Кіріспе

Гавайи корольдігінің 1873-1874 жылдар аралығындағы королі Луналило (Уильям Чарльз Луналило; 31 қаңтар 1835 – 3 ақпан 1874) – 1873 жылғы 8 қаңтарда сайланғаннан бастап, бір жылдан кейін қайтыс болғанға дейін Гавайи Корольдігінің алтыншы монархы болды. Ол Кекаулуохи мен Жоғарғы басшы Чарльз Канаʻинаның ұлы ретінде дүниеге келді, патшалық әулеттен шыққан және король Камехамеха I-нің шөбересі. Ол американдық миссионерлер ашқан Корольдік мектебінде білім алды, ал король Камехамеха III оны мұрагер деп жариялаған. Король Камехамеха V қайтыс болғаннан кейін, 1873 жылы патшалықтың заң шығару органының бірауыздан қабылдаған шешімімен таққа сайланды. Ол Гавайидің алғашқы сайланған монархы болғандықтан "Халықтың королі" деп танылды. Ол бір жылдан кейін туберкулезден қайтыс болды.

Ерте өмір

Уильям Чарльз Луналило дүниеге 31 қаңтар 1835 жылы екі қабатты, мәржән кірпіштен салынған үйде келді. Бұл орналасқан жер – Похукаина аймағы, қазір Гонолулудегі ʻИолани сарайының аумағының бір бөлігі. Оның анасы – жоғары дәрежелі әмірші Мириам Аухеа Кекаулуохи (кейін Каахуману III атанды), әкесі – жоғары дәрежелі әмірші Чарльз Канаина. Ол Камехамеха I-нің қандық жақын туысы және анасының некесі арқылы монархтың әкесі болды. Оның әжесі – Калакуа Кахеихеимли, Камехамеханың сүйікті әйелі, Каахуману патшайымының қарындасы. Бұл оны екінші және бірінші туыс етеді, сәйкесінше король Камехамеха V, король Камехамеха IV және ханшайым Виктория Камамалу аналары арқылы: Кекаулуохи және Кинау (кейін Каахуману II атанды), олар жартылай қарындастар болды. Луналило атауы гавай тілінде "Луна" (биік) және "лило" (жоғалған) сөздерінен тұрады, яғни "көзден таса болатындай биік". Ол сондай-ақ Ұлыбритания королі Уильям IV-тің есімімен аталыпты, ол гавай патшалық отбасының жақын досы. 2000 жылы жарық көрген "Камехамеханың балалары бүгін" атты кітапта авторлар Чарльз Ало, Рубелит Кавена Кинни Джонсон және Джерри Уокер Луналилоның әкесі Чарльз Канаинаның Камехамеха I-нің үшінші буын немересі екенін айтады. Канаинаның анасы Палила Ноомуалани, Камехамеха I-нің тұңғыш баласы Кахилиʻопуаның немересі, ал Кахилиʻопуаның анасы – Калола а Кумукоа, сондай-ақ Калолавахилани деп те белгілі. Бұл шежіре ДеФриз отбасы жинақтаған, бұрын жарияланбаған туыстық ағаштарға негізделген. Патша Камехамеха III-нің жарлығымен ол мұрагерлікке лайық деп танылды және миссионерлер Амос Старр Кук пен Джульетта Монтегю Кук құрған Басшылар балалар мектебіне (кейіннен Корольдік мектеп деп аталды) жіберілді. Гавай және ағылшын тілдерін үйреніп, ағылшын әдебиетін меңгерді және Шекспирдің монологтарын ұнататын. Оның туысы Элизабет Кеканяудың айтуынша, Луналило Кекуанаоа қайтыс болғаннан кейін Оаху губернаторы болуға дайындалған. Ұлы Махеле кезінде Луналилоның 239 ʻāина жері ІІІ Камехамехадан кейін екінші орында тұрды. Махеле нәтижесінде ол жерінің 73 пайызын бас тартты. 1848 жылы, он үш жасында, ол әлі де корольден кейінгі ең ірі жер иелерінің бірі болды, анасы, әкесі және әжесінен Камехамеха I берген жер мен жеке мүлікті мұра еткен. 1850 жылы Луналило үкіметке тағы бір үлкен жерді берді, иелігін 43 лотқа дейін азайтты. "Принц Билл" деп лақапталған ол музыка жазумен айналысқан патшалық отбасының мүшелерінің бірі болды (Калакауа мен Лилиуокаланиден басқа). Ол Гавайидің алғашқы ұлттық әнұранын – "E Ola Ke Aliʻi Ke Akua" шығарды, ол "God Save The King" әнінің гавай нұсқасы болды. Ол 1862 жылы Камехамеха IV-тің туған күніне арналған газет баспасы Генри Уитни ұйымдастырған байқауда әнді он бес минут ішінде жазды. Ол байқауда жеңіп, он доллар сыйлық алды. Луналило 1863-1865 жылдары өзінің туысы патша Камехамеха V билік құрған кезде Мемлекеттік Жеке Кеңесте қызмет етті. Ол сондай-ақ 1863-1872 жылдары дәстүрлі түрде жоғары басшыларға арналған заң шығарушы органның жоғарғы палатасы – Дворяндар палатасында қызмет етті.

Болашақ патшалық келіндер

Ол өзінің туысы, ханшайым Виктория Камамалуға құда болды, бұл Викторияның бауырларынан басқа, гавайиліктер арасында кең таралған таңдау болды. Екеуі де оның оған үйленуіне қарсы болды. Олардың балалары әулеттік дәрежеде (мана) Камехамеха әулетінен жоғары тұрар еді. Олардың арасында екі рет некеге тұруға әрекет жасалды, бірақ екеуі де сәтсіз аяқталды. Луналило өзінің сыртымды махаббатына арнап «Алекоки» деген гавайилік әнді жазды. Викториядан кейін ол қысқа ғана уақытқа Лилиуокаланиге уәде берді, бірақ ол Камехамеха IV-нің кеңесімен келісімді бұзды. Лилиуокалани кейін америкалық Джон Оуэн Доминиске тұрмысқа шықты, ал Виктория Камамалу 1866 жылы 27 жасында күйеусіз және баласыз қайтыс болды. Тағы бір болжамды келін – анасының жағынан туысы Мириам Аухеа Кекаулуохи Кроунингбург, ол оның орнына неміс-американдық қоныс аударғанмен үйленді. Патша болып тұрған кезінде оған Камехамеха IV-нің жесірі, Емма патшайымға үйлену ұсынылды, бірақ Емма патшайымның қайтыс болған күйеуіне деген адалдығының арқасында бұл ұсыныс орындалмады. Олар достық қарым-қатынаста болды және ол өлер алдында оны мұрагер етіп тағайындауды ойлаған деген әңгіме бар. Эмманың туысы Питер Каэо айтуынша, патша Бора-Борадан таитилік басшы әйелге үйленбек деген қауесет тарады. Патша ешқашан үйленбесе де, Гонолулу портының лоциясы капитан Джон Миктің қызы және оның жеке кеңсесінің бастығы Хорас Краббтың қарындасы Элиза Мик (1832–1888) оның сүйіктісі болды.

Сайлау

Камехамеха патшаларының соңғысы – V Камехамеха 1872 жылдың 11 желтоқсанында дүниеден өтті, мұрагерін тағайындамай. Патшалықтың 1864 жылғы конституциясына сәйкес, егер патша мұрагерді белгілемесе, жаңа патша заң шығарушы орган тарапынан әлі тірі Хавай король әулетінің мүшелерінен сайланатын еді. Басқа үміткер – Дэвид Калакауа. Луналило екеуінің арасында көбірек танымал болды. Оның әкесі Калаймамаху, Камехамеха I-нің туған інісі және осылайша V Камехамеха патшаның туысы болды. Оның анасы Калакуа Кахехеимали, Каахуману патшайымның қарындасы болды. Осы себепті көптеген адамдар тақ Луналилоға тиесілі деп сенді, өйткені V Камехамехаға ең жақын адам болған Бернис Пауахи Бишоп таққа таласпайтынын анық айтқан еді. Тағы бір үміткер – ханшайым Рут Келиколани, ол V Камехамеха патшаның жарты қарындасы болды. Ол хавай аристократиясының арасында сүйікті болды, өйткені ол ежелгі хавай дәстүрлерін сақтады. Ол Гавайиде басшылық қызметін атқарды және ағылшын тілін жақсы білгенімен, оған сөйлеуден бас тартты. Дегенмен, оның тегі тым даулы болды және көптеген адамдар оны таққа отыруға лайық деп санамады. Сонымен, Калакауа мен Луналило қалды, және олардың арасында Луналилоға үлкен қолдау көрсетілді. Луналилоның танымалдылығы соншалықты зор еді, кейбіреулер оның астанаға кіріп, өзін патша деп жариялай алады деп ойлады. Бірақ Луналило конституцияны қатаң сақтауды талап етті. V Камехамеханың қайтысынан кейін алты күн өткен соң ол мынадай хабарлама жасады: «Хавай халқының мұрагерлікке қатысты пікірлерін ескеру қажет болғандықтан, мұрагерлік заңына сәйкес, мен таққа заңды талапкер болсам да, бейбітшілік, келісім және тәртіпті сақтау үшін, өз талаптарымды халықтың пікіріне ұсынуды қалаймын». Луналило, өзінің консервативті қарсыласынан айырмашылығы, дауыс беру құқығын мүліктік жағдайдан босату арқылы үкіметті демократиялық ету үшін конституцияға түзетулер енгізуді қалаған. Халықтың пікірін білдіру үшін сайлау өткізу туралы шешім қабылданды. Алайда конституция заң шығарушы органға келесі патшаны кімнің тағайындауын шешу құқығын бергендіктен, халықтық сайлау ресми мәнге ие болмайтын еді. Луналило халықты өз пікірін білдіруге шақырды. 1873 жылдың 1 қаңтарында халықтық дауыс беру өтті, және Луналило үлкен көпшілік дауысымен жеңіске жетті. Бір аптадан кейін заң шығарушы орган Луналилоны бірауыздан патша деп жариялады. Бірауыздан дауыс берудің себебі, әрбір заң шығарушының дауыс бюллетенінің артына өзінің атын-жөнін қоюы талап етілгендіктен, заң шығарушылар халықтың қалауына қарсы келуден қорқыпты деп болжанады. Кейіннен королева Эмма хат жазып, жүздеген гавайліктер Луналилоға қарсы шыққандарды жыртып-жаралауға дайын екенін мәлімдеді. Луналилоның 1873 жылдың 9 қаңтарында Каваиахао шіркеуінде өткен таққа отыру рәсімінде аула толып, көптеген адамдар сырттан бақылады. Луналилоның танымалдылығының жоғары деңгейіне және демократиялық жолмен патша болғандығына байланысты, ол «Халық патшасы» деп аталды.

Патша ретінде билік ету

Луналило патша міндетін атқарған кезде үкімет саясатында үлкен өзгеріс басталуға тиіс болды. Оның алдыңғы билеушісі Камехамеха V өзінің билігінің құзыретін арттырып, атасы Камехамеха I-нің абсолюттік монархиясын қайта орнатуға тырысты. Луналило болса, Гавайи үкіметін демократиялық етуге ұмтылды. Ол заң шығарушы органға хат жолдап, конституцияға түзетулер енгізуді ұсынды. Ол өзінің алдыңғы билеушісі 1864 жылғы Конституцияны қабылдағанда енгізген кейбір өзгерістерді жоюды қалады. Мысалы, 1864 жылға дейін Корольдіктің заң шығарушы органы екі палатадан тұрды: Асылдар палатасы және Өкілдер палатасы. Асылдар палатасының мүшелерін патша тағайындайтын, ал өкілдерді халық сайлау арқылы анықтайтын. Луналило 1863 жылдан 1872 жылға дейін Асылдар палатасында қызмет етті. Патша Камехамеха V тұсында заң шығарушы органның екі палатасы біріктірілді. Луналило екі палаталы заң шығарушы органды қайта орнатуды көздеді. Сондай-ақ, ол конституцияға патшаның ветосын қосатын жазбаша түсіндірме енгізуді талап ететін ереже қосуды қалады. Ол кабинет министрлерінің Өкілдер палатасында тыңдалуын қалады. Патша Гавайидің экономикалық жағдайын жақсартуды да мақсат тұтты. Корольдік экономикалық депрессияда болып, кит аулау өнеркәсібі тез құлдырап бара жатқан еді. Сауда топтары патшадан экономиканы жақсарту үшін қант өндірісіне көңіл бөлуін сұрады және Гавайи қантының АҚШ-қа салықсыз кіруіне мүмкіндік беру үшін АҚШ-пен келісім жасауды ұсынды. Мұндай келісім жасау үшін Корольдік АҚШ-қа Перл-Харбор аймағын ұсынуға мәжбүр болуы мүмкін деп есептелді. Бұл мәселе бойынша көп дау-жанжал болды, ол мәселе халық арасында да, заң шығарушы органда да қызу талқыланды. Луналило қарсылықты көрген соң, бұл ұсыныстан бас тартты. Луналило билік еткен кезеңде Гавайидің шағын армиясында бүлік болды. Армияның бір бөлігі генерал мен оның адъютантына қарсы көтерілді. Патша бүлікке қатысқан сарбаздармен әңгімелесіп, оларды қаруларын тастауға көндірді. Осыдан кейін патша әскери оркестрді қоспағанда, армияны таратып жіберді. Сол кезден бастап Корольдікте қарулы күштер болған жоқ, оларды патша Калакауа қайта құрғанға дейін.

Ауру және өлім

Патша Луналилоның денсаулығы нашар болған, мысалы, ол маскүнем еді. 1873 жылдың тамызында Луналило қатты суық тиіп, өкпе туберкулезіне шалдықты. Денсаулығын қалпына келтіру үмітімен ол Каилуа-Конаға көшіп кетті. Бірнеше айдан кейін, 1874 жылдың 3 ақпанында, ол 39 жасында Гонолулудағы жеке резиденциясы Хаймоэйпода туберкулезден қайтыс болды. Луналило бір жыл жиырма бес күн патшалық құрды. Өлім төсегінде ол Каваиахао шіркеуінің жерінде жерленуін өтінді. Ол өзінің "патшалар мен басшылармен емес, өз халқымен бірге жерленгісі келетінін" айтты, Нуаану аңғарындағы Патшалық мавзолейінде емес. Бұл Луналило мен Камехамеха әулеті арасындағы дауға байланысты болды, оның анасы Кекаулуохиді сол жерге жерленетін патшалар тізіміне қоспағандықтан. Сөйтіп, 1875 жылдың 23 қарашасында оның мәйіті Луналило мавзолесі аяқталғанша уақытша сақталған мавзолейден Каваиахао шіркеуінің аумағындағы аяқталған қабірге көшірілді. Оның әкесі екінші рет жерлеу рәсімін және бірінші жерлеу рәсімі кезінде болғандай Калакауадан 21 зеңбірекпен салют беруді сұрады. Калакауа екінші жерлеу рәсімін өткізді, бірақ 21 зеңбірекпен салют беруге рұқсат бермеді. Осы процессия кезінде куәгерлер кенеттен дауыл болғанын және Гонолулу қаласының үстінен жиырма бір күркіреген дауыс естілгенін айтты, ол "21 зеңбірекпен салют" деп аталды. Өзінің ізашары сияқты Луналило да таққа мұрагерді белгілемеді. Ол патшайым Эмманың оның орнын басатынын ниеттенген, бірақ ресми жариялау жасамас бұрын қайтыс болды. Бұл кешігудің ең көп таралған түсіндірмесі оның демократиялық қағидаларымен байланысты: ол халықтың келесі билеушіні өзі таңдауын қалады. Алайда, 1864 жылғы Конституция келесі патшаны сайлау міндетін халыққа емес, заң шығарушы органға жүктеген. Нәтижесінде, Калакауа әулетінен шыққан Калакауа Луналилоның орнын басатын патша болып сайланды. Сайлау Гонолулу сот үйінің бүлігін тудырды, онда патшайым Эмманың қолдаушылары Калакауаны қолдаған заң шығарушыларды нысанаға алды; он үш заң шығарушы жарақат алды, ал Ж. В. Лонаэа жарақаттарынан қайтыс болған жалғыз адам еді.

Мұра

Луналило өсиетімен Луналило үйін құруға жер бөлді, ол гавайи алииының алғашқы қайырымдылық қоры болып табылады, гавайи тегінен шыққан кедей, жағдайы нашар және денсаулығы сырқаты бар адамдарды баптау үшін, егде жастағы адамдарға басымдық берілді.