gorham D. Gilman, a houseguest of the Pākīs, had courted her unsuccessfully when she was fifteen. Around the time of Kōnia's final illness in 1857, Liliʻuokalani was briefly engaged to William Charles Lunalilo. They shared an interest in music composition and had known each other from childhood. He had been betrothed from birth to Princess Victoria, the king's sister, but disagreements with her brothers prevented the marriage from materializing. Thus, Lunalilo proposed to Liliʻuokalani during a trip to Lahaina to be with Kōnia. A short lived dual engagement occurred in which Liliʻuokalani was matched to Lunalilo and her brother Kalakaua to Princess Victoria. She ultimately broke off the engagement because of the urging of King Kamehameha IV and the opposition of the Bishops to the union. Afterward, she became romantically involved with the American born John Owen Dominis, a staff member for Prince Lot Kapuāiwa (the future Kamehameha V) and secretary to King Kamehameha IV. Dominis was the son of Captain John Dominis, of Trieste, and Mary Lambert Jones, of Boston. According to Liliʻuokalani's memoir, they had known each other from childhood when he watched the royal children from a school next to the Cookes'. During a court excursion, Dominis escorted her home despite falling from his horse and breaking his leg. From 1860 to 1862, Liliʻuokalani and Dominis were engaged with the wedding set on her twenty fourth birthday. This was postponed to September 16, 1862, out of respect for the death of Prince Albert Kamehameha, son of Kamehameha IV and Queen Emma. The wedding was held at Haleʻākala, the residence of the Bishops. The ceremony was officiated by Reverend Samuel Chenery Damon in the Anglican rites. Her bridemaids were her former classmates Elizabeth Kekaʻaniau and Martha Swinton. King Kamehameha IV and other members of the royal family were honored guests. The couple moved into the Dominises' residence, Washington Place in Honolulu. Through his wife and connections with the king, Dominis would later become Governor of Oʻahu and Maui. The union was reportedly an unhappy one with much gossip about Dominis' infidelities and domestic strife between Liliʻuokalani and Dominis' mother Mary who disapproved of the marriage of her son with a Hawaiian. They never had any children of their own, but, against the wish of her husband and brother, Liliʻuokalani adopted three hānai children: Lydia Kaʻonohiponiponiokalani Aholo, the daughter of a family friend; Joseph Kaiponohea ʻAeʻa, the son of a retainer; and John ʻAimoku Dominis, her husband's son. After her marriage, she retained her position in the court circle of Kamehameha IV and later his brother and successor Kamehameha V. She assisted Queen Emma and King Kamehameha IV in raising funds to build The Queen's Hospital. In 1864, she and Pauahi helped Princess Victoria establish the Kaʻahumanu Society, a female led organization aimed at the relief of the elderly and the ill. At the request of Kamehameha V, she composed "He Mele Lāhui Hawaiʻi" in 1866 as the new Hawaiian national anthem. This was in use until replaced by her brother's composition "Hawaiʻi Ponoʻī". During the 1869 visit of Alfred, Duke of Edinburgh and the Galatea, she entertained the British prince with a traditional Hawaiian luau at her Waikiki residence of Hamohamo. Lunalilo died without an heir in 1874. In the election that followed, Liliʻuokalani's brother, David Kalākaua, ran against Emma, the dowager queen of Kamehameha IV. The choice of Kalākaua by the legislature, and the subsequent announcement, caused a riot at the courthouse. US and British troops were landed, and some of Emma's supporters were arrested. The results of the election strained the relationship between Emma and the Kalākaua family. After his accession, Kalākaua gave royal titles and styles to his surviving siblings, his sisters, Princess Lydia Kamakaʻeha Dominis and Princess Miriam Likelike Cleghorn, as well as his brother William Pitt Leleiohoku, whom he named heir to the Hawaiian throne as Kalākaua and Queen Kapiʻolani had no children of their own. Leleiohoku died without an heir in 1877. Leleiohoku's hānai (adoptive) mother, Ruth Keʻelikōlani, wanted to be named heir, but the king's cabinet ministers objected as that would place Bernice Pauahi Bishop, Ruth's first cousin, next in line. This would put the Kamehamehas back in succession to the throne again, which Kalākaua did not wish. On top of that, Kalākaua's court genealogists had already cast doubt on Ruth's direct lineage, and in doing so placed doubt on Bernice's. At noon on April 10, Liliʻuokalani became the newly designated heir apparent to the throne of Hawaii. It was at this time that Kalākaua had her name changed to Liliʻuokalani (the "smarting of the royal ones"), replacing her given name of Liliʻu and her baptismal name of Lydia. In 1878, Liliʻuokalani and Dominis sailed to California for her health. They stayed in San Francisco and Sacramento where she visited the Crocker Art Museum.

Бірінші регенттік

Калакауаның 1881 жылғы әлемдік саяхаты кезінде Лилиуокалани оның болмаған уақытында регент міндетін атқарды. Оның алғашқы міндеттерінің бірі – 1881 жылғы талма эпидемиясын басқару болды, бұл эпидемия, әдетте, қытайлық шартты жұмысшылармен аралдарға әкелінді. Ағасының кабинет министрлерімен кездескеннен кейін ол барлық порттарды жапты, Оахудан барлық жолаушылар кемелерінің қозғалысын тоқтатты және зардап шеккендерге карантин енгізді. Бұл шаралар ауруды Гонолулу мен Оахуда бақылауда ұстады, ал Кауаида тек бірнеше жағдай тіркелді. Ауру көбінесе Гавайи тайпасының өкілдеріне әсер етті, жалпы саны 789 болды, оның ішінде 289 адам қайтыс болды, бұл шамамен отыз алты проценттен сәл жоғары көрсеткіш. Осы регенттік кезеңде Лилиуокалани қыркүйек айында Молокайдағы Калаупапа жалпақ ауруымен ауырғандардың орталығына сапар жасады. Ол сөйлей алмай қалды, сондықтан ағасының министрі Джон Макини Капена оның орнына халыққа сөз сөйледі. Сапардан кейін Лилиуокалани, ағасының атынан, әйелдеріне қызмет еткені үшін әйгілі Дамианды Калакауаның Корольдік орденінің командирі етіп тағайындады. Ол сонымен қатар үкіметтік денсаулық сақтау кеңесін Какаакода жалпақ ауруына арналған аурухана салу үшін жер бөлуге көндірді. 1884 жылы ол патшайым Капиоланимен бірге осы орталыққа екінші рет барды. Лилиуокалани қайырымдылықпен және халқының әл-ауқатын жақсартумен белсенді түрде айналысты. 1886 жылы ол Гонолулуда әйелдерге арналған «Лилиуокалани жинақ банкі» атты банк құрды және Изабелла Чемберлен Лайманға Хилодағы әйелдерге ақша беру тобын құруға көмектесті – «Кумуканавай о ка Лилиуокалани Хуи Хуокуононо». Сол жылы ол «Гавайи әйелдерін өз нәсілінен шыққан, ата-аналары оларды өмірлік міндеттерге дайындау мүмкіндігіне ие емес қыздарды дұрыс тәрбиелеуге қызықтыру» мақсатында «Лилиуокалани білім беру қоғамын» құрды. Ол оның асырап алған қызы Лидия Ахоло оқыған «Каваиахао қыздар семинариясында» және «Камехамеха мектебінде» гавайи қыздарының оқуын қаржыландырды.

Виктория патшаның алтын мерейтойы

1887 жылғы сәуірде Калакауа Лондонға патшайым Викторияның Алтын мерейтойына қатысу үшін делегация жіберді. Оның құрамында оның әйелі патшайым Капиолани, ханшайым Лилиуокалани және оның күйеуі, сондай-ақ корольдің ресми елшісі болып тағайындалған сот кеңесшісі полковник Кертис П. Яукеа және патшайымның көмекшісі полковник Джеймс Харботтл Бойд болды. Делегация Сан-Францискоға қонды, АҚШ-ты аралап, Вашингтон, Бостон және Нью-Йорк қалаларына сапар шекті, онда олар Ұлыбританияға бару үшін кемеге отырды. Америка астанасында оларды президент Гровер Кливленд және оның әйелі Фрэнсис Кливленд қабылдады. Лондонда Капиолани мен Лилиуокалани Букингем сарайында патшайым Викторияның ресми қабылдауында болды. Виктория екі гавайилік патшаны да жылы күтіп алды және Калакауаның 1881 жылғы сапарын еске алды. Олар Вестминстер аббаттығындағы арнайы мерейтойлық қызметке қатысып, басқа шетелдік патшалық қонақтармен және Корольдік үйдің мүшелерімен бірге отырды. Мерекеден кейін көп ұзамай олар Калакауаның өміріне қауіп төндіріліп, қол қоюға мәжбүр етілген «Байонет конституциясы» туралы білді. Олар Еуропаға жоспарланған сапарын тоқтатып, Гавайиге қайтты. Лилиуокаланиге 20 және 23 желтоқсанда заң шығарушы органның «Реформа» (Миссионерлік) партиясының өкілдері Джеймс I. Доусетт және Уильям Р. Касл келіп, оның ағасы Калакауа биліктен алынса, оның таққа отыруын ұсынды. Тарихшы Ральф С. Куикендалл ол «қажет болса» деген шартты жауап бергенін айтады, бірақ Лилиуокалани өзі екі ер адамнан да қатаң бас тартқанын мәлімдеді. 1889 жылы Лилиуокаланидің Палама резиденциясында тұратын, жартылай гавайилік офицер Роберт У. Уилкокс «Байонет конституциясын» құлату мақсатымен сәтсіз бүлік ұйымдастырды.

Калакауаның екінші регенттік билігі және өлімі

Калакауа 1890 жылы 25 қарашада USS Charleston кемесімен Калифорнияға келді. Патшаның сапарының мақсаты белгісіз болды. Сыртқы істер министрі Джон Адамс Камминс бұл саяхаттың тек патшаның денсаулығы үшін екенін және Калифорниядан тысқары жерлерге бармайтынын мәлімдеді, ал жергілікті газеттер мен британдық комиссар Джеймс Хей Вудхаус патшаның шығысқа қарай Вашингтонға барып, Пёрл-Харборға АҚШ-тың қолжетімділік құқығын ұзарту туралы келісім немесе патшалықты аннексиялау мәселесін талқылауы мүмкін деген болжам жасады. Маккинли тарифтік заңы 1875 жылғы Өзара келісім шарты бойынша Гавайиге берілген бұрынғы салықсыз жеңілдікті жойып, басқа елдерден АҚШ-қа қант импортына салынатын бажылды алып тастау арқылы Гавайидің қант өнеркәсібіне нұқсан келтірді. Патшаны қалуға көндіре алмағаннан кейін, Лилиуокалани АҚШ-тағы Гавайи елшісі Генри А. П. Картермен бірге Вашингтонда тарифтік жағдайды талқылауды жоспарлап отырғанын жазды. Ол болмағанда Лилиуокалани екінші рет регенттік міндетін атқарды. Ол өзінің естеліктерінде: "1890 жылдың соңғы күндері мен 1891 жылдың басында жазбаға лайық ештеңе болған жоқ" деп жазды. Калифорнияға келгеннен кейін, денсаулығы нашарлаған Калакауа Сан-Францискодағы Palace қонақ үйіндегі люксте орналасты. Оңтүстік Калифорния мен Солтүстік Мексикаға саяхат жасаған монарх Санта-Барбарада инсульт алды және дереу Сан-Францискоға қайтарылды. Калакауа 18 қаңтарда люксте комаға түсті және екі күннен кейін, 20 қаңтарда қайтыс болды. Өлімнің ресми себебі – "Уремиялық қан улануымен бірге Брайт сырқаты" деп жазылды. Калакауаның қазасы туралы хабар 29 қаңтарда Чарльстон корольдің мәйітімен Гонолулуға оралғанда ғана Гавайиге жетті.

Билік

1891 жылдың 29 қаңтарында министрлер кабинеті мен жоғарғы сот судьяларының куәгерлігімен Лилиуокалани конституцияны сақтауға ант берді және Гавай Корольдігінің бірінші және жалғыз әйел монархы атанды. Оның билік құрған алғашқы апталары ағасының қоштасу рәсімімен көмілген еді. Қайғылы кезең аяқталған соң, оның алғашқы қадамдарының бірі – ағасының кезінен қалған кабинет мүшелерінің ресми түрде отставкаға кетуін талап ету болды. Алайда, министрлер бас тартты және Гавайи Жоғарғы Сотынан шешім шығаруды сұрады. Судьялардың біреуін қоспағанда, барлығы королеваның шешімін қолдады, сосын министрлер отставкаға кетті. Лилиуокалани Сэмюэл Паркерді, Герман А. Видманды және Уильям А. Уайтингті тағайындады, ал Чарльз Н. Спенсерді (бұрынғы кабинеттен) жаңа министрлер ретінде қайта тағайындады. 9 наурызда, Гавай конституциясының талабына сәйкес, ол Асылдар үйінің мақұлдауымен 1887 жылы қайтыс болған Арчибальд Скотт Клегорн мен оның әпкесі, принцесса Ликеликеден туған жалғыз қызы Каиуланиді мұрагері етіп белгіледі. Сәуірден шілдеге дейін Лилиуокалани Гавайи аралдарының негізгі бөліктеріне сапар шекті, соның ішінде Калаупападағы арашалау орталығына үшінші рет барды. Тарихшы Ральф Симпсон Куикендалл былай деп жазды: «Оған барлық жерде гавайиліктердің өздерінің алии-леріне көрсеткен дәстүрлі құрметі көрсетілді». Ол билікке келгеннен кейін Джон Оуэн Доминиске ханзада титулы берілді және 1887 жылғы Байонет конституциясынан кейін таратылған Оаху губернаторы лауазымына қайта тағайындалды. Доминистің жеті айдан кейін, 27 тамыздағы қазасы жаңа патшайымға зор соққы болды. Лилиуокалани кейін былай деп жазды: «Оның өлімі оның көп жылдық қоғамдық қызмет тәжірибесі, жағымды мінезі және жалпы халыққа танымал болуы оны маған ешқандай ауыстыру мүмкін емес кеңесші етіп жасайтын уақытта болды. Мен Әлемнің Жоғарғы Билеушісі оны менің ең қажетті кеңесім мен серіктестігімді сезінген кезде ғана менің қолыма бергенін жиі айтамын». Оның әпкесінің күйеуі Клегорн Доминистің орнына Оаху губернаторы болып тағайындалды. 1892 жылы Лилиуокалани өзінің достары мен жақтастары үшін қалған үш негізгі аралдың губернаторлық лауазымын қайта жаңартты. 1892 жылдың мамырынан 1893 жылдың қаңтарына дейін Корольдіктің заң шығару органы бұрын-соңды болмаған 171 күн бойы жиналды, кейін Альбертин Лумис және Хелена Г. Аллен сияқты тарихшылар оны «Ең ұзақ созылған заң шығару органы» деп атады. Бұл сессия төрт партия арасындағы саяси тартысқа толы болды: Ұлттық реформа, Реформа, Ұлттық либералдық және тәуелсіз партиялардың ешқайсысы көпшілік дауысқа ие бола алмады. Палатада талқыланған мәселелер жаңа конституцияға қоғамның талабы, сондай-ақ Маккинли тарифтерінен туындаған экономикалық дағдарысты жеңілдету мақсатында лотереялық заң жобасы мен опиум лицензиялау туралы заң жобасы болды. Жаңа монарх пен заң шығарушылар арасындағы негізгі дау-дамайлар оның кабинет мүшелерін сақтап қалуына байланысты болды, себебі саяси бөліну Лилиуокаланиге теңгерімді кеңес тағайындауға мүмкіндік бермеді, ал 1887 жылғы конституция заң шығарушы органға оның кабинетін отставкаға жіберу құқығын берді. Осы сессияда сенімсіздік туралы жеті қаулы ұсынылды, ал оның төрт өзін-өзі тағайындаған кабинеті (Видеман, Макфарлейн, Корнуэлл және Уилкокс кабинеттері) заң шығарушы органның дауысымен қызметтен алынды. 1893 жылдың 13 қаңтарында заң шығарушы орган Джордж Нортон Уилкокс кабинетін (Реформа партиясына жақын болған) отставкаға жібергеннен кейін Лилиуокалани жаңа Паркер кабинетін тағайындады, оған Сэмюэл Паркер сыртқы істер министрі, Джон Ф. Колбурн – ішкі істер министрі, Уильям Х. Корнуэлл – қаржы министрі және Артур П. Петерсон – бас прокурор кірді. Ол осы адамдарды жаңа конституцияны заң шығарушы орган отырыс өткізбей жариялау жоспарын қолдау үшін таңдады.

On January 29, 1891, in the presence of the cabinet ministers and the supreme court justices, Liliʻuokalani took the oath of office to uphold the constitution, and became the first and only female monarch of the Hawaiian Kingdom. The first few weeks of her reign were obscured by the funeral of her brother. After the end of the period of mourning, one of her first acts was to request the formal resignation of the holdover cabinet from her brother's reign. These ministers refused, and asked for a ruling by the Hawaii Supreme Court. All the justices but one ruled in favor of the Queen's decision, and the ministers resigned. Liliʻuokalani appointed Samuel Parker, Hermann A. Widemann, and William A. Whiting, and reappointed Charles N. Spencer (from the hold over cabinet), as her new cabinet ministers. On March 9, with the approval of the House of Nobles, as required by the Hawaiian constitution, she named as successor her niece Kaʻiulani, the only daughter of Archibald Scott Cleghorn and her sister Princess Likelike, who had died in 1887. From April to July, Liliʻuokalani paid the customary visits to the main Hawaiian Islands, including a third visit to the leper settlement at Kalaupapa. Historian Ralph Simpson Kuykendall noted, "Everywhere she was accorded the homage traditionally paid by the Hawaiian people to their alii." Following her accession, John Owen Dominis was given the title Prince Consort and restored to the Governorship of Oʻahu, which had been abolished following the Bayonet Constitution of 1887. Dominis' death on August 27, seven months into her reign, greatly affected the new Queen. Liliʻuokalani later wrote: "His death occurred at a time when his long experience in public life, his amiable qualities, and his universal popularity, would have made him an adviser to me for whom no substitute could possibly be found. I have often said that it pleased the Almighty Ruler of nations to take him away from me at precisely the time when I felt that I most needed his counsel and companionship." Cleghorn, her sister's widower, was appointed to succeed Dominis as Governor of Oʻahu. In 1892, Liliʻuokalani would also restore the positions of governor for the other three main islands for her friends and supporters. From May 1892 to January 1893, the legislature of the Kingdom convened for an unprecedented 171 days, which later historians such as Albertine Loomis and Helena G. Allen dubbed the "Longest Legislature". This session was dominated by political infighting between and within the four parties: National Reform, Reform, National Liberal and Independent; none were able to gain a majority. Debates heard on the floor of the houses concerned the popular demand for a new constitution and the passage of a lottery bill and an opium licensing bill, aimed at alleviating the economic crisis caused by the McKinley Tariff. The main issues of contention between the new monarch and the legislators were the retention of her cabinet ministers, since political division prevented Liliʻuokalani from appointing a balanced council and the 1887 constitution gave the legislature the power to vote for the dismissal of her cabinet. Seven resolutions of want of confidence were introduced during this session, and four of her self appointed cabinets (the Widemann, Macfarlane, Cornwell, and Wilcox cabinets) were ousted by votes of the legislature. On January 13, 1893, after the legislature dismissed the George Norton Wilcox cabinet (which had political sympathies to the Reform Party), Liliʻuokalani appointed the new Parker cabinet consisting of Samuel Parker, as minister of foreign affairs; John F. Colburn, as minister of the interior; William H. Cornwell, as minister of finance; and Arthur P. Peterson, as attorney general. She chose these men specifically to support her plan of promulgating a new constitution while the legislature was not in session.

Жаңа конституцияны жариялау

Гавай корольдігінің 1893 жылы құлатылуына себеп болған оқиға – королева Лилиуокаланидің монархияның және Баянет конституциясымен жоғалған биліктерді қайтару үшін жаңа конституцияны қабылдауға тырысуы болды. Оның қарсыластары, екі гавай азаматы Лоррин А. Турстон және В. О. Смит басшылығымен, сондай-ақ алты гавай азаматы, бес АҚШ азаматы және бір неміс азаматы оның жаңа конституцияны қабылдау әрекетіне наразылық білдіріп, королеваны тақтан түсіру, монархияны құлату және Гавайидің Америка Құрама Штаттарына қосылуын ілгерілетті. Лилиуокалани билікке келгеннен кейін көп ұзамай, сол кездегі екі ірі саяси партия – Хуэй Калайэна және Ұлттық реформа партиясы арқылы Баянет конституциясын қайта жазу туралы петициялар ала бастады. Тіркелген сайлаушылардың үштен екісінің қолдауымен ол 1887 жылғы қолданыстағы конституцияны жоюға кірісті, бірақ оның кабинеті қарсыластарының күтілетін реакциясын білгендіктен, қолдау көрсетуден бас тартты. Ұсынылған конституция (королева және екі заң шығарушы, Джозеф Навахи және Уильям Пуноху Уайт бірлесіп жазған) монархияның билігін қалпына келтіріп, экономикалық жағынан әлсіз гавайлықтар мен азиялықтарға дауыс беру құқығын қайтаруды көздеді. Оның министрлері мен жақын достары бұл жоспарға қарсы болды; олар оны осы бастамалардан бас тартуға көндіруге тырысты, бірақ екеуі де туындаған конституциялық дағдарыс кезінде оған қарсы пайдаланылды.

Гавай патшалығының құлдырауы

Саяси салдарлар Гонолулу қаласында жалпы қалалық саяси митингтер мен жиналыстарға әкеліп соқты. Монархияға қарсылар, аннексияшылар және реформа партиясының жетекші саясаткерлері, соның ішінде американдық миссионерлердің немересі Лоррин А. Терстон және Калакауаның Байонет конституциясы бойынша бұрынғы кабинет министрлері, патшайымның «революциялық» әрекетіне наразылық ретінде Қауіпсіздік комитетін құрып, оны тақтан түсіру үшін сөз байласты. Сол күні Королдіктің маршалы Чарльз Бернет Уилсонға детективтер төңкеріс жоспарланып жатқаны туралы хабарлады. Уилсон Қауіпсіздік комитетінің 13 мүшесін қамауға алуға және Королдікті әскери жағдайға енгізу үшін ордер сұрады. Мүшелердің Гавайидегі АҚШ министрі Джон Л. Стивенспен тығыз саяси байланыстары болғандықтан, патшайымның кабинеті бұл өтініштерді қайта-қайта қабылдамады, себебі тұтқындаулар жағдайды ушықтырады деп қорқады. Терстонмен сәтсіз келіссөздерден кейін Уилсон күштерін қарсыласуға жинауға кірісті. Уилсон және Корольдік гвардиясының капитаны Самуэль Ноулейн патшайымды қорғау үшін 496 адамнан тұратын күш жинады. «USS Boston» кемесінен және екі американдық теңізшілер ротасы АҚШ елшілігінде, консулдығында және Арион залында орналасты. Теңізшілер мен морпештер сарай аумағына кірмеді және ешқандай ғимаратты басып алмады, сондай-ақ оқ атпады, бірақ олардың қатысуы роялистерді қорғаушыларды қорқытуға тиімді болды. Тарихшы Уильям Расс: «Кез келген түрдегі қақтығысты болдырмау туралы бұйрық монархияның өзін қорғауына мүмкіндік бермеді» деді. 17 қаңтарда патшайым тақтан түсірілді, ал аннексияны жақтаған көшбасшы Санфорд Б. Доул басқаратын уақытша үкімет Стивенс тарапынан де-факто үкімет ретінде ресми түрде танылды. Ол Гавайидің егемендігін заңды иесіне қайтару үмітімен Доул басқаратын үкіметке қарағанда өз тағын АҚШ-қа уақытша тапсырды. Доул басқаратын үкімет ʻIolani сарайын өзінің басқару ғимараты ретінде пайдалана бастады. 19 қаңтарда делегация АҚШ-қа қосылуды сұрау үшін Вашингтонға аттанды. Уақытша үкіметтің өтініші бойынша Стивенс 1 ақпанда Гавайиді АҚШ протектораты деп жариялады, бұл ішкі қырқыстар мен шетелдік үкіметтердің араласуына қарсы уақытша кедергі болды. АҚШ туы сарайдың үстіне көтерілді және әскери жағдай енгізілді. АҚШ Сенатына ұсынылған аннексия шартында Лилиуокаланиге өмір бойына жылына 20 000 доллар зейнетақы, ал Кайлулиге 150 000 доллар біржолғы төлем беру туралы ереже болды. Королева 19 қаңтарда президент Бенджамин Харрисонға жазған хатында ұсынылып отырған аннексияға қарсылық білдірді. Ол өзінің атынан принц Дэвид Кавананакоа мен Пол Нойманды жіберді. Нойман 4 наурызда президенттікке екінші мерзіміне қайта сайланған Гровер Кливлендке патшайымнан хат тапсырды. Кливленд әкімшілігі Джеймс Хендерсон Блоунтқа төңкерісті тергеуді тапсырды. Ол төңкеріске қатысқандармен сұхбаттасып, Блоунт есебін жазды және оның қорытындыларына сүйене отырып, Лилиуокаланиді құлату заңсыз болды және Стивенс пен американдық әскери күштері төңкерілгендерді қолдауда тиісінше әрекет етпеді деген қорытындыға келді. 16 қарашада Кливленд өзінің министрі Альберт С. Уиллисті Лилиуокаланиге тақты қайтаруды ұсынды, егер ол барлық жауаптыларға рақымшылық берсе. Оның алғашқы жауабы Гавайи заңнамасына сәйкес, мемлекеттік мүлікті тәркілеу және мемлекетке қарсы қылмыс үшін өлім жазасы қарастырылған, және тек министрлер кабинеті ғана рақымшылыққа басымдық беру үшін заңды күшін жоюға құқылы болды. Лилиуокаланидің қатаң ұстанымы оған Кливленд әкімшілігінің қолдауын жоғалтты. Кливленд мәселені Конгреске жіберіп, «Уақытша үкімет республикалық немесе басқа конституциялық форманы қабылдаған жоқ, халықтың келісімінсіз жай ғана атқарушы кеңес немесе олигархия болып қалды» деді. Королева рақымшылық мәселесінде өз ұстанымын өзгертті, ал 18 желтоқсанда Уиллис уақытша үкіметтен оны таққа қайтаруды талап етті, бірақ одан бас тартты. Конгресс 1894 жылғы 26 ақпанда Морган есебіне әкелген АҚШ Сенатының тергеуімен жауап берді. Ол Стивенс пен патшайымнан басқа барлық тараптарды «күнәсіз» деп тапты, оларды төңкеріс үшін жауапкершіліктен босатты. Уақытша үкімет 4 шілдеде Доулды президент етіп тағайындап, Гавайи Республикасын құрды, олигархиялық билікті және шектеулі сайлау жүйесін сақтап қалды.

The political fallout led to citywide political rallies and meetings in Honolulu. Anti monarchists, annexationists, and leading Reform Party politicians that included Lorrin A. Thurston, a grandson of American missionaries, and Kalākaua's former cabinet ministers under the Bayonet Constitution, formed the Committee of Safety in protest of the "revolutionary" action of the queen and conspired to depose her. The same day, the Marshal of the Kingdom, Charles Burnett Wilson, was tipped off by detectives to the imminent planned coup. Wilson requested warrants to arrest the 13 member council of the Committee of Safety, and put the Kingdom under martial law. Because the members had strong political ties to United States Minister to Hawaii John L. Stevens, the requests were repeatedly denied by the queen's cabinet, who feared that the arrests would escalate the situation. After a failed negotiation with Thurston, Wilson began to collect his men for the confrontation. Wilson and captain of the Royal Household Guard Samuel Nowlein had rallied a force of 496 men who were kept at hand to protect the queen. Marines from the USS Boston and two companies of US sailors landed and took up positions at the US Legation, the Consulate, and Arion Hall. The sailors and Marines did not enter the palace grounds or take over any buildings, and never fired a shot, but their presence served effectively in intimidating royalist defenders. Historian William Russ states, "the injunction to prevent fighting of any kind made it impossible for the monarchy to protect itself". The queen was deposed on January 17, and the provisional government established under pro annexation leader Sanford B. Dole was officially recognized by Stevens as the de facto government. She temporarily relinquished her throne to the United States, rather than the Dole led government, in hopes that the United States would restore Hawaii's sovereignty to the rightful holder. The government under Dole began using ʻIolani Palace as its executive building. A delegation departed for Washington, D. C., on January 19, to ask for immediate annexation by the United States. At the request of the provisional government, Stevens proclaimed Hawaii a protectorate of the United States on February 1, to temporarily provide a buffer against domestic upheaval and interference by foreign governments. The US flag was raised over the palace, and martial law was enforced. The annexation treaty presented to the US Senate contained a provision to grant Liliʻuokalani a $20,000 per annum lifetime pension, and Kaʻiulani a lump sum payment of $150,000. The queen protested the proposed annexation in a January 19 letter to President Benjamin Harrison. She sent Prince David Kawānanakoa and Paul Neumann to represent her. Neumann delivered a letter from the queen to Grover Cleveland, who began his second non consecutive term as president on March 4. The Cleveland administration commissioned James Henderson Blount to investigate the overthrow. He interviewed those involved in the coup and wrote the Blount Report, and based on its findings, concluded that the overthrow of Liliʻuokalani was illegal, and that Stevens and American military troops had acted inappropriately in support of those who carried out the overthrow. On November 16, Cleveland sent his minister Albert S. Willis to propose a return of the throne to Liliʻuokalani if she granted amnesty to everyone responsible. Her first response was that Hawaiian law called for property confiscation and the death penalty for treason, and that only her cabinet ministers could put aside the law in favor of amnesty. Liliuokalani's extreme position lost her the goodwill of the Cleveland administration. Cleveland sent the issue to the Congress, stating, "The Provisional Government has not assumed a republican, or other constitutional form, but has remained a mere executive council, or oligarchy, without the consent of the people". The queen changed her position on the issue of amnesty, and on December 18, Willis demanded the provisional government reinstate her to the throne, but was refused. Congress responded with a US Senate investigation that resulted in the Morgan Report on February 26, 1894. It found Stevens and all parties except the queen "not guilty", absolving them of responsibility for the overthrow. The provisional government formed the Republic of Hawaii on July 4 with Dole as its president, maintaining oligarchical control and a limited system of suffrage.

Тұтқындау және қамауға алу

1895 жылдың қаңтар айының басында Роберт Уилкокс пен Сэмюэл Ноулейн королева мен монархияны қайта орнату мақсатында Республика күштеріне қарсы көтеріліс ұйымдастырды. Көтерілістің толық сәтсіз аяқталуы көптеген қатысушылардың және монархия жақтастарының тұтқындалуына әкелді. Лилиуокалани де 16 қаңтарда, көтеріліс сәтсіз аяқталғаннан кейін бірнеше күн өткен соң, тұтқын берген ақпарат бойынша оның Вашингтон Плейс үйінен қару-жарақ табылғаннан кейін тұтқынға алынып, сарайдың жоғарғы қабаттағы бөлмесіне қамалды. Қамауда отырған кезінде ол тұтқынға алынған қолдаушыларының босатылуы (және өлім жазасының жеңілдетілуі) шартымен тағынан бас тартты; Уилкокс пен Ноулейн сияқты алты адам асылуға кесімді. Ол 24 қаңтарда бас тарту туралы құжатқа қол қойды. 1898 жылы Лилиуокалани былай деп жазды: Ол 8 ақпанда сарайдың тақ бөлмесінде, бұрынғы бас прокуроры Уайтинг басқарған Республиканың әскери комиссиясы тарапынан сотталды. Өзін тағы бір бұрынғы бас прокуроры Пол Нойман қорғады, ол ешқандай хабары жоқ екенін мәлімдеді, бірақ әскери трибунал оны бес жылға қатаң түрме жазасына кесті және 5000 доллар айыппұл салды. 4 қыркүйекте жаза сарайдағы түрмеге ауыстырылды, оған маршал Уилсонның әйелі Эвелин Таунсенд Уилсон (Китти) қатысты. Қамауда ол "Патшайымның дұғасы" (Ke Aloha o Ka Haku – "Иеміздің рақымы") сияқты әндер жазды. 1896 жылдың 13 қазанында Гавайи Республикасы оған толық кешірім беріп, азаматтық құқықтарын қалпына келтірді. "Толық босатылғаннан кейін, мен шетелге баруға қатты ниеттендім", - деп жазды Лилиуокалани өзінің естеліктерінде. 1896 жылдың желтоқсанынан 1897 жылдың қаңтарына дейін ол күйеуінің туыстары Уильям Ли мен Сара Уайт Лимен бірге Бруклинде, Массачусетс штатында болды, олар Ли және Шепард баспасынан еді. Сара Ли 1898 жылы Lee & Shepard баспасында жарық көрген кітапты редакциялады.

Қоса берілу

Массачусетс штатындағы сапары аяқталған соң, Лилиуокалани уақытын Гавайи және Вашингтон арасында бөліп, АҚШ-тан өтемақы алуға тырысты. 1897 жылдың 4 наурызында АҚШ президенті Уильям МакКинлидің қызметке орналасу салтанатына қатысты. 16 маусымда Маккинли АҚШ Сенатына Лилиуокалани мен Кайлуаниге ақшалай өтемақы қарастырмаған аннексия шартының жаңа нұсқасын ұсынды. Лилиуокалани келесі күні мемлекеттік хатшы Джон Шерманға ресми наразылық білдірді. Бұл наразылыққа оның өкілі және жеке хатшысы Джозеф Хелелуэ, Векки Хелелуэ, сондай-ақ оның американдық хатшысы деп есептелетін капитан Джулиус А. Палмер кіші куә болды. 1897 жылдың маусымында президент Маккинли «Гавайи аралдарын аннексиялау туралы келісімге» қол қойды, бірақ Джеймс Кеуиллуна Каулия, Дэвид Калуокалани, Уильям Олд және Джон Ричардсоннан тұратын Гавайи азаматтарының делегациясы ұсынған «Куэ» петицияларынан кейін ол АҚШ Сенатында мақұлданбады. Хуи Алоха ʻĀина мүшелері аннексия шартына қарсы 21 000-нан астам қол жинады. Хуи Кālaiʻāина мүшелері тағы 17 000 қол жинады, бірақ олар Сенатқа ұсынылмады, себебі сол қолдар да патшайымды қалпына келтіруді сұрады. Бұл петициялар гавайилық қауымдастықтың аннексияға қарсы күшті қарсылығының дәлелі ретінде ұсынылды және келісім Сенатта жеңіліске ұшырады. Алайда, оның сәтсіздігінен кейін, Гавайи 1898 жылдың шілдесінде, испан-американ соғысы басталғаннан кейін, Ньюлендс резолюциясы арқылы аннексияланды – бұл Конгрестің бірлескен резолюциясы. Аннексия рәсімі 1898 жылдың 12 тамызында «Иолани» сарайында өтті, қазір ол үкіметтік ғимарат ретінде пайдаланылуда. Президент Санфорд Б. Доул «Гавайи аралдарының егемендігі мен мемлекеттік мүлігін» АҚШ министрі Гарольд М. Сеуоллға тапсырды. Гавайи Республикасының туы түсіріліп, оның орнына АҚШ туы көтерілді. Лилиуокалани және оның отбасы мүшелері мен жақтастары бұл шараны бойкоттап, Вашингтон Плейсте өздерін жасырып алды. Көптеген гавайиліктер мен роялистер де солардың үлгісін алып, рәсімге қатысудан бас тартты.

At the end of her visit in Massachusetts, Liliʻuokalani began to divide her time between Hawaii and Washington, D. C., where she worked to seek indemnity from the United States. She attended the inauguration of US President William McKinley on March 4, 1897, with a Republic of Hawaii passport personally issued to "Liliuokalani of Hawaii" by the republic's president Sanford B. Dole. On June 16, McKinley presented the United States Senate with a new version of the annexation treaty, one that eliminated the monetary compensation for Liliʻuokalani and Kaʻiulani. Liliʻuokalani filed an official protest with Secretary of State John Sherman the next day. The protest was witnessed by her agent and private secretary Joseph Heleluhe, Wekeki Heleluhe, and Captain Julius A. Palmer Jr., reported to be her American secretary. In June 1897 President McKinley signed the "Treaty for the Annexation for the Hawaiian Islands", but it failed to pass in the United States Senate after the Kūʻē Petitions were submitted by a commission of Native Hawaiian delegates consisting of James Keauiluna Kaulia, David Kalauokalani, William Auld, and John Richardson. Members of Hui Aloha ʻĀina collected over 21,000 signatures opposing an annexation treaty. Another 17,000 signatures were collected by members of Hui Kālaiʻāina but not submitted to the Senate because those signatures were also asking for restoration of the Queen. The petitions collectively were presented as evidence of the strong grassroots opposition of the Hawaiian community to annexation, and the treaty was defeated in the Senate— however, following its failure, Hawaii was annexed anyway via the Newlands Resolution, a joint resolution of Congress, in July 1898, shortly after the outbreak of the Spanish–American War. The annexation ceremony was held on August 12, 1898, at ʻIolani Palace, now being used as the executive building of the government. President Sanford B. Dole handed over "the sovereignty and public property of the Hawaiian Islands" to United States Minister Harold M. Sewall. The flag of the Republic of Hawaii was lowered and the flag of the United States was raised in its place. Liliʻuokalani and her family members and retainers boycotted the event and shuttered themselves away at Washington Place. Many Native Hawaiians and royalists followed suit and refused to attend the ceremony.

Гавайидің мұрагерлік жерлері

1848 жылы Ұлы Махеле деп аталатын жерді бөлуге дейін, Камехамеха III патшалық құрған кезде, Гавайидегі барлық жер монархияның меншігінде болды. Ұлы Махеле жерді монархия, үкімет және жерде тұратын жалдамалы шаруалардың жеке меншігіне бөлді. Монархияға тиесілі болған жер Гавайи Корольдік жерлері деп аталды. Гавайи аннексияланғанда, Корольдік жерлер АҚШ үкіметі тарапынан тартып алынды. 1898 жылы Патшайым Джордж Макфарлейнге өзінің заңдық қорғау тобының бір бөлігі ретінде, үкіметтің Корольдік жерлерді тартып алуына өтемақы алу мақсатымен сенімхат берді. Ол 1898 жылдың 20 желтоқсанында АҚШ Сенатына наразылық білдіріп, оларды қайтаруды талап етті және жерлердің дұрыс сот процесі немесе өтемақысыз тартып алынғанын мәлімдеді. 1900 жылдың 30 сәуірінде АҚШ Конгресі Гавайи территориясы үшін үкімет құру мақсатында Гавайидің Ұйымдастыру заңын қабылдады. Территориялық үкімет Корольдік жерлерді бақылауға алды, ол Гавайидегі "Табыс етілген жерлер" мәселесінің бастауы болды. 31 мамырда "Сан-Франциско Call" газеті Макфарлейн патшайымның Конгреске деген шыдамдылығының шегіне жеткенін және үкіметке қарсы сотқа жүгіну ниетінде екенін хабарлады. АҚШ-тың Гавайидегі бұрынғы министрі Эдвард М. МакКук президент Маккинли 1901 жылдың 1 наурызында екінші мерзіміне кірген кезде үкімет Лилиуокаланимен келісімге келеді деп сендірді. 1900 жылы Конгресс келіспеушілікке ұшыраған кезде, ол Вашингтон, округтік дәрігері Чарльз Х. Инглишпен (кейде Джон Х. Инглиш деп те аталады) бірге Гонолулуға аттанды. Газеттерде патшайымның қатерлі ісікке шалдыққандығы және ол өлу үшін үйіне қайтып бара жатқандығы туралы болжамдар тарады. Тарихшы Хелена Г. Аллен Инглиштің Корольдік жерлерге өзінің иелігін алуды көздегенін айтты. Алленнің сөзіне сүйенсек, патшайым сенатор Джордж Фрисби Хоарға жіберуге арналған келісім-шарт хатының оның қолжазбасымен көшіріліп, қол қойылған нұсқасына қарсылық білдірді. Дәрігер патшайым оралғаннан кейін бір ай өткен соң "негізсіз" жұмыстан босатылды және оған сот процесі қозғалды. 1903 жылы "Pacific Commercial Advertiser" газеті: "Лилиуокалани патшайымының Конгресс алдында өтемақы күтіп отыруы қынжырлы" деп жазды. Онда ол ел астанасындағы жылдар бойы өткізген өмірі, өтемақы алуға жасаған әрекеттері және заң шығарушылардың бос уәделері туралы толық мәлімет берілген, бірақ ешқандай нақты нәтиже болған жоқ.

Prior to the 1848 division of land known as the Great Māhele, during the reign of Kamehameha III, all land in Hawaii was owned by the monarchy. The Great Māhele subdivided the land among the monarchy, the government, and private ownership by tenants living on the land. What was reserved for the monarchy became known as the Crown Lands of Hawaii. When Hawaii was annexed, the Crown Lands were seized by the United States government. The Queen gave George Macfarlane her power of attorney in 1898 as part of her legal defense team in seeking indemnity for the government's seizure of the Crown Lands. She filed a protest with the United States Senate on December 20, 1898, requesting their return and claiming the lands were seized without due process or recompense. On April 30, 1900, the US Congress passed the Hawaii Organic Act establishing a government for the Territory of Hawaii. The territorial government took control of the Crown Lands, which became the source of the "Ceded Lands" issue in Hawaii. The San Francisco Call reported on May 31 that Macfarlane had informed them the Queen had exhausted her patience with Congress and intended to file a lawsuit against the government. Former United States Minister to Hawaii Edward M. McCook said he believed that once President McKinley began his second term on March 1, 1901, that the government would negotiate a generous settlement with Liliʻuokalani. During a 1900 Congressional deadlock, she departed for Honolulu with her Washington, D. C., physician Charles H. English (sometimes referred to as John H. English). Newspapers speculated that the Queen, having been diagnosed with cancer, was going home to die. Historian Helena G. Allen made the case that English intended to gain title to crown lands for himself. According to Allen, the Queen balked at his draft of a settlement letter to Senator George Frisbie Hoar that he wanted her to copy in her handwriting and sign. The doctor was terminated "without cause" a month after her return and sued her. The Pacific Commercial Advertiser lamented in 1903, "There is something pathetic in the appearance of Queen Liliuokalani as a waiting claimant before Congress." It detailed her years long residencies in the nation's capital seeking indemnity, while legislators offered empty promises, but nothing of substance.

Лилиуокалани АҚШ-қа қарсы

1909 жылы Лилиуокалани АҚШ-қа қарсы Бесінші түзету негізінде Хавай Корольдік жерлерін қайтару мақсатымен сәтсіз сот процесін бастады. АҚШ соттары 1864 жылғы Корольдік Жоғарғы сот шешімін, жесір королева Эмма мен Камехамеха V қатысқан бір іске қатысты, оған қарсы пайдаланды. Бұл шешімде соттар Корольдік жерлердің монархтың ең қатаң мағынадағы жеке меншігі емес екенін анықтаған болатын.

Кейінгі өмір және өлім

Лилиуокалани он жылдан астам уақыт бойы АҚШ үкіметінен тартып алынған жерлер үшін өтемақы алуға заңдық шаралар қолданғанмен, нәтижеге қол жеткізе алмады. 1911 жылы Гавайи территориясы оған өмір бойына айына 1250 доллар зейнетақы тағайындады. Тарихшы Сидней Лехуа Иаукеа бұл шешімнің тартып алудың заңдылығы мәселесін қарастырмағанын және сұралған өтемақы сомасынан әлдеқайда төмен екенін атап өтті. 1917 жылғы сәуір айында Лилиуокалани неміс суденесімен батырылған SS Aztec кемесінде қаза тапқан бес гавайлық теңізшінің құрметіне Вашингтон-плейсте америкалық туды көтерді. Көптеген адамдар бұл әрекетін АҚШ-ты қолдаудың символдық ишарасы деп қабылдады. Кейінгі тарихшылар оның бұл әрекетінің нағыз мағынасын күмәндандырды; Нил Томас Прото «ол күні жасаған ишарасы, ол кеткеннен кейін де халқының өз тағдырын өзі шешу құқығын сақтаумен байланысты қадір-қасиетін көрсетуге бағытталған» делінген. Жаздың соңында «Honolulu Star Bulletin» газеті оның жыл сайынғы, монархия дәуірінен бастау алған туған күнін тойлауға шамасы жетпейтінін хабарлады. Қыркүйек айындағы соңғы қоғамдық шарасы ретінде ол Американдық Қызыл Крестке ресми мүше болды. Бірнеше ай бойы денсаулығы нашарлап, төменгі аяқтарын қимылдата алмай, санасы нашарлап, тіпті өз үйін тани алмайтын халге жетті. Жақын достары мен күтімшілері оның өмірінің соңғы екі аптасында оның жағдайы нашарлап бара жатқанын сезіп, оның басынан өткенге күтім жасады. Гавайи дәстүріне сәйкес, оның төсегінің үстінде патшалық кахили желпіледі. 11 қараша күні таңертең Лилиуокалани Вашингтон-плейстегі үйінде 79 жасында дүние салды. Сент-Эндрю соборы мен Каваиахао шіркеуінің қоңыраулары оның қазасын хабарлады, оның жасын білдіру үшін 79 рет соғылды. Гавайи дәстүріне сәйкес, оның денесі түнгі сағат 12-ге дейін үйінен шығарылмады. Оның денесі Каваиахао шіркеуінде қоғамдық сағаттарға қойылды, содан кейін 18 қарашада Иолани сарайының тақ бөлмесінде мемлекеттік жерлеу рәсімі өтті. Композитор Чарльз Э. Кинг «Aloha ʻOe» әнін жас хормен бірге орындады, оның табыты 200 адам тартқан 1200 футтік арқанмен Нуану даңғылы бойымен сарайдан Мауна ʻAla патшалық зиратындағы Калакауа мазарына жеткізілді. Әнді шеруге қатысушылар мен жол бойындағы көпшілік қосылып айтты. Қоштасу рәсімінің бейнежазбалары түсіріліп, кейіннен оның әпкесі мен қызының бұрынғы резиденциясы – ʻĀinahau-да сақталды. 1921 жылғы 1 тамызда болған өрт үйді және оның барлық мазмұнын, соның ішінде королеваның қоштасу рәсімінің бейнежазбаларын жойды.

Although Liliʻuokalani was never successful in more than a decade of legal pursuits for recompense from the United States government for seized land, in 1911 she was finally granted a lifetime pension of $1,250 a month by the Territory of Hawaii. Historian Sydney Lehua Iaukea noted that the grant never addressed the question of the legality of the seizure itself, and the figure was greatly reduced from what she had requested for recompense. In April 1917, Liliʻuokalani raised the American flag at Washington Place in honor of five Hawaiian sailors who had perished in the sinking of the SS Aztec by German U boats. Her act was interpreted by many as her symbolic support of the United States. Subsequent historians have disputed the true meaning of her act; Neil Thomas Proto argued that "her gesture that day was intended to reflect the dignity with which she still held the right of her people to choose their own fate long after she was gone". By the end of that summer, the Honolulu Star Bulletin reported that she was too frail to hold her birthday reception for the public, an annual tradition dating back to the days of the monarchy. As one of her last public appearances in September, she officially became a member of the American Red Cross. Following several months of deteriorating health that left her without the use of her lower limbs, as well as a diminished mental capacity rendering her incapable of recognizing her own house, her inner circle of friends and caregivers sat vigil for the last two weeks of her life knowing the end was near. In accordance with Hawaiian tradition, the royal kāhili fanned her as she lay in bed. On the morning of November 11, Liliʻuokalani died at the age of seventy nine at her residence at Washington Place. The bells of Saint Andrew Cathedral and Kawaiahaʻo Church announced her death, tolling 79 times to signify her age. In keeping with Hawaiian tradition regarding deceased royalty, her body was not removed from her home until nearly midnight. Her body lay in state at Kawaiahaʻo Church for public viewing, after which she received a state funeral in the throne room of Iolani Palace, on November 18. Composer Charles E. King led a youth choir in "Aloha ʻOe" as her catafalque was moved from the palace up Nuuanu Avenue with 1,200 foot ropes pulled by 200 people, for entombment with her family members in the Kalākaua Crypt at the Royal Mausoleum of Mauna ʻAla. The song was picked up by the procession participants and the crowds of people along the route. Films were taken of the funeral procession and later stored at ʻĀinahau, the former residence of her sister and niece. A fire on August 1, 1921, destroyed the home and all its contents, including the footage of the Queen's funeral.

Діндік наным-сенімдер

Лилиуокалани жас кезінен бастап американдық протестант миссионерлерінен білім алып, шын ниетпен христиан дініне келді және христиандық қағидаларын ұстанды. Бұл миссионерлердің көпшілігі конгрегациялист және пресвитериан дінінің өкілдері болды, кальвинизм теологиясын қабылдады, ал Лилиуокалани өзін «пресвитериандық құлшылыққа тұрақты қатысушы» деп санады. Ол корольдік отбасының мүшесі ретінде Каваиахао шіркеуінде үнемі және жүйелі түрде қызметке қатысқан алғашқы адам болды. Жексенбі күндері ол Каваиахаода орган тартып, хорды басқарды. Ол сондай-ақ Каумакапили шіркеуіне үнемі қатысып, Лилиуокалани протестант шіркеуіне ерекше қызығушылық танытты, оған 1892 жылы Лилиуокалани патшайымының сағатын сыйлады. Тарихшы Хелена Аллен Лилиуокалани мен Калакауаның «барлық діндердің де өз құқықтары бар және олар тең дәрежеде қаралуға және мүмкіндіктерге ие болуға құқылы деп сенгендерін» атап өтті. Өмірі бойы Лилиуокалани католицизм, мормонизм, епископализм және басқа да протестанттық ағымдар сияқты әртүрлі христиан діндеріне қызығушылық танытты. 1896 жылы ол Гавайи корольдік отбасының мүшесі Камехамеха IV және королева Эмма құрған Реформацияланған католик (Англикан/Епископальдық) Гавайи шіркеуімен байланысты Сент-Эндрю соборындағы Гавай қауымының тұрақты мүшесі болды. Төңкеріс кезінде және оның тұтқындалуы кезінде Сент-Эндрю соборының епископы Альфред Уиллис патшайымды ашық қолдады, ал Каваиахаоның пасторы Генри Ходжес Паркер оның қарсыластарын қолдады. Епископ Уиллис түрмеде отырған кезінде оны аралап, хат жазып, «Ортақ дұғалар кітабының» көшірмесін жіберді. Шартты түрде босатылғаннан кейін көп ұзамай бұрынғы патшайым 18 мамыр 1896 жылы епископ Уиллиспен шомылдырылып, Сент-Эндрю монастырының әйел бауырларының қатысуымен жеке рәсімде расталды. Лилиуокалани өзінің естеліктерінде былай деп жазды:

«Менің тұтқындалған алғашқы түнім өмірімдегі ең ұзақ түн болды; таң атпайтын сияқты болды. Менде Эпископальдық шіркеуінің ритуалы бойынша «Ортақ дұғалар кітабының» кішкентай данасы болды. Ол маған үлкен көмек болды, және демалуға жатпай тұрып, миссис Кларк пен мен кешкі құлшылыққа арналған бірнеше минут жұмсадық. Мүмкін, осы жерде бала кезімнен бері пресвитериандық құлшылыққа үнемі қатысып, барлық миссионерлік қоғамдарға үнемі қаржылай көмек беріп, олардың шіркеулерін салуға және қабырғаларын безендіруге көмектесіп, өз уақытым мен музыкалық қабілетімді халқыма қызықты ету үшін еркін жұмсасам да, бұл ізгі шіркеу мүшелері мен дін қызметкерлерінің ешқайсысы мені түрмеде еске алмады. Осы (христиандық) мінез-құлыққа мен Англикан епископы, Қасиетті Альфред Уиллис, ол мені үйіме ара-тұра келіп, мен оның шіркеуінде коммуниант ретінде расталғанмын. Бірақ ол маған сарайда кездесуге рұқсат алмады». Ол 1901 жылы Ютаға мормон президенті Джозеф Ф. Смитпен кездесу үшін сапар шекті, ол бұрын Гавайи аралдарында миссионер болған. Ол сол жерде Солт-Лейк шатырындағы қызметке қатысып, көптеген эмигрант гавайлықтар қатысқан Beehive House қабылдауында тойланды. 1906 жылы мормон газеттерінде ол ақсақал Абрахам Калеймахо Фернандес шомылдырып, Иса Мәсіх шіркеуінің соңғы күнгі қасиеттілеріне қабылданғаны туралы жазды. Алайда көптеген тарихшылар бұл мәлімдемеге күмәнданады, өйткені патшайымның өзі бұл туралы ешқашан хабарлаған емес. Шындығында, Лилиуокалани мормон ретінде шомылдырылған деген аптада жарық көрген газеттерде өзін епископальдық деп атауын жалғастырды. Кейіннен патшайымның мормондыққа деген қызығушылығы азайды. Патшайымның Гавайиде будда және синто діндерінің діни қызметкерлерін қолдағаны үшін де есте қалды. Ол 1901 жылы 19 мамырда Хонванджи миссиясында Будданың туған күнін атап өтуге қатысқан алғашқы гавайлықтардың бірі болды. Оның мерекеге қатысуы буддизм мен синтоизмнің Гавайи қоғамында қабылдануына көмектесті және аумақтық үкімет тарапынан екі дінге тыйым салуға жол бермеді. Оның қатысуы туралы бүкіл әлемдегі қытай және жапон газеттерінде кеңінен хабарланды және ол Гавайидегі және Жапониядағы көптеген жапондықтардың құрметін алды.

That first night of my imprisonment was the longest night I have ever passed in my life; it seemed as though the dawn of day would never come. I found in my bag a small Book of Common Prayer according to the ritual of the Episcopal Church. It was a great comfort to me, and before retiring to rest Mrs. Clark and I spent a few minutes in the devotions appropriate to the evening. Here, perhaps, I may say, that although I had been a regular attendant on the Presbyterian worship since my childhood, a constant contributor to all the missionary societies, and had helped to build their churches and ornament the walls, giving my time and my musical ability freely to make their meetings attractive to my people, yet none of these pious church members or clergymen remembered me in my prison. To this (Christian ?) conduct I contrast that of the Anglican bishop, Rt. Rev. Alfred Willis, who visited me from time to time in my house, and in whose church I have since been confirmed as a communicant. But he was not allowed to see me at the palace. She traveled to Utah in 1901 for a visit with Mormon president Joseph F. Smith, a former missionary to the Hawaiian Island. There she joined in services at the Salt Lake Tabernacle, and was feted at a Beehive House reception, attended by many expatriate Native Hawaiians. In 1906, Mormon newspapers reported she had been baptized into the Church of Jesus Christ of Latter day Saints by Elder Abraham Kaleimahoe Fernandez. However, many historians doubt this claim, since the Queen herself never announced it. In fact, Liliʻuokalani continued to refer to herself as an Episcopalian in secular newspapers published the same week of her supposed Mormon baptism. The Queen's interest in Mormonism later waned. The Queen was also remembered for her support of Buddhist and Shinto priests in Hawaii and became one of the first Native Hawaiians to attend a Buddha's Birthday celebration of May 19, 1901, at the Honwangji mission. Her attendance in the celebration helped Buddhism and Shinto gain acceptance into Hawaiian society and prevented the possible banning of the two religions by the Territorial government. Her presence was also widely reported in Chinese and Japanese newspapers throughout the world, and earned her the respect of many Japanese people both in Hawaii and in Japan itself.

Композициялар

Лилиуокалани – өнерлі жазушы және әнші. Оның «Хавай тарихы – Хавай королевасының көзімен» кітабында өз елінің тарихы мен оның құлатылуы туралы ой-пікірлерін білдірген. Ол гитара, фортепиано, орган, укулеле және цитрада ойнаған, сондай-ақ алтомен ән айтып, хавай және ағылшын тіліндегі қасиетті және зайырлы музыканы орындаған. Ол өзінің естеліктерінде былай деп жазды: Лилиуокалани миссионерлер әкелген батыс гармонияларын араластыра отырып, Хавайдің дәстүрлі поэзиясының маңызды элементтерін сақтауға көмектесті. Оның шығармаларының жинағы «The Queen's Songbook» деп аталып, 1999 жылы Queen Liliʻuokalani Trust баспасынан жарық көрді. Оның музыкасы саяси көзқарастарын бейнелейтін мысалдың бірі – оның ұлы әжесі Алапайвахинеден ауызша жеткен Кумулипо хавайлық жаратылыс жырларын аударуы. Лилиуокалани үй қамауында болғанда, ол сарайдан тірі шыға алмайтынан қорқып, халқының тарихы мен мәдениеті ешқашан жоғалмас үшін Кумулипоны аударды. Ежелгі жырлар оның отбасының шежіресін Хавайдің бастау тарихына дейін жетеді. Лилиуокалани Иолани сарайында тұтқындалғаннан кейін оған әдебиет пен газеттер берілмеді, бұл оны халқынан ажыратты, бірақ ол қамауда болған кезде қағаз бен қаламмен музыка жазуын жалғастырды. Оның тағы бір шығармасы – бұрын жазылған және қамауда болған кезде қайта жазған «Aloha ʻOe» әні. Ол өз жазбаларында былай дейді: «Бастапқыда менде аспап болмады, сондықтан ноталарды тек дауыспен жазуға тура келді; бірақ қиындықтарға қарамастан, композиция жасауда үлкен көңіл көтерілді және көптеген әндерді жаздым. Үшеуі түрмеден Чикаго қаласына жетті, онда олар басылып шықты, соның ішінде «Aloha ʻOe» немесе «Сенен қоштасамын» әні, ол өте танымал болды». Бастапқыда махаббат қоштасуы ретінде жазылған бұл ән, оның елінің жоғалғанына қанағатсыздық пен қайғының символына айналды. Бүгінде ол хавайлықтардың ең танымал әндерінің бірі. Оның өлімі мен жерлеу рәсімі туралы хабарлаған, құлату мен аннексияны қолдаған Гавайдегі басты газеттер оның бүкіл әлемде үлкен құрметке ие болғанын мойындады. 2016 жылдың наурызында Hawaiʻi Magazine Лилиуокаланиді хавай тарихындағы ең ықпалды әйелдердің бірі деп атады. Королева Лилиуокалани қоры 1909 жылдың 2 желтоқсанында Гавайдегі жетім және мұқтаж балаларға көмек көрсету үшін құрылды. Оның өлімінен кейін оның мүлігінен түскен табыс, онда көрсетілген он екі жеке мұрадан басқа, қорына жұмсалуға тиіс болды. Бұл мұрагерлік иеліктердің ең үлкені оның ханэй ұлдарына және олардың мұрагерлеріне қалдырылды: Джон ʻAimoku Dominis Вашингтон Плейске ие болды, ал Джозеф Kaiponohea ʻAeʻa оның Вайкикидегі резиденциясы – Kealohilani-ге ие болды. Екеуі де королевадан бұрын қайтыс болды. Оның өлімінен бұрын да, кейін де оның сенімділік қорын құру туралы өсиетін күштен шығару үшін сотқа шағымдар түсті. Бірнеше сотқа қатысушылардың бірі – оның ағасы Калакауаның және оның әйелі Капиоланидің немере інісі, сондай-ақ Лилиуокаланидің екінші туысы болған ханзада Жона Кухио Каланияноле, ол 1915 жылдың 30 қарашасында қорға қарсы сот процесін қозғап, королеваның өсиетті орындаудағы құзыреттілігіне күмән келтірді және қорды бұзуға тырысты. Бұл сот процесі 1923 жылы аяқталды және өсиет мұрагерлік құқыққа енгізілді. Королева Лилиуокалани балалар орталығы қор арқылы құрылды. Лилиуокалани мен оның бауырлары Гавай музыкасының даңқ залында На Ланьи Эха (Төрттік періштелер) деп танылды, олардың Гавай музыкалық мәдениеті мен тарихын қолдауы мен байытуы үшін. 2007 жылы «Хоналулу» журналы «Aloha ʻOe» әнін Гавай музыкасының тарихындағы ең ұлы ән деп бағалады. «Ke Kali Nei Au» әнінің авторы Чарльз Э. Кингті музыкадан оқытқан. Әнші Бина Моссман Вашингтон Плейсте үнемі репетиция жасаған «Бина Моссман» ән-күй клубының жетекшісі болды, ал Лилиуокалани оларға гавай тілінің дұрыс айтылуына көмектесті. Королеваның жерлеу рәсімі кезінде әншілер клубы табутқа екі сағаттап күзетшілік қызметін атқаратын кахили тасушылардың құрамына кірді, кахилилерді сілтеп, Лилиуокаланидің композицияларын орындады. Жыл сайынғы королева Лилиуокалани Outrigger Canoe Race, Kailua Bay-ден Honaunau Bay-ге дейінгі 18 мильдік қашықтықты қамтиды, ол 1972 жылы дәстүрлі Молокайдан Оахуға дейінгі каноэ жарыстарына дайындық ретінде ерлер үшін төзімділік жаттығу курсы ретінде ұйымдастырылды. 1974 жылы әйелдер каноэ командалары қосылды. Жарыс жыл сайын 2 қыркүйекте Лилиуокаланидің туған күнімен сәйкес келетін Еңбек күні демалысында өткізіледі. 2001 жылы Гавай университетінің Маноа кампусындағы «Королева Лилиуокалани студенттік қызметтер орталығы» аталғанда, Регенттер кеңесі былай атап өтті: «Соңғы гавай монархы ретінде королева Лилиуокалани дәстүрлі гавай мәдениеті мен қоғамына маңызды сілтеме. Оның ықпалы жақсы түсінілген, кеңінен құрметтелген және гавай мәдениетінің кеңінен дамуының және оған енген құндылықтардың күшті ынталандырушы күші болды». 2017 жылы Эдги Ли Гавайдегі королеваның мұрасын зерттейтін «Liliuokalani – Reflections of Our Queen» құжаттық фильмін зерттеп түсірді. Вашингтон Плейсте өткен көрсету музейге қаражат жинады. Оның естелігін құрметтеу үшін көптеген хула шаралары өткізіледі, соның ішінде 1976 жылы ұйымдастырылған Queen Liliʻuokalani Keiki Hula Competition Honolulu. Гавай округі королеваның туған күніне орай 2 қыркүйекте Hilo қаласындағы Liliʻuokalani Park and Gardens-та Queen Liliʻuokalani Trust серіктестігімен He Hali'a Aloha no Lili'uokalani Festival, Queen's Birthday Celebration мерекесін өткізеді. Шара бірнеше жүз бишінің 50,000 гүлмен шашыратылуымен басталады.

Liliʻuokalani was an accomplished author and songwriter. Her book Hawaiʻi's Story by Hawaiʻi's Queen gave her view of the history of her country and her overthrow. She is said to have played guitar, piano, organ, ʻukulele and zither, and also sang alto, performing Hawaiian and English sacred and secular music. In her memoirs she wrote:

Liliʻuokalani helped preserve key elements of Hawaiʻi's traditional poetics while mixing in Western harmonies brought by the missionaries. A compilation of her works, titled The Queen's Songbook, was published in 1999 by the Queen Liliʻuokalani Trust. One example of the way her music reflected her political views is her translation of the Kumulipo, the Hawaiian creation chant passed down orally by her great grandmother Alapaiwahine. While under house arrest, Liliʻuokalani feared she would never leave the palace alive, so she translated the Kumulipo in hopes that the history and culture of her people would never be lost. The ancient chants record her family's genealogy back to the origin story of Hawaiʻi. After Liliʻuokalani was imprisoned in the ʻIolani Palace, she was denied literature and newspapers, essentially cutting her off from her people, but she continued to compose music with paper and pencil while she was in confinement. Another of her compositions was "Aloha ʻOe", a song she had written previously and transcribed during her confinement. In her writings, she says, "At first I had no instrument, and had to transcribe the notes by voice alone; but I found, notwithstanding disadvantages, great consolation in composing, and transcribed a number of songs. Three found their way from my prison to the city of Chicago, where they were printed, among them the 'Aloha ʻOe' or 'Farewell to Thee', which became a very popular song." Originally written as a lover's good bye, the song came to be regarded as a symbol of, and lament for, the loss of her country. Today, it is one of the most recognizable Hawaiian songs. In covering her death and funeral, the mainstream newspapers in Hawaii that had supported the overthrow and annexation recognized that she had been held in great esteem around the world. In March 2016, Hawaiʻi Magazine listed Liliʻuokalani as one of the most influential women in Hawaiian history. The Queen Liliʻuokalani Trust was established on December 2, 1909, for the care of orphaned and destitute children in Hawaii. Effective upon her death, the proceeds of her estate, with the exception of twelve individual inheritances specified therein, were to be used for the Trust. The largest of these hereditary estates were willed to her hānai sons and their heirs: John ʻAimoku Dominis would receive Washington Place while Joseph Kaiponohea ʻAeʻa would receive Kealohilani, her residence at Waikiki. Both men predeceased the Queen. Before and after her death, lawsuits were filed to overturn her will establishing the Trust. One notable litigant was Prince Jonah Kūhiō Kalanianaʻole, the nephew of her brother Kalākaua and his wife Kapiʻolani and Liliʻuokalani's second cousin, who brought a suit against the Trust on November 30, 1915, questioning the Queen's competency in executing the will and attempting to break the Trust. These lawsuits were resolved in 1923 and the will went into probate. The Queen Liliʻuokalani Children's Center was created by the Trust. Liliʻuokalani and her siblings are recognized by the Hawaiian Music Hall of Fame as Na Lani ʻEhā (The Heavenly Four) for their patronage and enrichment of Hawaii's musical culture and history. In 2007, Honolulu magazine rated "Aloha ʻOe" as the greatest song in the history of Hawaiian music. Songwriter Charles E. King, known as the composer of "Ke Kali Nei Au", was tutored in music by her. Entertainer Bina Mossman led the Bina Mossman Glee Club that rehearsed regularly at Washington Place, while Liliʻuokalani helped them with pronunciation of the Hawaiian language. At the queen's funeral, the glee club was part of the kahili bearers who stood watch over the coffin for two hours at a time, waving the kahilis and singing Liliʻuokalani's compositions. The annual Queen Liliʻuokalani Outrigger Canoe Race, which follows an 18 mile course from Kailua Bay to Honaunau Bay, was organized in 1972 as an endurance training course for men, in preparation for the traditional Molokaʻi to Oʻahu canoe races. Women canoe teams were added in 1974. The race is held over Labor Day Weekend each year to coincide with Liliʻuokalani's birthday on September 2. In the 2001 naming of the "Queen Liliʻuokalani Center for Student Services", on the University of Hawaii at Manoa campus, the Board of Regents noted, "As the last Hawaiian monarch, Queen Liliʻuokalani symbolizes an important link to traditional Hawaiian culture and society. Her influence is well understood, widely respected and has been a strong motivating factor in the widespread emergence of Hawaiian culture and the values embodied in it." In 2017, Edgy Lee researched and filmed Liliuokalani – Reflections of Our Queen, a documentary looking at the legacy of the queen in Hawaii. A showing at Washington Place fundraised for the museum. Numerous hula events are held to honor her memory, including the Queen Liliʻuokalani Keiki Hula Competition Honolulu, organized in 1976. The County of Hawaii holds an annual He Hali'a Aloha no Lili'uokalani Festival, Queen's Birthday Celebration at Liliʻuokalani Park and Gardens in Hilo, in partnership with the Queen Lili'uokalani Trust. The event begins with several hundred dancers showered by 50,000 orchid blossoms.