Кіріспе

Jan Myrdal (19 шілде 1927 – 30 қазан 2020) – швед жазушысы. Ол өткір маоист, империализмге қарсы және қайшы пікірлерімен, сондай-ақ гетеродокс және жоғары субъективті автобиографиялық стилімен белгілі болды.

Отбасы

1927 жылы Стокгольмнің Бромма қаласында туған Ян Мырдал Швецияның XX ғасырдағы ең ықпалды зиялылары, Нобель сыйлығының лауреаттары Альва Мырдал (туған аты Реймер) мен Гуннар Мырдалдың ұлы, Сиссела Бок пен Каж Фолстердің інісі болды. Сессела арқылы, Мырдал Гарвард заң мектебінің деканы және Гарвард университетінің ұзақ жылғы президенті Дерек Боктің қайын інісі еді. Мырдал төрт рет үйленді. Оның алғашқы екі әйелі Май Лидберг (1952–1956) және Надя Викинг (1948–1952) оған екі бала сыйлады – Янкен Мырдал (Викингпен) және Ева Мырдал (Лидбергпен). Мырдал екі әйелін де, балаларын да жас кезінде тастап кетті және өмірінің көп бөлігінде үшінші әйелі Св (1926–2007)мен бірге өмір сүрді. Ол – суретші және фотограф, оның көптеген шығармаларын суреттеп берді. Кессле қайтыс болғаннан кейін, 2008 жылы Мырдал Андреа Гейтан Вегаға үйленді. Олар 2018 жылы ажырасты. Ресми деректер бойынша, тіпті Мырдалдың өзінің жазбаларында да айтылғандай, жеке даулардың нәтижесінде бірнеше отбасы мүшелері онымен қарым-қатынасын үзді, себебі ол олармен байланысты үзіп, немесе Мырдал отбасын бейнелеуіне наразылық білдірді. Оның соңғы кітабы «Екінші кешірім» (2019) өзінің және бұрынғы әйелдерінің жыныстық қарым-қатынастарын және адалдықтан тайға басқандарын ашық бейнелегені үшін сынға ұшырады, бірақ ол өз ішін тереңнен қарастыратын туынды ретінде де мақтауға ие болды. Жануарларды жақсы көретін Мырдал мен Кессле (кейіннен жалғыз Мырдал) көптеген мысықтар мен иттерге ие болды, олар оның көптеген кітаптарында көрсетілген.

Өмірбаян

Кішкентай кезінде, Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін аз уақыт бұрын, Мирдал ата-анасымен бірге АҚШ-қа көшіп барды. 1940 жылы Норвегияны немістер басып алғаннан кейін, отбасы нацистердің Швецияға шабуылдауы мүмкін деп қорқып, елге қайтуға шешім қабылдады. Ян бастапқыда наразылық білдірді, өзін сол кезде америкалық азамат деп есептеді; кейіннен Нью-Йорктегі балалық шағының оның ой-өрісінің қалыптасуына қаншалықты әсер еткенін баса көрсетті. Мирдал мен оның ата-анасының қарым-қатынасы қиын болды, ол бұл туралы кейін бірнеше кітабында айтты. Он алты жасында ол жазу және саясатқа ден қою үшін орта мектепті тастады. Ол журналист және жазушы ретінде көп табысқа жете алмады, бұл оның саяси көзқарастарымен және Швецияның үкіметтік Социал-демократиялық партиясының жетекші тұлғалары болған ата-анасының ықпалымен байланысты екенін айтты. 1940 жылдардың ортасында марксистік-лениндік идеяларды қабылдаған Мирдал бірнеше жыл бойы Швеция Коммунистік партиясының жастар ұйымы – «Демократиялық жастар» мүшесі болды.

"Ұлы өмір"

1950 жылдардың соңында Мырдал мен оның үшінші әйелі Кессле үшінші әлем елдеріне бірқатар сапарлар жасады. Мырдал тұрақты өмір мен отбасын тастап, интеллектуалдық және саяси ізденістерге толыққан толық берілуін "үлкен өмір" ("det stora livet") деп атады, оны өмірін анықтаған таңдау ретінде сипаттады. Жұбайлар Ауғанстан, Иран және Үндістанда жылдар бойы өмір сүрді. Мырдал өзінің жазбаларын отаршылдыққа қарсы саясатқа бағыттап, саяси көзқараспен жазылған саяхат әдебиетін қалыптастырды. Оның ерте үлгісі – 1960 жылы жарық көрген "Мәдениеттер тоғысқан жер" кітабы, кейін "Афғанстанға саяхат" деген атпен қайта басылды. 1950 жылдардың ортасынан бастап Мырдал Кеңес Одағына сын көзбен қарады және енді осы алаңдаушылықтарын білдірді, оның ішінде Түркіменстан және Совет Орталық Азиясы туралы еңбектерінде де. Оның марксистік-лениндік және отаршылдыққа қарсы идеялары оны маоистік үлгідегі коммунизмге жетеледі, ол Мао Цзэдунның Қытай үкіметінің және кейін Мәдени революцияның жақтаушысы болды. Оның 1963 жылғы "Қытай ауылынан хабарлама" кітабы 1965 жылы ағылшын тілінде жарық көргенде халықаралық деңгейде сәттілікке жетті, ауылдық Қытайдағы өмірге қатысты осы кезде сирек кездесетін әлеуметтік-саяси зерттеуді ұсынды, бірақ Маошыл көзқарастан қарастырылған. Кейіннен Мырдалдың бірнеше еңбектері Шығыс блогында тыйым салынды. 1960 жылдардың ортасында Швецияға оралған және Кесслемен бірге Мариефредтен тыс жерге қоныстанған Мырдал Швецияның жас солшылдарының маңызды идеологы ретінде көзге түсті. Ол сондай-ақ Вьетнам соғысына қарсы швед қозғалысының көрнекті жазушысы және ұйымдастырушысы болды. Дегенмен, ол империалистік саясаттан тыс көптеген тақырыптарда жарияланымдар жасады, швед саясаты мен мәдениетінің сол жағындағы өзіне тән дауыс ретінде танылды. "Сәттіліксіз еуропалықтың мойындауы" (Confessions of a Disloyal European) – 1968 жылы түпнұсқа ағылшын тілінде жарық көрген, бірақ негізінен екі швед кітабының бірігуіне негізделген маңызды туынды. Ол терең жеке трагедияны – Мырдалдың алдын алмай қалған өзіне-өзі қол жұмсауды – өзінің және басқа батыс зиялыларының ("ақылдың сатушылары") жауапкершіліктен тыс саяси оқшаулануымен салыстырады, олар капитализмнің қайшылықтарынан туындаған үшінші дүниежүзілік соғысқа қарсы араласпайды. Жеке және саяси тақырыптардың үйлесімі және фрагменттелген құрылымымен ол Мырдалдың кейінгі "Мен" романдарына жол ашты. "New York Times" газетінің шолушысы Джон Леонард оны "керемет" кітап және "фикция, репортаж және аллегорияның ерекше мазасыз қоспасы" деп сипаттады, ал "Kirkus Reviews" "әлеуметтік кінә туралы қызықты құжат" деп аталған нәрсеге қатысты аралас пікір білдірді. 1972 жылы Мырдал "сөз бостандығы мен баспасөз үшін, халық мәдениеті мен империализмге қарсы" саяси-мәдени айлық журнал "Folket i Bild/Kulturfront" (FiB/K) құрды. Ол өмірінің көп бөлігінде журналмен байланыста болды және 2019 жылға дейін онда тұрақты баған жазып жүрді. FiB/K 1973 жылы IB ісін жариялағанда үлкен назар аударды, бұл швед бейтараптығына күмән келтіріп, биліктегі Социал-демократиялық партияға зиян келтірді. Қытайға жақпай, Кеңес Одағына қарсы саясатына сәйкес, Мырдал 1970 жылдары Вьетнамның АҚШ-қа қарсы күресіне ұзақ уақыттан бері қолдау көрсетіп келгеніне қарамастан, Демократиялық Кампучияны (Камбоджа) Вьетнамның басып кіруіне қарсы қолдады. Пол Поттың үкіметінің қонағы ретінде Кампучияға шақырылған Мырдал бұл оқиға туралы оң пікір білдіріп, "қандай да бір қорқынышты оқиғаларды көрмегенін" айтты. Оның Қызыл кхмерлерді қорғауы және геноцид туралы хабарларды жоққа шығаруы Швецияда сынға ұшырады және өмірінің соңына дейін даулы мәселе болып қала берді; ол ешқашан Қызыл кхмерлерге деген көзқарасынан бас тартқан жоқ. 1980 жылдардың басында Мырдал совет оккупациясына қарсы ауғандық қарсылық қозғалысына шведтік ынтымақтастық қозғалысын құруға көмектесті. Ол Кеңес Одағының АҚШ-тан да қауіпті империалистік қауіпке айналғанына сене бастады, Швецияны ұлттық қорғанысқа жұмсауға шақырды. Ол Маоизмнен кейінгі Қытайдың Дэн Сяопин басшылығымен нарық экономикасын қабылдауын сынға алды, бірақ мысалы, "Албания қарсы тұрады" еңбегінде Энвер Ходжаның Албаниясын жоғары бағалады.

І романдар

1982 жылы «Балалық шақ» кітабы жарық көргеннен кейін Мырдальдің әдеби мансабы жаңа белеске көтерілді. «Конфессиялар» сияқты, жартылай автобиографиялық туынды, ол ата-анасы Гуннар мен Альваның бейімдемесімен құлқыс тудырып, дауға себеп болды. Мырдал өмірінің соңына дейін осы жанрда шығармалар жариялауды жалғастырды, оларды «Мен-роман» («jagböcker») деп атады, өмірін саяси және тарихи материалдармен өріліп, фрагменттер түрінде айтып, қайталай берді. «Мен-роман» жанрындағы туындыларында қарттану, естелік және өлім тақырыптары көбірек қамтылды. Осы серияның соңғы кітабы – «Екінші мүмкіндік» (2019) болды. «Мен-роман» Мырдалдың швед әдебиеті мен зияткерлік өміріндегі маңызды тұлға екенін бекіткенімен, 1970-жылдардың соңынан бастап оның саяси ықпалы төмендеді. Салқын соғыс аяқталғаннан кейін, көптеген бұрынғы қолдаушылары марксистік-лениндік саясаттан бас тартып, ол шеттетілді. 1960-жылдардағы солшыл зиялылардың көпшілігінен өзгеше, Мырдал жаңа зияткерлік ахуалға ешқандай мойынсұнбады, керісінше, өз көзқарастарында тұжырымды болды, тіпті ол саяси жағынан қауіпті тұлға ретінде қарастырыла бастады. Дегенмен, 2007 жылы 80 жасқа толғанда Швецияның ұлттық телеарнасы оны «20 ғасырдағы ең маңызды швед авторларының бірі» деп сипаттады, сонымен қатар оның саяси көзқарастары «көп сынға ұшырағанын» атап өтті.

Кейінгі өмірі

2000-шы жылдардың басында Мырдал мен Кессле Марифредке жақын Фагервиктегі ұзақ жылдар тұрған үйінен Скиннскаттебергке көшіп келді. 2007 жылы Кессле қайтыс болғаннан кейін бір жыл өткен соң, Мырдал Мексикада туған Андреа Гейтан Вегаға, одан 34 жас кіші әйелге қайта үйленді. Олар 2011 жылы ажырасып, кейін қайта табысып, ақыры 2018 жылы тағы да ажырасып кетті. Мырдал біраз уақыт Гайтан Вегамен бірге Фагерстада тұрды, бірақ өмірінің көп бөлігін Варбергте өткізді. 1988 жылы Мырдал ашық жүрек операциясын жасады; барлық процедура жазылып, швед теледидары мен мектептерде көрсетілген білім беру деректі фильміне айналдырылды. 2010 жылдары, ол сексенге толғанда, денсаулығы қайта нашарлады. Сепсистен кейін өлімге жақын болған жағдайы "Екінші мүмкіндік" (2019) кітабында баяндалған. 2008 жылы Мырдалды құрметтегендер оның шығармашылығын қолдау және оның және Кессленің еңбектерін зерттеуді ынталандыру мақсатымен "Ян Мырдал қоғамы" әдеби қоғамын құрды. Варбергте тұратын солшыл миллионер Лассе Дидингтің қолдауымен қоғам Мырдалды және оның 50 000 томдық кітап жинағын Варбергке көшіруге көмектесті, онда автор тұратын Ян Мырдал кітапханасы ашылды. Алайда, қоғам мен Мырдал саяси және қаржылық мәселелер бойынша жиі келіспеушіліктерге ұшырады. Қоғам сонымен қатар жыл сайын жазушы немесе кинорежиссерге Ленин сыйлығын тартады, алғашқы жылдары ол "Ян Мырдалдің үлкен сыйлығы" деп аталды. 2011 жылы марапаттау салтанатында Мырдал осы заман туралы былай деді: "Қазір Еуропаның 1914 жылғы атмосферасы қайта сезілуде. 1914 жылдың жаз-күз мезгілі мәдениет қайырмандарының мінез-құлқының нақты мысалдарын береді. Бұл ерекше емес. Басты ойлар билеушілердің ойлары, ал біз – биліктің желдерін өткізетін құбырлармыз". 2019 жылдың қарашасында 92 жасында "FiB/K" басылымындағы тұрақты бағаны тоқтатып, Мырдал 2020 жылы денсаулығының нашарлауына байланысты жазуды тоқтатуға мәжбүр болды.

Өлім

Ян Мырдал 2020 жылы 30 қазанда Варберг қаласында 93 жасында қайтыс болды. Ян Мырдал қоғамының төрағасы Сесилия Сервин оның өлімін хабарлап, былай деп жазды: "Жан Мырдал дүниеден озды. Оның жадына бейбітшілік тілеу – ол жек көретін буржуазиялық сезімталдық болар еді. Сондықтан, оның еңбектерін оқыңыздар, кітапханасын пайдаланыңыз және, ең бастысы, оның рухымен күресіңіздер!" Стокгольмдегі Қытай елшілігі Мырдалды "қытай халқының ескі досы" деп сипаттап, ресми көңіл айту жолдады. Мырдалдың өсиетімен, оның денесі хирургиялық оқу үшін университет клиникасына тапсырылды.

Мұра

Ян Мырдаль қоғамы Варбергтегі Ян Мырдаль кітапханасын жұмыс істеуін жалғастыруда, ол зерттеушілерге ашық. Қоғам мәлімдемесіне сәйкес, кітапханадағы кітаптардың шамамен үштен бірі басқа швед кітапханаларында кездеспейді, бұл Мырдальдың Швеция мен шетелде, соның ішінде Азия, Африка және Латын Америкасы бойынша саяхаттарында ондаған жылдар бойы кітаптар жинағанын көрсетеді.

Саяси көзқарастар

Мырдал өмір бойы марксистік-лениншіл болды, ата-анасының әлеуметтік-демократиялық саясатынан ерте жасында бас тартып. 1940-шы және 1950-ші жылдардың басында Кеңес Одағы қолдаған Швеция Коммунистік партиясының саясатын қолдады, бірақ кейіннен Қытайға, отаршылдыққа қарсы және империализмге қарсы коммунизмге көшті, бұл швед мәдениеті мен тарихына қатысты ерекше көзқарастармен үйлесім тапқан. Кейде ол өзін маоист немесе нахалит деп атады, бірақ саяси белгілерден жалтарды және солшыл зиялылар дәстүрінде сөйлеуді жөн көрді. 1950-ші жылдардың ортасында Мәскеу қолдаған коммунистік қозғалыспен айналысуын тоқтатқаннан кейін, Мырдал ешқашан саяси партияға қосылмады, тәуелсіз ойшыл және жазушы ретінде қалуды ұнатты. Дегенмен, 1968 жылдан 1973 жылға дейін Швеция-Қытай Достық Қауымдастығын басқарды. 1971 жылдан 1972 жылға дейін және 1987 жылдан 1989 жылға дейін ол Folket i Bild/Kulturfront (FiB/K) баспасының баспашысы және басқарма төрағасы болды. Бұл көзқарас Швецияда түсініксіздік тудырды және сыншылар оны Мырдалдың саясатының шектен шыққандығының дәлелі ретінде жиі пайдаланды. Кейіннен Мырдал Қытайға қатысты сын-ескертпелерін жұмсартып, оның жаһандық өрлеуін жағымды бағалап, әлемдік тәртіптің өзгеруінің белгісі ретінде сипаттады. Тянъаньмэнь алаңындағы оқиғадан гөрі, Мырдалдың шведтік қоғамдық өміріндегі беделі Демократиялық Кампучиядағы Пол Пот режимін қорғауынан зардап шекті. Ол ұлттық азаттық соғыстары мен шаруалар көтерілістерінің қатыгездігін мойындаса да, көптеген камбоджалықтардың қаза тапқанын еске салды, бірақ режимнің тазалауларын геноцид деп танымады және қайтыс болғанға дейін қызыл кхмерлердің жетекшілерін достар мен саяси одақтастар деп атады. Тоталитарлық үкіметтерді қолдауына қарамастан, Мырдал сөз бостандығына шектеулерге қарсы болды, АҚШ Конституциясының бірінші түзетуін либералды демократиялардағы басқа конституциялық ережелерден жоғары деп бағалады, сондай-ақ екінші Қызыл қорқыныш кезінде Швецияда (өзінде заңды, сайланған коммунистік партиясы бар) кеңінен талқылауға мүмкіндік жасады. Ол расистер, нацистер және исламистерді қоса алғанда, баршаның азаматтық бостандықтарын қолдады. Оның пікірінше, солшылдар өткен сыныптық күрес арқылы қол жеткізген "бұржуалық бостандықтарды" қорғап, сақтауы керек және қолда бар еркіндіктің кез келген мүмкіндігін өз мақсатына жұмсауы керек. Осы ұстанымдарға сәйкес, Мырдал 19-ғасырлық конституцияны жаңғырту үшін қабылданған 1974 жылғы швед конституциясын қатаң сынады. Мырдал үшін жаңа конституция заманауилықты немесе демократиялық қадамды білдірмеді, керісінше, бұрынғы конституциялық тәртіпте бекітілген қорғаныс пен биліктің бөлінуін әлсіретті (мысалы, Skriftställning 6: Lag utan ordning, 1975). Мырдал, әдетте, ұлттық өзін-өзі анықтау немесе жұмысшы табының мүдделерін шынайы білдіретін қозғалыстарды өздерінің шарттары бойынша, өздерінің мәдени және саяси контекстінде қолдау керек деп санайтын. Мысалы, өмір бойы атеист болғанмен, Мырдал марксистердің шынайы халықтық немесе сыныптық ұмтылыстарды білдірген жағдайда консервативті діни қозғалыстармен ортақ мақсатта болуы мүмкін екенін айтты. Ол Швециядағы христиандық және солшыл идеялар арасындағы үйлесімділіктерді іздестірді, FiB/K-ға коммунистік емес, тіпті консервативті мәдени көзқарастарға орын беруге шақырды; халықаралық деңгейде ол Хезболла немесе Ауғанстан моджахедтері сияқты исламист топтарға оң көзқарас танытты. 2006 жылы Мырдал Хезболланың "Аль-Интикад" журналына: "Халықаралық ынтымақтастық мәселесі өте қарапайым. Біз оны Оңтүстік-Шығыс Азиядағы АҚШ-тың агрессиясына қарсы соғыс кезінде айтқан едік: "Олардың өз шарттарына сай азат ету майданына қолдау көрсетіңдер!" Антисемит агитаторлар мен Холокостты жоққа шығаратынтардың, соның ішінде Ахмед Рами мен Роберт Фориссонның сөзді айту құқығын қорғағаннан кейін, палестиналықтардың израильдіктерге және Иран үкіметіне қарсы шабуылдарын қолдағаннан кейін, Мырдал антисемитизм айыптамаларына ұшырады. Ол сынды қабылдамады. Мырдал сионизмді империалистік құбылыс ретінде, ал Израильді отаршылдық мемлекет ретінде қарастырды, оны екі ұлтты араб-еврей мемлекетімен алмастыру керек. Оның Ирандағы аятолла Хомейнидің теократиялық үкіметін, шахтың билігімен салыстырған қорғауы, кейбір сынға ұшырады. 1989 жылы Мырдал Швед зиялыларынан алшақтады, олар Хомейнидің "Сатаникалық аяттар" кітабында жазушы Салман Рушдиге қарсы өлім жазасын шығарды. Мырдал Рушди сөз бостандығы мен сенім еркіндігіне ие болуы керек екенін айтса да, Хомейнидің фетвасы Иран контекстінде Исламның дұрыс білдірілімі екенін, ал Рушдиді қолдау науқандары антимұсылмандық және империалистік мүдделерге қызмет етеді деп мәлімдеді. Кейінірек Мырдал әйелдер мәселелеріне сезімталдық танытпағаны және гомофобиясы үшін солшылдардан сынға ұшырады. Швеция 2003 жылы гомосексуалдардың бала асырауын және 2009 жылы бір жынысты некелерді заңдастырды. Мырдал солшылдар арасында жалғыз болды, жаңа заңдарға қарсы шығып, заң шығарушылар әлеуметтік шындыққа құрмет көрсетуі керек екенін, ал балалардың заңды түрде танылған анасы мен әкесі болу құқығы бар екенін айтты. Дегенмен, ол гомофобия айыптамаларын жоққа шығарды, 1940-шы жылдары-ақ гомосексуалдардың құқықтарын қолдағанын айтты және бұл айыптама "интернеттегі шындыққа" айналғанына шағымданады. Мырдал бір жынысты некеге қарсы емес екенін, бірақ христиан, мұсылман, еврей немесе басқа дін өкілдерін бір жынысты жұбайларға үйлендіруге мәжбүрлейтін заңдарға қарсы екенін мәлімдеді. "Бұл гомосексуалдарға қарсылық емес", деді ол. 1980-ші жылдары кеңестік Одаға қарсы Ауғанстан қарсыластарын қолдаған Мырдал 2001 жылдан кейін Ауғанстандағы АҚШ басшылығындағы коалиция күштеріне қарсы Талибан қарсыластарын да ынталы түрде қолдады, соның ішінде Швеция Халықаралық қауіпсіздікке көмектесу күштерінің контингентін. 2009 жылы FiB/K журналында жарияланған "Оккупанттарға өлім!" атты мақаласында ол 2000-шы жылдардағы Ауғанстандағы швед сарбаздарының өліміне тілек ету 1980-ші жылдардағы Ауғанстандағы кеңес сарбаздарының өліміне тілек етумен бірдей екенін, тіпті жүз жыл бұрынғы британдық отарлық әскерлеріне тілек етумен де бірдей екенін айтты. Мырдал үшін ауғандықтар бейбітшілікті таба алмайды, егер "ISAF сарбаздары, соның ішінде шведтер, дене қаптарында үйге жеткізілмесе және әскери салтанатпен жерленбесе (кабинет министрлерінің құмар сөздерімен!)". Өмірінің соңында Мырдал ұйымдасқан солшылдар жұмысшы табының арасында беделін жоғалтып жатқанын ескертті және марксистердің жұмысшы табының қатарынан шығып, оның талаптарын білдіруі керек екенін айтты. Ол Франциядағы ашық оңшыл Front National партиясының сәттілігінің себебі, неолиберализмге шабуыл жасап, жұмысшы табының дауысын тартқандығында екенін айтып, өзінің жақтастарының арасында қырқысқанды тудырды. Front National партиясының басшысы Марин Ле Пен "социалист емес" болғанымен, Мырдал "оның іс жүзінде жұмысшы табының және еңбекші адамдардың талаптарын білдіріп отырғанын" жазды. 2016 жылы ол Nya Tider газеті үшін мақала жазды, бұл газетті бұрынғы Ұлттық демократтар партиясының мүшелері құрған және басқарған.