Кіріспе

Лидс және Ливерпуль каналы – Солтүстік Англиядағы Лидс және Ливерпуль қалаларын байланыстыратын канал. 204 километрге жуық (127 миль) қашықтықты қамтиды, Пэннин тауларын кесіп өтеді және негізгі бағытта 91 шлюзден тұрады. Лидс және Ливерпуль каналының бірнеше шағын салалары бар, ал 21-ші ғасырдың басында Ливерпуль доктар жүйесімен жаңа байланыс құрылды.

Өмірбаян

18 ғасырдың ортасында Йоркширдің өсіп келе жатқан қалалары, оның ішінде Лидс, Уэйкфилд және Брэдфорд, сауда-саттықпен белсенді айналысты. Аир және Кальдер су жолы Лидстің шығысқа қарайғы байланысын жақсартса, батысқа қарайғы байланысы шектеулі болды. Брэдфорд саудагерлері Брэдфордтың көмір шахталарынан көмірді пайдаланып, цемент және ауыл шаруашылығы үшін әк жасауға, сондай-ақ тоқыма өнімдерін Ливерпуль портына тасымалдауға әк тасының көлемін арттыруды қалады. Батыс жағалаудағы, қарбалас Ливерпуль портының саудагерлері кемелері мен өндірістік кәсіптері үшін арзан көмір және Ланкаширдің өнеркәсіптік аймақтарының өнімдерін пайдалануға мүкіндік алғысы келді. Толығымен жасанды су жолының тиімділігіне шабыланған Бриджуотер каналы 1759–60 жылдары ашылды. Аир және Кальдер су жолы арқылы Ливерпуль мен Халлді байланыстыратын Пеннин таулары арқылы канал саудаға айқын пайда әкелер еді. Мұндай каналды салуды ілгерілету үшін 1766 жылдың 2 шілдесінде Брэдфордтағы Sun Inn мейрамханасында қоғамдық жиналыс өтті. Джон Лонгботамға маршрутты зерттеу тапсырылды. Жоспарды ілгерілету үшін екі топ құрылды: біреуі Ливерпульде, екіншісі Брэдфордта. Ливерпуль комитеті бастапқы ұсынылған маршрутқа қанағаттанбады, ол Риббл аңғары арқылы Престоннан өтетін, тым солтүстікке қарай бағытталған, маңызды қалалар мен Уиган көмір кеніне тоқталмайтын жол болды. Джон Айз және Ричард Меллинг қарсы ұсыныс жасады, оны П. П. Бердет жетілдірді, бірақ Брэдфорд комитеті оны, әсіресе Бёрнлидегі аңғардан өтудің қиындығына байланысты, тым қымбат деп санады. Джеймс Бриндли төрелік етуге шақырылды және Лонгботамның солтүстік бағытын, бірақ Уиганға бұрылыс жасаумен қолдады. Бұл шешім Ланкаширдің кейбір демеушілерін қолдаудан бас тартуға мәжбүр етті және даму барысында кейіннен өзгертілді. 1768 жылы Бриндли 259 777 фунт стерлингке (2014 жылғы бағамен шамамен 32,67 миллион фунт) бағаланған, салынып біткенге қарағанда сәл қысқа болатын қашықтықтың егжей-тегжейлі сметасын берді. 1770 жылдың мамыр айында құрылысқа рұқсат беретін заң қабылданды, ал Бриндли бас инженер, ал Джон Лонгботам жұмыс кеңсесінің меңгерушісі болып тағайындалды. 1772 жылы Бриндли қайтыс болғаннан кейін Лонгботам екі лауазымды да атқарды.

Бірінші кезең

1770 жылғы 5 қарашада Ливерпульдің солтүстігіндегі Халсолл қаласында салтанатты шара өтіп, алғашқы топырақ қазылды, бұл жұмысты Халсолл Холл иесі, құрметті Чарльз Мордаунт жүзеге асырды. 1773 жылы Бинглиден Скиптонға дейінгі каналдың алғашқы бөлігі ашылды. 1774 жылға қарай Скиптоннан Шиплиге дейінгі канал толыққанды аяқталды, оның құрамында Бинглидің бес деңгейлі шлюзі, Бинглидің үш деңгейлі шлюзі және Доули ойысындағы Эйр өзені арқылы салынған жеті аркалы суөткізгіш сияқты маңызды инженерлік құрылыстар бар еді. Брэдфордқа салынған қосымша тармақ та аяқталды. Батыс жағында Ливерпульден Ньюбургке дейінгі учаске қазылды. Келесі жылы Йоркшир бөлігі Гаргрейвке дейін созылды, ал 1777 жылы канал Лидстегі Эйр және Кальдер су жолымен (навигациясымен) біріктірілді. 1794 жылы Манчестер, Болтон және Бьюри каналы компаниясымен Хорвич маңындағы Қызыл Мосс жанындағы байланыс құру туралы келісімге қол жеткізілді. Компанияның каналдың екі бөлігін басқару тәжірибесі оның негізгі тасымалы көмір екенін, әктас емес екенін көрсетті. Осыған байланысты Аккрингтон қаласы айналып өтілді және Хаслингден каналы ешқашан салынбады. Фолридж туннелін қазу қиындықтар тудырғандықтан және жоғары шығындарға байланысты қосымша қаржы жинау қажет болды. Жаңа бағыт каналды кеңейіп жатқан көмір кеніштері арқылы оңтүстікке қарай, Бернли, Аккрингтон және Блэкберн қалаларына жеткізді, бірақ бұрынғысын басып өту үшін айтарлықтай жер жұмыстарын жүргізу қажет болды. 1796 жылы ұзақ Фолридж туннелінің құрылысы аяқталып, Барроуфордтағы жеті шлюзді каскады каналдың шығыс Бернлиге ашылуына мүмкіндік берді. Бернлиде, Кальдер өзенінің тар аңғарынан өту үшін екі қатар шлюздерді пайдаланудың орнына, Уитворт ұзақ және 18 метрге дейін биіктігі бар Бернли насыпын жобалады. Сонымен қатар, Ганноуда тағы бір туннель қажет болды, ал каналдың екі аралықтағы төбеден өтуіне мүмкіндік беру үшін кең көлемде қазба жұмыстары жүргізілуі керек еді. Бұл жұмысты аяқтауға 5 жыл уақыт кетті, ал насыптың құрылысының өзі 22 000 фунт стерлингке (2014 жылы шамамен 1,55 миллион фунт стерлинг) бағаланды. Уитворт 1799 жылғы 30 наурызда 64 жасында қайтыс болды, ал инженерлік жұмыстарды бұрынғы құрылыс инспекторы болған Сэмюэл Флетчер өз міндетіне алды. Бернлидегі жұмыстар аяқталғаннан кейін, канал 1801 жылы Аккрингтон маңындағы Энфилдке дейін ашылды. 1805 жылы Энфилд пен Ред-Мосс арасын байланыстырудың құны 245 275 фунт стерлинг, ал Уиганға дейінгі қысқа жалғастыру 101 725 фунт стерлингке бағаланды (2014 жылы шамамен 27,36 миллион фунт стерлинг). Манчестер, Болтон және Бьюримен жоспарланған байланыс іске аспады. Маршруттың соңғы жоспары Ланкастер каналының оңтүстік бөлігімен қатар жүргізілді, содан кейін оны кесіп өту көзделген, бірақ ақылға келген шешім қабылдалып, Лидс және Ливерпуль каналы Ланкастер каналымен Аспулл және Джонсон Хиллогы арасында біріктірілді. Осылайша, 1816 жылы каналдың негізгі желісі толыққанды аяқталды. Каналды Лидегі Бриджвотер каналымен байланыстыру бойынша бірнеше сәтсіз келіссөздер жүргізілді, бірақ 1818 жылы келісімге қол жеткізілді және байланыс 1820 жылы ашылды, осылайша Манчестерге және канал желісінің қалған бөлігіне қол жеткізілді. Бриджвотер каналы, Бриндлидің көптеген жобалары сияқты, 72 фут (22 м) ұзындықтағы тар қайықтарға арналған еді, ал Лидс және Ливерпуль 62 фут (19 м) ұзындықтағы кең қайықтарға арналған. Тар қайықтардың Ливерпульге жетуіне мұқтаждық болды, сондықтан 1822 жылы каналдың батыс бөлігіндегі шлюздер 72 футқа (22 метрге) дейін ұзартылды. Джеймс Флетчер 1844 жылы қайтыс болғанға дейін инженер болып қызмет етті. Батыс Ланкаширдегі канал Ұлыбританияның жаугершілікке қарсы қорғаныс жоспарының бір бөлігі болды. Канал бойында танк тұрақтары, бекіністер және блок-хаустар орналасқан. Канал бойындағы сарайлар мен пабтар сияқты кейбір ғимараттар нығайтылған. Кездесетін бетоннан жасалған қақпалар мен кірпіштен салынған блок-хаустардың қалдықтары әлі де сақталған.

21 ғасыр

2010 жылдың тамызында су қоймаларының деңгейі төмендеуіне байланысты каналдың 96 шақырымдық (60 миль) бөлігі жабылды, тіркелген деректер бойынша жыл басынан бері ең құрғақ кезең тіркелді. Келесі айда канал қайта ашылды, бірақ кейбір шектеулер сақталды. 2009 жылы 22 миллион фунт стерлингтік Ливерпуль каналдық байланысы аяқталды, ол Лидс және Ливерпуль каналын қалалық орталықпен қосты. 2021 жылдың 11 қазанында Барроуфорд пен Блэкберн арасындағы учаске 109 және 110 көпірлері арасында каналдың зақымдануына байланысты жабылды. Сол айдың соңында 73 және 80 нөмірлі шлюздер Англия бойынша 142 нысанның арасында үкіметтің Мәдениетті қалпына келтіру қорынан бөлінген 35 миллион фунт стерлингтік гранттың бір бөлігін алды.

Бағыт

Лидс пен Ливерпуль каналы 127 миль (204 км) ұзындығында және елді Ливерпульден Лидске дейін Шығыс Ланкашир мен Пенниндер арқылы кесіп өтеді. Ол әдетте ұзындығы 18 метр, ені 4 метр болатын шлюздермен салынған. Ливерпульден Аппли шлюздеріне дейін канал Батыс Ланкаширдің жағалау жазығы арқылы шлюздерсіз 43 км-ге созылады. Екі негізгі қосымша тармақ басқа су жолдарымен байланысады. Руффорд тармағы Дуглас өзеніне қосылады, ал Риббл Линк және Риббл өзені арқылы бұрын оқшауланған Ланкастер каналына жетеді. Уиганнан басталатын Ли тармағы Бриджвотер каналына, содан кейін Манчестер мен Мидлендске апарады. Айнтридегі канал жарыс жолына жақын орналасқан және оның "Канал бұрылысы" атауын береді.