Кіріспе

Лингвистикалық құбылыс. Suffixaufnahme (нем. "суффикс қайталануы"), сондай-ақ кейс үйілу деп те аталады, – генетивтік конструкцияны жасауда қолданылатын лингвистикалық құбылыс. Бұл құбылыста генетивтік есімдік әдетте бас есімдікпен келіседі. Suffixaufnahme термині сөзбе-сөз "суффикстерді қабылдау" деп аударылады, бұл әртүрлі, бірақ мағыналық байланыстағы сөз тіркестерінің бірдей жағдайлық белгілері ретінде түсіндірілуі мүмкін. Бұл номинативтік сөз тіркестерінің жазық немесе конфигурациялық емес синтаксисіне ие екенін болжайды. Синтаксистік теориялар бойынша жағдай – мүшелік белгілердің жиынтығы, ал жағдайлық үйлесім – мүшелік белгілердің сәйкес келуі. Бұл құбылыс алғаш рет көне грузин, сондай-ақ кейбір Кавказ және ежелгі Таяу Шығыс тілдерінде, әрі көптеген Австралия тілдерінде анықталды және көбінесе агглютинациямен байланысты. Кейс үйілудің қолданылуы тек генетивтік конструкциялармен ғана шектелмейді, бірақ көптеген тілдерде осы жағдай кездеседі. Тілдерде кейс үйілуін бейнелеу мен функцияларында айырмашылықтар бар. Жалпы алғанда, кейс үйілу – бір сөздің бірнеше синтаксистік элементтермен байланысын көрсететін бірнеше жағдайға ие болу құбылысын сипаттайды. Бұл инфлекциялық морфология теориясын дамыту және морфология мен синтаксис арасындағы байланысты орнату үшін маңызды.

Корея тілі

Корей тілі – жағдайлардың тіркесу үлгілерін көрсететін тіл. Жалпы, корей тілінде бір атаудың атау және айыптау жағдайларын бірдей қабылдауына тыйым салынады. Дегенмен, атау датив, атау немесе айыптау жағдайында, немесе бірінің үстіне бірі тіркескен бірнеше жағдайларда кездесуі мүмкін. Мысалда, атау кейсінің морфемасы ka, дативтік жұрнағы eykey-ге қосымша, түйінге (яғни, "Chulsoo") қосымша беріледі. Жағдайлардың тіркесуі жағдайында ka-ның мәні мен берілуі талқылауда. Сонымен қатар, корей тілінде жағдайлардың тіркесуін қабылдау контекстке байланысты өзгеріп отыруы мүмкін. Кейбір сөйлеушілерге оны қабылдау үшін нақты жағдайларда (мысалы, ауызша сөйлеуде) жағдайлардың тіркесуін ескеру қажет болуы мүмкін. Шындығында, жағдайлардың тіркесуі көп жағдайда сөйлеушілерге қабылдауға қиын, егер man "ғана" немесе kkaci "тіпті" сияқты сөздер дативтік және атаулық жағдай белгілерінің арасына енбесе.

Шумер тілі

Шумер тілінде аффикстер есімдік тіркесте белгілі бір ретпен орналасады, сондықтан аффикстер есімдерге тікелей жалғанбайды. Бұл құбылыс қос жағдайда белгілену немесе жағдайдың ауысуы деп аталады. Жоғарыдағы мысалда, [kalam] ("отан") деген есімдік тіркесі "ұлдар" деген бас есімге қатысты бірнеше белгілермен белгіленген, атап айтқанда, ak генетивтік белгісі, ene көпшелік белгісі және ra датив жағдайы. Шумер есімдері жағдай бойынша белгіленуі мүмкін, сондықтан иелік қатынастар (мысалы, генетив), көпшелік және жағдай белгілері есімдік тіркесте бірін-біріне тігіліп, жұрнақтық морфемалармен білдірілді. Дегенмен, мұндай иелену құрылымы Suffixaufnahme-де ең көп кездеседі, басқа номинативтік құрылымдар да ұқсас мінез-құлықты көрсетуі мүмкін. Ежелгі грузин тілінде есімді өзгертетін постпозициялық тіркес сол есімнің жағдайы мен санының ерекшеліктерін қабылдауы мүмкін: ergativ (кейде "наратив" деп те аталады) жағдайы ma on ertma өзгертетін постпозициялық тіркесте, gan басқарады.

Кашмир тілі

Кашмир тілінде жағдайлардың үйлесуі көбінесе иелік конструкциясында кездеседі. Есімге -hund немесе -sund жұрнақтарын қосу арқылы олар өзгертушінің жынысын және санын көрсетеді. Иелік, аргументтің функциясына қарай жағдай белгісін қабылдайды, сондықтан иелік кейінгі қосымшадан бұрын аблятив жағдайымен белгіленеді. Жоғарыдағы мысалда, -en, -hind және -is жұрнақтары “[кор]” (“қыз”) түбірінен кейін бірінен соң бірі тіркеліп, тиісінше иелік және аблятив жағдайларын көрсетеді.

Істі тағайындаудағы бәсекелестік үлгілер

Кейс тағайындаудың ең көп таралған модельдерінің бірі – Agree моделі, онда құрылымдық кейс белгілері функционалдық басшылар арқылы атаулыларға беріледі. Егер кейс тағайындай алатын бас және сол баспен c-бағынышты болатын атаулы болса, онда баспен байланысты кейс белгісі атаулыға беріледі. Тағы бір бәсекелес модель – Тәуелді модель, ол атаулының алатын кейсінің жергілікті домендегі басқа атаулылардың болуына тәуелді екенін ұсынады. Эргативті тілде (яғни төмен бағытта), c-бағынышты атаулы тәуелді кейс алады; аккузативті тілде (яғни жоғары бағытта), c-бағынышты атаулы тәуелді кейс алады. Тәуелді кейс тағайындалмаған әрбір атаулыға белгісіз кейс беріледі (яғни «номинатив» немесе «абсолютив»). Алайда, атаулы доменде белгісіз кейс «гентив» кейсі ретінде көрсетіледі. Бұл модельде жеке функционалдық басшылардың рөлі тікелей емес. Тәуелді модельді корей тіліндегі кейс тіркесімдеріне қолдануға болады. Тікелей объект vP фразасындағы субъектпен c-бағынышты. Мэри kaJohn ulttayliesse Mary NOMJohn ACChit'Mary hit John.' (Левин 2017: 8)
Бұл мысалда тікелей объекті Джон да, субъекті Мария да лексикалық кейс алмайды. Тікелей объекті Джон тәуелді айыптау кейсін алады. Алайда, субъекті Мария белгісіз номинатив кейсін алады, себебі оған тәуелді кейс тағайындалмаған және оның құрылымдық орны лексикалық немесе тәуелді кейстің іске асырылуына қатысты талаптарды қанағаттандырмайды.