Кіріспе

Англиядағы канал

Солтүстік-Батыс Англияда орналасқан Санки каналы, бастапқыда Санки Брук су жолы деп, кейіннен Сент-Хеленс каналы деп аталды. Бұл бұрынғы өнеркәсіптік канал, 1757 жылы ашылған кезде Англиядағы өнеркәсіптік революцияның алғашқы каналы және алғашқы заманауи канал болды. Канал ақырында Сент-Хеленсті Виднестегі Спайк аралындағы Мерси өзенімен байланыстырды. Бастапқыда ол Мерсиден Уоррингтон арқылы Паррға дейін Санки бұрқағының аңғарымен өтті, содан кейін Мерси жағында Фидлерс Ферриге, одан кейін Виднеске дейін, ал солтүстік жағында Саттонға дейін кеңейтілді. Канал 1931-1963 жылдар аралығында қолданыстан шығарылды, бірақ 1985 жылдан бері оны қайта жаңғырту жұмыстары жүргізілуде.

Тарих

Санки каналы басты назарда көмірді Хейдок кеніштерінен және Паррдан Ливерпульдің дамитын химия өнеркәсіптеріне тасымалдау үшін салынды, алайда темір кені мен астық та маңызды жүктер болды.

Операция

Санки каналы жергілікті өзендердің әдеттегі желкенді кемелері – Мерси Флатс үшін салынған; олар Мерси, Ирвелл және Уиверде, сондай-ақ Ланкашир мен Солтүстік Уэльс жағалауларында қолданылды. Жолдар каналды кесіп өтетін жерлерде, кемелердің мачталарына орын беру үшін айналмалы көпірлер салынды. Теміржолдар салынғанда, олар да осындай тәсілмен кесіп өтуі керек болды. Бұл Ньютон-ле-Уиллоустің жаңа қаласының жанында болды, ол Эрлстаунға айналды, онда Джордж Стивенсон Ливерпуль мен Манчестер теміржолы үшін Санки виадугын салды, бұл Флатстың желкендері үшін 70 фут (21 м) биіктіктегі кеңістік қалдырды. Каналдың тез арада коммерциялық табысқа ие болуы, одан кейін Бриджуотер каналының табысы, канал құрылысының маниясына әкелді және Санки каналын одан әрі кеңейту жоспарлары ұсынылды. Фрэнсис Джайлстың каналды Бриджуотер каналымен байланыстыру туралы ұсынысы жүзеге асырылмады, сондай-ақ Лидс және Ливерпуль каналымен, солтүстік-шығысқа қарай байланыстыру жоспары да іске аспады. Мерси өзеніне жақсы қол жеткізуді қамтамасыз еткен Фидлерс-Ферриге ерте кеңейтуден және 1775 жылы Сент-Хеленске жасалған кеңейтуден басқа, 1830 жылдары Виднеске жасалған кеңейту ғана маңызды өзгеріс болды. Негізінен Хейдок пен Паррдан Мерсиге, одан әрі Чешир мен Ливерпульдің тұз өндіру аймақтарына көмір тасымалдауға арналған Санки каналындағы соңғы тасымал өте ерекше болды және бағыты кері болды – Ливерпульден Ньютон-ле-Уиллоустағы Эрлстаундағы Санки қант фабрикасына шикі қант жеткізілді. 1877 жылы жергілікті Леблан сілтілік зауыдының ластануына байланысты «Сент-Хеленс маңындағы Санки Брукке шөгіндірілген саздың құрамында кемінде 2,26 мышьяк бар екені анықталды. Санки Брук суы соншалықты қышқыл, темір бөлшектері баржаларда және шлюздерде қауіпсіз қолданыла алмайды». 2004 жылы ескі химиялық қалдықтарға орналасқан 30 гектар жерге салынған Сент-Майклс гольф алаңы, топырақта арсеннің жоғары деңгейі анықталғандықтан жабылды. 1891 жылы Виднестің және Диттон батпақтарының жақын маңдағы аймақтары Санки каналының жанындағы сілтілік операциялардан шыққан улы галлигумен орташа есеппен 4 метр тереңдікке көмілді. Галлигу қалдықтарының жалпы салмағы 10 миллион тоннаға бағаланды. 1845 жылы Сент-Хеленс және Ранкорн-Гэп теміржол компаниясы және сол кездегі өркендеген канал компаниясы бірігіп, Сент-Хеленс канал және теміржол компаниясын құрды. Каналды қалпына келтіру жоспарлары бар, және мүмкін оны солтүстікке қарай кеңейтіп, Лидс және Ливерпуль каналы арқылы негізгі канал жүйесімен байланыстыру жоспарлануда. Бұл жобаның жалпы құны 100 миллион фунт стерлингтен аспайды, сондықтан бұл ұзақ мерзімді жоба. Алайда, Сент-Хеленс қаласының орталығындағы қаланың шығыс жағындағы даму аясында каналдың суға толы бөлігін қазу жоспарлануда. Бұл жұмыстың іске асырылу мүмкіндігін зерттеуге Бірыңғай жаңарту бюджет қорынан грант берілді, ал каналдың екінші жағында Хальтон кеңесі жариялаған Виднесс жағалау жоспары және Виднесс пен Ранкорн арасындағы жаңа Мерси көпірі Виднесте одан әрі қалпына келтіруге әкелуі күтілуде. Бір үлкен кедергі – канал Уоррингтондағы A57 қос қабатты тас жолымен кесіледі. Бұрын каналға су құйып келген Фидлерс-Ферри электр станциясының жабылуынан кейін Спайк аралындағы су деңгейі төмендеп бастады. Мерси өзеніне қарайтын шлюздер қазір судың көптеп кетуінен қорқып, ашылмайды.

Құрылыстар

1830 жылы Санки каналы арқылы салынған, жергілікті тұрғындар арасында "Тоғыз арка" деп белгілі Санки виадугы теміржол виадугы аяқталды. Ол әлі де пайдаланылуда және Ливерпуль – Манчестер қалалық теміржолын (Рейнхилл және Сент-Хеленс түйіспесі арқылы) жүргізеді. Виадук шын мәнінде тоғыз құмтас аркадан тұрады, каналдан кемінде 60 фут (18,3 метр) биіктікте бос кеңістік қажет болды, бұл Мерсидің тегіс түбі бар кемелерінің мачталары үшін қажеттілік еді. 1966 жылы І санаттағы ескерткіш ретінде тіркелген, ол "әлемдегі ең алғашқы маңызды теміржол виадугы" деп сипатталған. Санки каналына баспалдақ құлып салынды, ал 1775 жылы Рейвенхед тармағы құрылысы аяқталғаннан кейін екінші баспалдақ құлып салынды. Олар сәйкесінше Ескі қос құлып және Жаңа қос құлып деп аталады. Соңғысы 1992 жылы Сент-Хеленс муниципалитетінің кеңесімен қайта жаңартылды, бірақ оның үстінде немесе астында навигациялық су жолы жоқ.