Кіріспе

Индонезиядағы бояу техникасы Сибирьдегі таулар

Икат (индонезия тілдерінде "байлау" деген мағынада) – Индонезиядан шыққан матаға өрнек салу үшін жіптерді бояу алдында байлап, кедергі жасау арқылы қолданылатын бояу техникасы. Бұл термин басқа мәдениеттердегі ұқсас және ұқсас емес дәстүрлерді де атау үшін қолданылады. Оңтүстік-Шығыс Азияда, ең көп тараған жерде, икат тоқу дәстүрлерін (Индонезия икатын қоса) екі негізгі топқа бөлуге болады. Біріншісі – дай тілінде сөйлейтін халықтардың (Лаос, Солтүстік Вьетнам және Хайнань) арасында. Екінші, ірі топ – австронезиялық халықтардың (Индонезия, Филиппин, Малайзия, Бруней және Шығыс Тимор) арасында кездеседі және австронезиялық кеңею арқылы тарады. Сондай-ақ, дайын икат матасы, сондай-ақ "байлау" немесе "өру" етістіктері; икатан термині – байланыс немесе тоқу үшін зат есім. Бұл терминнің этимологиялық байланысы Суматра, Борнео, Ява, Бали, Сулавеси, Сумба, Флорес және Тимордың түрлі индонезиялық тілдеріндегі туыс сөздерге тікелей қатысты. Осылайша, дайын икат тоқыма матасының атауы тали (жіптер, арқандар) икат (байланған, тоқылған, түйілген) болуынан шыққан, содан кейін олар целупанға (суға батырып бояуға), содан кейін бержалинге (өруге, тоқуға) салынады, нәтижесінде бержалин икат икатқа дейін азаяды. Икат терминін еуропа тіліне енгізгені үшін Руфферге қарыз. Икат – бұл ағылшын тілінен алынған жалпы сөз, ол мата қай жерде өндірілгеніне немесе оның өрнегіне қарамастан, осы процесті және матаның өзін сипаттау үшін қолданылады. Индонезия тілінде икат сөзінің көпше түрі икат болып қалады. Ал ағылшын тілінде ikats сияқты көпше санға 's' жұрнағы қосылады. Алайда, бұл терминдер бір-бірімен алмастырылады және екеуі де дұрыс.

Тарих

Оңтүстік-Шығыс Азиядағы орам икат дәстүрі неолиттік тоқу дәстүрінен (кем дегенде 6000 жыл бұрынғы) бастау алған деп саналады, ол материктік Азияның бір жерінде пайда болған. Бұл австронезиялық және дай тілдерінде сөйлейтін халықтармен байланысты. Бұл 2012 жылы тоқыма технологиялары, тоқыма өрнектері және тіл білімі бойынша жасалған салыстырмалы зерттеуге негізделген. Ол австронезиялықтардың теңіз арқылы Оңтүстік-Шығыс Азияға кеңеюімен бірге тарады және б.з.б. 1 мыңжылдыққа қарай Мадагаскарға жетті. Бұрын кейбір авторлар икат дәстүрінің австронезиялықтар Вьетнамның Донг Сон мәдениетімен байланыс арқылы алғандығын болжаған, бірақ 2012 жылғы зерттеуде бұл мүмкін емес деп танылды. Ұйғырлар оны атлас (IPA [ɛtlɛs]) деп атайды және оны әйелдер киімі үшін ғана қолданады. Тарихи жазбалар Цинь әулетінің қытайлық билігі кезінде 27 түрлі атлас болғандығын көрсетеді. Қазіргі кезде ұйғыр атласының тек төрт түрі қалды: қарт әйелдер киімі үшін қара икат; үйленген әйелдерге арналған сары, көк немесе күлгін икат; қыздарға арналған қызыл икат; және хан немесе патшалық атлас – Яркен атласы. Яркен атласының стильдері әртүрлі; Яркен хандығы (1514–1705) кезінде Яркен атласының он түрлі стилі болған.

Түрлері

Икат техникасында тек иірілген жіптер ғана икат әдісімен боялады. Тоқыма жіптері бір түсті боялады. Икат өрнегі тоқымаға оралған иірілген жіптерде, тоқу басталмас бұрын-ақ анық көрінеді. Икат, басқаларының қатарында, Индонезияда, атап айтқанда Калимантан, Сулавеси және Суматрада, сәйкесінше Дайактар, Торайандар және Батактар жасап шығарады. Икат тоқымасында боялған өрнектер тоқыма жіпті тоқу арқылы жасалады. Сондықтан өрнек тоқу процесінде ғана пайда болады. Оралған икатты тоқу, иірілген икатқа қарағанда баяу жүреді, себебі тоқыма жіптерін әрбір челнок өтетін сайын дизайнның айқындығын сақтау үшін мұқият реттеу қажет. Екі есе икат – бұл тоқу алдында сойылған және тоқыма жіптердің екеуі де боялған техника. Әрине, оны жасау ең қиын және ең қымбат. Екі есе икат тек үш елде ғана өндіріледі: Үндістан, Жапония және Индонезия. Үндістанның Гуджарат штатындағы Патан қаласында жасалған екі есе икат ең күрделі болып табылады. "Патола" деп аталатын бұл киім көптеген түстермен жіңішке жібек жіптерден жасалады. Оның өрнегі алты метрлік сарының бойымен бірнеше рет қайталанатын кішкентай мотивтерден тұруы мүмкін. Кейде Патанның екі есе икаты суретті болып келеді және ұзындығы бойынша қайталанбайды. Яғни, әр түрлі түсті әрбір кішкентай дизайн элементі жеке-жеке сойылған және тоқылған жіптерге байланған. Бұл тоқыма өнеріндегі керемет жетістік. Бұл көп сұранысқа ие маталарды Голландиялық Шығыс Үнді компаниясы Индонезия сұлтандарымен эксклюзивті дәмдеуіштер саудасы құқығы үшін айырбастаған. Индонезияның шығыс Балидегі Тенаган деген шағын Бали Ага ауылында тоқылған екі есе икат осы бағалы маталардың ықпалын көрсетеді. Тенаганның екі есе икат мотивтерінің кейбіреулері тікелей патола дәстүрінен алынған. Үндістанда екі есе икат Налгонда ауданындағы Путтапакада да тоқылған және Путтапака сари деп аталады. Жапонияда екі есе икат Окинава аралдарында тоқылған, онда оны тате-йоко гасури деп атайды.

Тарату

Икат – көптеген мәдениеттерге тән кедергілі бояу техникасы. Бұл тоқыманы безендірудің ең көне түрлерінің бірі болуы мүмкін. Дегенмен, ол Индонезия, Үндістан және Жапонияда ең көп таралған. Оңтүстік Америкада, Орталық және Солтүстік Америкада икат сәйкесінше Аргентинада, Боливияда, Эквадорда, Гватемалада және Мексикада әлі де кең таралған. 19 ғасырда Жібек жолының шөлдік оазистері Бухара, Самарқан, Хотан және Кашгар (қазіргі Өзбекстан және Орталық Азиядағы Сіньцзян) өте нәзік жібек өзбек/ұйғыр икатымен танымал болды. Үндістан, Жапония, Индонезия және Камбоджа, Мьянма, Филиппин және Таиланд сияқты көптеген Оңтүстік-Шығыс Азия елдері икат кедергілі бояу техникасының ұзақ тарихы бар тоқу мәдениетіне ие. Қос икат тоқымаларын Үндістан, Жапония және Индонезияда әлі де кездестіруге болады. Индонезияда икат тоқымалары батыстағы Суматрадан шығыстағы Тиморға дейін, сондай-ақ солтүстіктегі Калимантан мен Сулавеси аралдарында өндіріледі. Икат Иранда да кездеседі, онда оны парсы тілінде дараи деп атайды. Дараи сөзі «байлық» дегенді білдіреді, және бұл мата көбінесе үйлену тойында келінге берілетін қоржынына қосылады; осы маталарды сатып алатын адамдар әдетте бай болған.

Сызбалы икат

Икат жасау үшін сопақша икат немесе қос икатқа қарағанда сопақша икат жасау оңайырақ. Бірінші кезекте мақта, жібек, жүн немесе басқа талшықтардан жасалған жіптер байлау тірегіне оралады. Содан соң олар топтарға бөлінеді. Байлау процесі еңбек көп талап ететіндіктен, жұмысты азайту үшін жіп топтарын қағаз қуыршақтардағыдай бүктеу арқылы және негізгі икат мотивін (BIM) байлау арқылы жұмыс көлемін азайтуға тырысады. Бұл мотив жіптерді бояудан кейін тоқуға дайындағанда, ашылғанда қайталанады. Жіп топтары тік және/немесе көлденең осі бойынша бүктелуі мүмкін. Топтар батиктей балауызбен жабылуы мүмкін. (Дегенмен, батик жасағанда қолөнерші бояуға қарсылықты тоқымаға емес, тоқылатын жіптерге жасайды.) Содан кейін сопақша жіптерді қажетті өрнекпен жіп немесе бояуға төзімді басқа материалмен тығыз орап, қажетсіз бояудың енуін болдырмайды. Процедура жобаны аяқтау үшін қажетті түстер санына қарай қайталанады. Көптүрлі бояу жиі кездеседі, сондықтан байлау мен бояудың бірнеше раундысы қажет. Бояу аяқталғаннан кейін байлаулар алынып тасталады және жіптер тоқыма станогына сопақша ретінде (ұзындық бойындағы жіптер) оралады. Өрнектерді дәл келістіру үшін жіптер реттеледі, ал тоқу кезінде түйіліп немесе сығақтап кетпеуі үшін жіптерге жұқа бамбук жолақтары бекітіледі. Кейбір икат дәстүрлері, мысалы, Орталық Азиядағы дәстүрлер дизайнда ерекше бұлыңғырлықты қабылдайды. Басқа дәстүрлер икат жіптерін дәл және қиынға соққанда туралауды ұсынады. Оңтүстік Америка және Индонезия икаттары жоғары дәрежеде сопақша жіптердің туралануымен танымал. Тоқушылар жіптерді тоқыма станогына орналастырғанда өрнектер анық көрінуі үшін оларды мұқият реттейді. Содан кейін тоқу кезінде өрнекті сақтау үшін бамбуктан жасалған жұқа жолақтар сопақша жіптерге бекітіледі. Жіптерге түсті мата тоқылғанға дейін өрнектер көрінеді. Кейбір сопақша икат дәстүрлері тік осьтік симметриямен немесе ұзын орталық сызығы бойымен жүретін "айналы суретпен" жасалады. Яғни, оң жақтағы өрнек немесе дизайн сол жақтағы орталық сопақша жіптер тобына қатысты кері ретпен қайталанады. Өрнектерді тік, көлденең немесе диагональ бойынша жасауға болады.

Іле ішек

Балиде тегістелген икат (endek) тоқыма жіптеріне бояуға қарсылық қолданылады. Тоқу процесінде тоқыма жіптердің қозғалысы нақты бейнеленген өрнектерді жасауды қиындатады. Өрнектердің айқындығын сақтау үшін, әр шаттл өткен сайын тоқыма жіптері реттелуі керек. Дегенмен, өте тәжірибелі шеберлер дәл тегістелген икат жасай алады. Жапон тоқымашылары мақтадан кішкентай мотивтермен өте дәл индиго және ақ түсті тегістелген икаттарды жасайды. Одишадағы (Үндістан) тоқымашылар тегістелген икатта әдемі өрнектерді көшіріп жасайды. Таиландта тоқымашылар жеті түсті тегістелген икатта құстар мен күрделі геометриялық суреттер салынған жібек саронгтар жасайды. Кейбір дәл тегістелген икат дәстүрлерінде (Гуджарат, Үндістан) екі шебер матаны тоқиды: біреуі шаттлды өткізеді, ал екіншісі жіпті сарайдағы орнына түзетеді. Тоқыма жіп үздіксіз болғандықтан, тоқу кернеуіндегі қателіктер немесе өзгерістер жинақталады. Кейбір тегістелген икат дәстүрлері осы әсерді өздерінің эстетикасына қосады. Тоқу процесінде өрнектер бұрмаланып, түсініксіз және өзгермелі суреттерге айналады. Гватемалалық икат әдемі "бұлдырлаулығымен" танымал.

Қос икат

Екі жақты икат тоқу алдында сойылған жіп пен тоқылған жіпті бояу арқылы жасалады. Кейбір дереккөздер екі жақты икат терминін тек сопақша мен сайма үлгілері бір-бірімен келісіп, ортақ, бірдей мотивтер құрағанда ғана қолданады. Егер олар келіспесе, нәтижесі құрама икат деп аталады. Бұл тоқу түрі ең жоғары шеберлікті қажет етеді, өйткені нақты үлгілер тоқылады және икаттың ең жақсы түрі саналады. Еңбек пен біліктіліктің көп қажеттігі оны ең қымбатқа айналдырады, ал көптеген төмен сапалы маталар туристік нарықтарды басып алады. Үндістан мен Индонезиядағы мысалдар жоғары дәлдігімен ерекшеленетін екі жақты икаттың көрнекті үлгілері болып табылады. Әсіресе, Үндістандағы патола (жекеше: патолу) деп аталатын жібектен тоқылған екі жақты икаттар ерекше бағаланады. Олар Гуджарат штатының Хамбат қаласынан шыққан. Колониялық дәуірде голланд саудагерлері дәмдеуіш саудасының қақпасы кезінде патоланы беделді сауда матасы ретінде пайдаланған. Индонезияда екі жақты икат тек Бали Аға ауылының Тенганан ауылында тоқылады. Бұл маталардың рухани маңызы зор. Тенганда олар әлі де белгілі бір рәсімдерде киіледі. Тенгананнан тыс жерлерде герингсингтер құнды, себебі олардың сиқырлы күші бар деп есептеледі. Путтапака ауылы, Налгонда ауданының Самстан Нараянпурам кентінде жасалады. Ол өзінің ерекше жібек сарыларымен танымал. Симметриялық дизайн 200 жылдан астам уақыттан бері сақталып келеді. Икат - сойылған жіп негізінде жасалады. Путтапака сарысы - екі жақты икат. Тоқуды бастамас бұрын, Асу деп аталатын жіпті қолмен орау қажет. Бұл процесс әр сари үшін бес сағатқа дейін созылады және көбінесе әйелдер орындайды, олар әр сари үшін қолдарын 9000-нан астам рет алға-артқа жылжыту арқылы физикалық шаршауға ұшырайды. 1999 жылы жас тоқымашы С.Маллешем Асуды автоматтандыратын машинаны ойлап тапты, осылайша ондаған жылдар бойы шешілмей келген мәселеге технологиялық шешім берді.

Ошима

Ошима икаты – бірегей жапондық икат. Амами Ошимада, сойыс және тоқыма жіптері қатты мата тоқу үшін сойыс ретінде қолданылады, содан кейін икат тоқуға арналған жіп нүктелі түрде боялады. Осыдан соң кілемдері шешіліп, боялған жіп Ошима матасына тоқылады. Ошима процесі Ява және Балиде де қолданылады, және ол биліктегі әулеттерге арналған, әсіресе Клунгкунг пен Убудта: ең бастысы, явандық сарай киімінің додот матасы.

Қазақстан

Камбоджалық икат – жібектен көп тарамды тоқыма станогында тоқылған, тегіс емес кездеме, нәтижесінде жіптер матаның арт жағына қарағанда алдыңғы жағында анық көрінеді. 19 ғасырда камбоджалық икат әлемдегі ең тамаша маталардың бірі саналды. 1856 жылы Таиланд королі АҚШ-қа келгенде, президент Франклин Пирске құнды камбоджалық икат матасын сыйға берді. Камбоджа маталарының ең күрделі өрнектері – әйелдер киетін сампот белдікшелері және пагоданы немесе мерекелік шаралар үшін үйді безендіруге қолданылатын пидан қабырға ілгіштері. Өкінішке орай, Камбоджа мәдениеті 20 ғасырдың ортасындағы Индокитай соғыстары кезінде, әсіресе қызыл кхмерлер режимі тұсында ауыр зардаптарға ұшырады. Көптеген тоқымашылар қаза тапты және камбоджалық икат өнерінің жоғалу қаупі туды. Кикуо Моримото камбоджалық икатты қайта жаңғыртудағы маңызды бастамашы. 1995 жылы ол Жапониядан көшіп келіп, өнерді білетін және оны жаңа буынға үйреткен бір-екі қарт тоқымашы мен қызыл кхмерлерден аман қалғандарды таба алды.

Тайланд

Таиландта жергілікті бойлық икат тоқу өнерінің түрі Матми (сонымен қатар "Мадми" немесе "Мудми" деп те жазылады) деп аталады. Дәстүрлі Мудми матасы ақсүйектердің күнделікті қолданысына арнап тоқылған. Басқа қолданыстарының ішінде салтанатты костюмдер де болған. Карен және Лава тайпалары Таиландтың солтүстігінде мақтадан жасалған бойлық икат матасын да өндіреді. Оңтүстік Исанда, негізінен Сурин, Сисакет және Бурирам провинцияларында тұратын кхмер халқы үшін бұл матаның түрі ең сүйікті жібек бұйым болып табылады.

Иран

Иранда икат, "дараи" деген атпен белгілі, түрлі аймақтарда тоқылған. Язда оны өндіретін бірнеше шеберхана бар. Дәстүр бойынша, осы мата түрі келінге қалтамалда берілетін сыйлықтың бір бөлігі болған. Халық арасында бұл матаны сатып алатындардың бай екендігі айтылады.

Латын Америкасы

Икат үлгілері Анд халқының және Аргентина, Боливия, Бразилия, Чили, Колумбия, Эквадор, Гватемала, Мексика, Перу және Венесуэланың жергілікті тұрғындары арасында кең таралған. Чилидің хуасо ковбойларының мапуче шалы немесе пончосы Батыста ең жақсы танымал зат болып саналады. Жүн және кабуя талшықтары ең көп қолданылады. Мексикалық ребозо жібек, жүн немесе мақтадан жасалуы мүмкін және көбінесе икатпен боялады. Бұл шалдар мексикалық ұлттық мәдениеттің бір бөлігі деп есептеледі және көптеген әйелдердің кем дегенде біреуі бар. Латын Америкасының икат (майя тоқымашыларына «яспе» деп белгілі) маталары көбінесе артқы белдік тілгішінде тоқылады. Алдын ала боялған жіптер дәстүрлі базарларда көптеп кездеседі, бұл тоқымашыға көп уақыт, шығын, қиындық және еңбектен сақтайды. Латын Америкасының инновациясы, басқа жерлерде де қолданылуы мүмкін, – жіптерді топтап орап, дөңгелек таяққа орау, бұл қажетті суретті дәл бақылауға мүмкіндік береді.

Аккредитация

2010 жылдан бастап Индонезия Республикасының үкіметі икат тоқу, сонгкет және гамелан өнері үшін ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұрасының аккредитациясын алуға тырысатынын жариялады, бұған дейін қазірде ЮНЕСКО-ның мойындауын алған ваянг, батик және крис сияқты өнерлері бар еді.