Кіріспе
Ислам Нидерландта христиан дінінен кейінгі екінші ірі дін және 2018 жылғы бағалау бойынша халықтың 5% осы дінді ұстанады. Нидерландтағы мұсылмандардың көп бөлігі сүнни мәзхабына жатады. Олардың көпшілігі елдің төрт ірі қаласында: Амстердам, Роттердам, Гаага және Утрехтте тұрады. Нидерландта исламның алғашқы тарихы 16 ғасырға дейін жетеді, сол кезде шағын топ Осман саудагерлері елдің порты қалаларына қоныстанды. Осының нәтижесінде 17 ғасырдың басында Амстердамда алғашқы мешіттер салынды. Келесі ғасырларда Нидерланд Голландиялық Оңтүстік Азиядан (Индонезия) мұсылман иммиграциясын бастан өткерді, бұл олардың теңіз арқылы кеңейген отарларының ұзақ тарихымен байланысты. Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Осман империясының тарауынан Индонезияның тәуелсіздігіне дейін Голландиялық Оңтүстік Азиядағы мұсылман халқы Британдық Үндістаннан кейін әлемдегі екінші орында тұрды. Алайда, Нидерланд Корольдігінің еуропалық бөлігінде мұсылмандардың саны өте аз болды, ол халықтың 0,1% -дан кемін құрады. Нидерландтың 1960-1973 жылдардағы экономикалық өркендеуі Нидерланд үкіметін шетелдік білікті жұмыс күшін, негізінен Марокко мен Түркиядан – екі мұсылман көпшілікті елден жұмысқа алуға итерді. Кейінірек, мұсылман иммигранттарының келесі толқындары отбасын біріктіру және пана табу арқылы келді. Индонезия мен Суринамның бұрынғы отарларынан да мұсылмандардың шағын, бірақ көзге түсетін топтары көшіп келді.
Islam is the second largest religion in the Netherlands, after Christianity, and is practised by 5% of the population according to 2018 estimates. The majority of Muslims in the Netherlands belong to the Sunni denomination. Many reside in the country's four major cities: Amsterdam, Rotterdam, The Hague and Utrecht. The early history of Islam in the Netherlands can be traced back to the 16th century, when a small number of Ottoman merchants began settling in the nation's port cities. As a result, improvised mosques were first built in Amsterdam in the early 17th century. In the ensuing centuries, the Netherlands experienced sporadic Muslim immigration from the Dutch East Indies, during their long history as part of the Dutch overseas possessions. From the dissolution of the Ottoman Empire after the First World War until the independence of Indonesia, the Dutch East Indies contained the world's second largest Muslim population, after British India. However, the number of Muslims in the European territory of the Kingdom of the Netherlands was very low, accounting for less than 0.1% of the population. The Netherlands' economic resurgence in the years between 1960 and 1973 motivated the Dutch government to recruit foreign skilled laborers, chiefly from Morocco and Turkey – both majority Muslim countries. Later waves of Muslim immigrants arrived through family reunification and asylum seeking. Small but notable minorities of Muslims also immigrated from the former colonies of Indonesia and Suriname.
Осман саудагерлері мен голландтықтар
Нидерландыда исламның алғашқы іздері 16 ғасырға дейін барып жетеді. Осман және парсы саудагерлері көптеген голланд және фламанд сауда қалаларына қоныстанды, және олардың көпшілігі сұлтанның басшылығымен еврей немесе грек православ қауымына жатса да, өз діндерін ұстануға рұқсат алды. Англиялық саяхатшы Эндрю Марвелл Нидерландыны «түрік, христиан, бұтқа табынушы, еврейлердің мекені, секталар мен ағымдардың негізгі орны» деп сипаттады, себебі онда діни еркіндік пен түрлі діни топтардың көптігі болды. 16 ғасыр голланд қоғамында Осман мемлекеті мен исламдық символизмге сілтемелер жиі қолданылды, әсіресе протестанттық сөздерде, hagenpreken деп аталатын, сондай-ақ Гейзеннің «Папистерден гөрі түрік» деген жазуы бар ай тәрізді медальдерінде. 1574 жылы голланд әскері испандықтардың Лейден қаласын қоршаудан шығып, қалаға түрік туларын әкелді. 1604 жылы Зеландиядағы Слюис қамалы кезінде Мауриц Оранский испан әскерінің тұтқынынан 1400 түрік құлын босатып алды. Түріктер еркін адамдар деп жарияланды және Голландия мемлекеті олардың елдеріне қайту шығындарын төледі. Түрік құлдарының испандық әміршілеріне қарсы көрсеткен қарсылығын құрметтеу үшін, Мауриц ханзада жергілікті жағалауды «Түркия» деп атады. Осы кезеңде Нидерландыда Иберия түбегінен келген мұсылман босқындарының шағын тобы, Морисколарға пана берді, олар кейін Константинопольге қоныстанды. Дипломат Корнелиус Хага 1612 жылы Голландия Республикасы үшін Константинопольден сауда жасау құқығын алды, бұл кез келген басқа елдің Голландияның тәуелсіздігін мойындауынан 40 жыл бұрын болды. Екі жылдан кейін Осман империясы ортақ жауы бар екі мемлекет арасындағы қарым-қатынасты жақсарту үшін өз елшісі Омер Аганы Нидерландыға жіберді. 17 ғасырда ондаған голланд, зеландиялық және фриз теңізшілері ислам дінін қабылдап, Солтүстік Африка порттарындағы Барбарийлік қарақшыларға қосылды, олардың кейбіреулері тіпті Осман флотында адмиралдар болды. Көптеген теңізшілер тұтқынға түскеннен кейін құлдықтан құтылу үшін ислам дініне көшті, ал басқалары өз еркімен «түрік» болып өтті. Кейбір дін ауыстырған голландтар Нидерландыға оралды. Алайда, бұл олардың дін ауыстыруына байланысты емес, Голландия Республикасына және оның флотына адал болмауына байланысты мәселелі деп есептелді.
Ачех елшілері
1602 жылы Ачех сұлтандығы Нидерландқа бірнеше елші жіберді. Бұл Оңтүстік-Шығыс Азия мемлекетінің Еуропаға алғашқы дипломатиялық миссиясы болды. Ачехтік делегация Біріккен Республикаға елші, адмирал және сұлтанның туысы, олардың қызметшілерімен бірге келді. 1601 жылғы 24 тамыздағы ханшайым Маврикийге жазған хатында Алауддин ханзадаға жіберген сыйлықтарын тізімдеді. Олар: төрт үлкен және кішкентай тастармен әшекейленген кішкентай зергерлік бұйым мен сақина, күміс матаға оралған алтын және мыс қабықшасы бар қылыш, алтын тостаған мен табақ, алтын жалатылған күміс құмыра және күміс тізбектермен екі малай тілінде сөйлейтін тотық. Елшілерге лайықты құрмет көрсетілді, олар провинциялар бойынша саяхат жасап, маңызды қалаларды аралады және жергілікті билік өкілдерімен кездесті; оларды Штаттар Генералдығы және ханшайым Маврикий қабылдады. Штаттар Генералдығы Еуропа монархтарын Ачехтік қонақтармен кездесу үшін өкілдерін жіберуге шақырды. Испания әлі де Еуропаға қауіп төндіріп тұрған кезде Азияның маңызды билеушісі және сауда серіктесімен жақсы қарым-қатынастарын жариялау үшін бұл стратегия сәтті болды. Елшілердің ең үлкені Абдул Хамид келгеннен кейін үш ай өткен соң қайтыс болды және Зеландия провинциясындағы Миддельбург қаласындағы шіркеуге маңызды лауазымды тұлғалардың қатысуымен жерленді. Шри-Мухаммед пен Мир Хасан 1604 жылы адмирал Стивен Верхаегеннің флотымен Ачехке оралды.
Мароккомен жасалған шарт
XVII ғасырдың басында Голландия Республикасының делегациясы Испания және Барбариялық қарақшыларға қарсы ортақ одақ туралы келісу үшін Мароккоға келді. Сұлтан Зидан Әбу Мали Сэмюэл Паллашаны өзінің елшісі етіп тағайындады, ал 1608 жылы Паллаш Гаагада Насаудың стадхолдері Морис және Штаттармен кездесті.
Голландиялық Шығыс Үндістан
XIX ғасырда Нидерланды қазіргі Индонезия аймағындағы аралдарды басқарды, ол әлемдегі ең көп мұсылман халқына ие, мұсылмандық басымдылықтағы ел. XIX ғасырда Нидерландыда алғашқы мұсылман зираты пайда болды, атап айтқанда Лепежоу мазары, онда 1828 жылы Зволле қаласының жанында Голландиялық Шығыс Индиядан келген бұрынғы құл жерленген. XX ғасырдың бірінші жартысында Нидерландыда жүздеген индонезиялық студенттер, теңізшілер, үй қызметшілері және жеке қызметкерлер тұрды, осылайша алғашқы маңызды мұсылман қауымын құрады. 1932 жылы индонезиялық жұмысшылар Нидерландыда мұсылман зиратын және мешіттің салынуына қолдау көрсеткен «Перкоемпоэлан Ислам» (Ислам қауымдастығы) атты өзін-өзі көмектесу ұйымын құрды. Екеуі де 1933 жылы іске асырылды. 1945-1949 жылдардағы тәуелсіздік үшін болған қанды соғыстан кейін бұл қауым кеңейді.
Екінші дүниежүзілік соғыс
1940 жылдары нацистік Германия Кеңес Одағына басып кіргеннен кейін, көптеген советтік Орталық Азиялықтар, олардың көпшілігі қазіргі мұсылман халқы басым Өзбекстан Республикасындағы Самарқан қаласынан шыққан, жаугершілікке қарсы күресу үшін үйлерін тастап Смоленск аймағына аттанды. Сол жерде нацистер Хатам Кадиров пен Заир Муратовты тұтқынға алып, Амерсфорт концлагері сияқты жерлерге жеткізіп, оларды қудалаған немесе өлімге кесіпті. Құрбандардың зираты – Аммерсфорт қаласының жанындағы Рустхоф зираты. Олардың тағдырын зерттегендердің қатарында өзбекстандық Баходир Узаков та бар.
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейінгі иммиграция
1970 жылдардың басында мұсылмандар халықтың бір пайызын құраса, 2010 жылдардың соңында бұл көрсеткіш шамамен алты пайызға жетті. Осы кезеңде Нидерланды халқының көп бөлігі дінінен бас тартып, бұрын протестанттық, католик және социалистік бағыттар бойынша бөлінген діни қоғамнан прогрессивті құндылықтарға негіделген зайырлы қоғамға айналды. 1960 және 1970 жылдардың басында Нидерланды еңбекке көп күш қажет болатын экономикалық секторлар үшін біліктілігі төмен жұмыс күшіне мұқтаж болды. Өндірістің қарқынды өсуімен және туған нидерландтықтардың білім деңгейінің жоғарылауымен байланысты бұл секторларда жұмысшылар жетіспеді, олар қызмет көрсету саласына көбірек бет бұрды. Нидерланды Түркия (1965) және Марокко (1969) сияқты елдермен жұмыс күшін тарту туралы келісімдер жасады, бұл елдердің азаматтарына Нидерландыда тұруға мүмкіндік берді (осы кезеңде Тунис пен Алжирден де мұсылман иммигранттары келді, бірақ олардың саны одан әлдеқайда аз болды). Мемлекеттік жұмыс күшін тарту 1973 жылы тоқтатылды, бірақ отбасыларын біріктіру шаралары арқасында марокколықтар мен түріктердің саны арта түсті. 1980 жылдары және әсіресе 1990 жылдардан бастап мұсылмандар Нидерландыға босқындар мен пана іздеушілер ретінде келді, олар негізінен Босния, Сомали, Иран, Пәкістан, Ауғанстан және Ирактан келді. Қазіргі уақытта пана іздеушілерден басқа мұсылман иммиграциясының көп бөлігі неке арқылы және отбасылық бірігу арқылы жүзеге асырылуда. Марокколық және түрік иммигранттарының бірінші және екінші буындары өз елдерінен келген адамдарға үйленді. 2004 жылы Нидерланды иммиграциялық заңдарды қабылдады, ол болашақ иммигранттар мен олардың нидерландтық серіктестерін қатаң талаптарға бағынуға міндеттейді. Иммигранттар өз елінде голланд тілі мен мәдениетін жеткілікті меңгергенін көрсететін емтихан тапсыруы керек. Нидерландтық серіктес кемінде 21 жаста болуы керек және ең төменгі жалақының кемінде 120 пайызын табуын дәлелдеуі керек. Осы қатаң заңдардың салдарынан, басқа елден келген адамдармен некеге тұруды қалайтын кейбір нидерландтықтар уақытша Бельгияға көшіп кетті, бұл жағдай "Бельгиялық жол" деп аталды. Отбасы құру мен біріктіруге қатысты заңнаманың күшейіп, олардың туған елдерінің экономикалық дамуына байланысты 2003 жылдан бері Түркия мен Мароккодан келген иммигранттардың саны күрт азайды. Түркиядан келген иммигранттардың саны 2003 жылы 6 703-тен 2006 жылы 3 175-ке дейін, ал Мароккодан келген иммигранттардың саны 4 894-тен 2 085-ке дейін төмендеді. Жылдық таза иммиграция бірнеше жүз адамға дейін азайды, ал кейбір жылдары тіпті теріс көрсеткіштер тіркелді. Нидерландтың әлеуметтік зерттеулер институтының (Sociaal en Cultureel Planbureau / SCP) 2005 жылғы [қоғамдық] интеграция туралы жылдық есебінде голланд халқының жартысы, сондай-ақ марокколық және түрік азшылықтарының жартысы батыс өмір салты мен мұсылман өмір салты арасындағы үйлесімді табу мүмкін емес екенін айтты. 2019 жылдың 1 тамызында бетін жабатын киімдерге тыйым салынды, бұл қоғамдық көлікте, мектептерде, ауруханаларда және мемлекеттік ғимараттарда толық бетперде киюді заңсыз етті. Бұл тыйым Франция, Германия, Бельгия, Австрия және Данияда бұрыннан қолданылып келді. Алайда, бұл тыйым қоғамдық көшелерге қолданылмайды.
Нидерландыдағы ислам аймақтары бойынша
Аймақ Мұсылмандардың үлесі (%)Көздері0,972?
Демография
1970 жылдардың басында мұсылмандар халықтың бір пайызынан да азды құрады. Нидерландтың мемлекеттік мекемесі – Статистика агенттігінің (CBS) мәліметінше, жалпы халықтың шамамен 5% мұсылманды құрайды (2007 жылдың 24 қазаны). CBS ұсынған бұрынғы статистика мұсылмандардың саны көп екенін көрсеткен, бірақ бұл ақпарат тек этникалық тегіне негізделген, діни нанымына емес. 2007 жылдан бері CBS шамамен 50 000 мұсылманның азайғанын тіркеді, бірақ бұл елеулі төмендеу деп қарастырылмайды; бұл зерттеу әдістемесінің жақсаруының нәтижесі деп есептеледі. Дегенмен, екінші буынның секуляризациясы байқалады, көбінесе ирандық және түрік текті азаматтар арасында. 2006 мен 2018 жылдар арасындағы сауалнамалар көрсеткендей, түрік-голландиялықтардың арасында мұсылман емес азаматтардың үлесі артқан: 2006 жылы өзін мұсылман деп санағандардың саны 93% болса, 2018 жылы бұл көрсеткіш 86% құрады; марокколық-голландиялық азаматтар арасында бұл көрсеткіштер тиісінше 95% және 94% болды. Алайда, мұсылман қалғандардың діни көзқарастары көбірек қатаңдаған. 2006-2010 жылдар аралығындағы түрлі зерттеулер этникалық айырмашылықтардың топтар арасында бірте-бірте жалғыз «мұсылман» үлгісімен алмастырылып жатқанын көрсетті. Батыс емес иммигранттардың көпшілігі сияқты, көптеген мұсылмандар елдің төрт ірі қаласында: Амстердам, Роттердам, Гаага және Утрехтте тұрады. Елордада шамамен 140 000 мұсылман тұрады, бұл халықтың шамамен 17% құрайды. Бұл мұсылмандардың жартысы Магриб аймағы, Египет және Таяу Шығыстан келген араб және бербер тілдерінде сөйлейтін қауымдастықтардан тұрады. Амстердамдағы мұсылман халқының 25% түріктерді құрайды. Энсхеде, Арнем және Заанстадта да түрік халқы салыстырмалы түрде көп. 2006 жылы Ислам дінін ұстанған 850 000 адам тіркелді. Олардың 38% түрік, 31% марокколық, 26% басқа Азия/Африка елдерінен, 4% еуропалық (голландиялық емес) және 1% (12 000 адам) – туған жері голландиялықтар. Түрік және марокколықтарды есептемегенде, мұсылмандардың ең ірі тобы 34 000 суринамдықтар, одан кейін 31 000 афғандықтар, 27 000 ирактықтар және 20 000 сомалиліктерді құрады. Ал елдегі алғашқы мұсылман қоныстанғандар – индонезиялықтардың саны 7 000 болды. 2012 жылдың соңында Нидерландтың Орталық статистика бюросы 2010 жылдың желтоқсанындағы мұсылмандардың санын жалпы халықтың шамамен 4% деп бағалады.
Атаулар мен қозғалыстар
Нидерландыда шамамен 400 мешіт бар, оның ішінде 200-ге жуық түрік мешіттері, 140-ы марокколық мешіттер және 50-і суринамдық мешіттер.
Шатыршы ұйымдар
Мұсылман қауымының шамамен 80 пайызын құрайтын Мұсылман қауымы мен үкімет арасындағы байланыс органы (CMO) қауымның мүдделерін үкіметпен талқылайды. Этностық топтар бойынша қарағанда, түркілердің ұйымдары марокколықтарға қарағанда көп, сондай-ақ олардың арасындағы байланыс та тығыз.
Ахмадия
Ахмадия мұсылман қауымы 1947 жылы ұйымдастырылды. Нидерландыда шамамен 1500 Ахмадий мұсылманы бар, және Ахмадия мұсылман қауымы Нидерланды – бас ұйым. Гаагадағы Мобарак мешітін сол кезде Гаагадағы Халықаралық соттың президенті және бас судьясы қызметін атқарып жүрген сэр Мұхаммед Зафрулла Хан ашты.
Құран оқырмандары
Нидерландыда хадистің қадір-қасиетін мойындамайтын, тек Құранды ғана дұрыс деп санайтын, секталық емес мұсылмандар да кездеседі. Олар Құраншылар, Құранилер немесе Құранның жақтастары деп аталады.