Кіріспе

Аркадия – ағылшын драматургі Том Стоппардтың 1993 жылғы сахналық пьесасы. Ол өткен мен қазіргі заман, рет пен тәртіпсіздік, нақтылық пен белгісіздік арасындағы қарым-қатынасты зерттейді. Көптеген сыншылар оны "ағылшын тіліндегі ең маңызды заманауи драматургтердің" бірінен шыққан ең үздік пьеса деп бағалаған. 2006 жылы Ұлыбритания Корольдік институты оны ғылыммен байланысты жазылған ең жақсы туындылардың бірі деп таныды.

Қысқаша мазмұны

1809 жылы үйдің қызы Томассина Коверли математика, табиғат және физика саласындағы өз заманынан бұрынғы ойларға ие дарынды жасөспірім. Ол Лорд Байронның досы, ұстазы Септимус Ходжбен (үйге келмейтін қонақ) бірге оқиды. Қазіргі кезде жазушы Ханна Джарвис пен әдебиет профессоры Бернард Найтингейл осы үйге жиналады: ол бұрын осы жерде тұрған жалғыз өмір сүруші адамды зерттейді, ал ол Байронның өміріндегі құпия бір тарауды зерттейді. Олардың зерттеулері математикалық биология саласындағы аспирант Валентин Коверлидің көмегімен дамыған сайын Томассинаның заманында болған оқиғалардың шындығы ақырында ашылады.

1-ші акт

Пьеса 1809 жылғы 10 сәуірде үйдің бақшаға қараған бөлмесінде басталады. Септимус Ходж 13 жасар Томассаны "сексуалдық құшақтасу" туралы қызығушылығынан аудармаққа тырысып, оған Ферманың соңғы теоремасын дәлелдеуге шақырады; сонымен қатар ол әйелімен бірге үйде қонақ болып отырған Езра Чатердің "Эрос төсегі" поэмасын оқуға ден қоюды қалайды. Томассана күріш пудингіне қосылған джемді неге араластырғаннан кейін қайта араластыруға болмайтынын сұрайды, бұл оны детерминизм тақырыбына және табиғаттағы хаостық пішіндер туралы бастапқы теорияға жеткізеді. Бұл сөзді Чатердің өзі тоқтатады, ол әйелінің Септимуспен аталған "сексуалдық құшақтасу" кезінде ұсталғанына ашуланып, дуэль талап етуге келген. Септимус жағдайды басып тастауға тырысып, Чатердің "Эрос төсегі" поэмасын мақтап, көкейкестік етеді. Бұл амалға жетеді, себебі Чатердің өзінің "Түркиялық бойжеткені" атты бұрынғы туындысын сынаған Септимус екенін ол білмейді. Ландшафт архитектор Ричард Ноукс кіреді, одан кейін шамалы уақыттан соң капитан Брайс пен леди Крум да келеді; үшеуі Аркадия стиліндегі бақтарға ұсынылған өзгерістерді талқылайды, ал Томассана Ноукстің бақ сызбасына ойдан туған жалғыз бақшының суретін салады.

2-ші көрініс

Қазіргі күн. Ханна Джарвис үйді, бақты, әсіресе, ондағы жалғыз тұрақтыны зерттеуде. Ол ошақтар мен романтикалық қиял туралы зерттеме жасап жатыр. Бернард Найтингейл Хлоя Коверлимен бірге кіреді; Хлоя профессордың кім екенін Ханнадан жасырады, себебі Найтингейл Ханнаның соңғы кітабына теріс пікір берген. Хлояның ағасы, Валентин, үйдің "аң ауы кітаптарын" пайдалана отырып, төңіректегі жердегі қарақасқаның популяциялық биологиясы туралы мәліметтер жинап жатыр. Хлоя Бернардтың кім екенін қатенсіз айтып қойғанда, Ханна ашуға буырады, бірақ ол өзінің зерттеу материалдарын бөлісуге келіседі. Бұл оған 1809 жылғы тұрғындардың бірі, Езра Чатерді Лорд Байрон дуэльде өлтірді деген теорияны ұсынуға мүмкіндік береді. Бернард 1809 жылдан кейін ақын Чатер туралы жазбалардың жоғалып кеткенін және тағы бір Чатердің ботаник екенін атап өтеді.

3-ші көрініс

19 ғасыр. Септимус Томасинаға сабақ береді, бұл жолы латын тілінен аудару. Олардың назары тағы да Александрия кітапханасының қирауына ауысады, бұл Томасинаны қынжырлатады. Ол ондағы білімнің жоғалуын аза тұтады, ал Септимус жоғалғанның бәрі уақыт өте қайта табылады дейді. Оларды Шатер шақырады, ол Лорд Байроннан (сахнадан тыс) Септимустың оның еңбегіне жазған жаман пікірді білген соң, Септимусты дуэльге шақыруға жетеді.

4-ші көрініс

Қазіргі уақыт. Ханна Томасинаның итерация және хаос теориясы туралы ойларын қамтитын оқулығын қайта табады; бұл Септимустың жоғалған нәрсе әрі қарай табылады деген пікірін еске түсіреді. Валентин жазбаларға қызығушылықпен қарады, өйткені оның өзінің зерттеулері де осыған ұқсас ұғымдарға арналған.

5-ші сахна (2-ші акт)

Бернард Ханнаға, Валентинге және Клояға лекциясының алдын ала көрсетілімін ұсынады, онда Лорд Байрон Чаттерді дуэльде атып өлтіргенін теориялайды. Ханна мен Валентин оның логикасын сынағанда, Бернард ғылымның қанасыздығы туралы ұзақ сөз сөйлейді, содан кейін Лондондағы лекциясына (және жарнамалық медиаға сұхбат беруге) кетеді. Ханна Сидли Паркіндегі жалғыз өмір сүретін адамның – Томасинаның диаграммасында ұсынылған теория бойынша, ғаламның жылу өлімі туралы алгебралық есептеулерге құмар болған – Септимус болуы мүмкін деген күдікке ие болады.

6-сырынша

1809 жылға қайтып оралғанда, біз бұл екі адамның жекпе-жегіне түспегенін білеміз. Оның орнына Чаттерлер жұбайы капитан Брайспен бірге Батыс Үндістанға жол тартты. Чаттер экспедицияның ботанигі болды, ал оның әйелі Чарти капитанның құпия жақын адамы еді. Лорд Байрон да елден кетіп қалды. Септимус Томасина үшін қоян аулауға шықты, себебі Томасина қоян етін жақсы көреді; ол Леди Крум оны іздеп жүргенін біліп қайта оралады. Ол екі хат тапты: біреуі оған арналған махаббат хаты, екіншісі Томасинаға күріш пудингі туралы жазылған хат, екеуін де Септимус егер жекпе-жегінде қаза болса, соңғы сөздері ретінде жазған. Леди Крум Септимусты жақын кездесуге шақырады.

7-сурет

1812 жыл мен қазіргі уақыт – екеуі де бірдей кезеңде өрбиді. Қазіргі замандағы кейіпкерлердің кейбіреуі кештің киімдерін киіп келеді, сондықтан екі топ актерлер де бір-біріне ұқсас киімде көрінеді. Байронның қанындағы кісі өлтіру теориясы туралы газетте оқығаннан кейін Хлоя Валентинмен бірге детерминизм тақырыбын қозғайды, бұл Септимус пен Томасина арасындағы әңгімені еске түсіреді. Алайда, Хлоя сексуалдық күш – ғаламның реттелген жоспарын бұзатын күш деп санайды. Валентин компьютерлік модельдеу арқылы Томасинаның идеяларын кеңейтіп, оларды кейін дамыған энтропия тұжырымдамасымен байланыстырады. Ол теориялардың авторы Томасина ма, Септимус па деп ойланады. Ханна мен Валентин Томасинаның он жеті жасқа толған күні өрт сөндіру кезінде қаза тапқанын айтады. Сол кезде Томасина Септимустан алдағы 17 жасқа толу тойына дайындық үшін би үйретуін сұрайды. Леди Крум кіріп келіп, Ноукске оның бу машинасының шуына шағымданады; Томасина машина энтропия заңдарына (әлі ресми түрде қалыптаспаған) бағынатынын айтады, бұл заңдар ғаламның күшінің азаюын сипаттайды. Қазіргі уақытта Бернард келіп, Ханнамен кездеседі, ол Чаттердің өліміне қатысты фактілерді толық баяндайтын хатты табады. Бұл жаңалық Бернардтың теориясын толығымен жоққа шығарып, Лорд Байронның абыройын ақтады. Септимус Томасинаның би сабағына қолайлы музыка күтіп отырғанда, ол жылудың қайтымсыздығын бейнелейтін Томасина салған эскизді зерттейді; оның бұл әрекеті Ханна мен Валентиннің дәл сол суретті ойша талқылағандарымен үйлеседі. Бернард Хлоямен ұсталғандықтан, одан кетуі сұралады. Ақырында вальс басталады, Септимус Томасинамен билейді, олардың қарым-қатынасы романтикалық ишаралармен күрделене түседі. Гас (Валентин мен Хлояның кіші інісі, ол бүкіл пьеса бойында үнсіз болған) таң қалған Ханнаға Томасинаның тағы бір суретін ұсынады. Суретте Септимус пен тасбақа бейнеленген, бұл оның күдігін растайды – Плаут есімді тасбақаны ұстаған жалғыздыққа кеткен адам Септимус болған. Томасинаның трагикалық өлімінен кейін ол жалғыздыққа кетіпті. Ньютонның ғалам туралы заңдарына қарсы шығып, ол өмірінің соңына дейін ғаламның болашағына қатысты мәселені шешу үшін «шынайы ағылшын алгебрасын» қолдануға тырысқан.

1809 жылғы кейіпкерлер

Томассина Коверли: Лорд және леди Крумның 13 жасар (кейін 16 жасар) қызы, Томассина – ерекше данышпан. Ол математикалық және ғылыми қауымдастықтарда қалыптаспас бұрын хаос теориясы мен термодинамиканың екінші заңы туралы түсінік алады. Стоппард кейіпкерді, көрінетіндей, лорд Байронның қызы Ада Лавлейс (Аугуста Ада Кинг, Лавлейс графинясы) бейнесінде жасаған. Ол – ағылшын математигі, Чарльз Бэббидждің аналитикалық машинасының қолданылу жолдарын болжаған, екілік компьютерді алдын ала көрген. Септимус Ходж: Томассинаның тәрбиешісі, лорд Байронның (көрінбейтін, бірақ маңызды кейіпкер) академиялық әріптесі және досы. Томассинаға сабақ бергенде, ол өз зерттеулерін жүргізеді және үйдің үлкен әйелдерімен қарым-қатынас құрады. Томассина үлкен болғанда, ол оған ғашық болады; оның өлімінен кейін, ол «Сидли Парктің жалғызбастысы» атанды, оның өліміне дейін оның теорияларымен айналысады. Джеллаби: Крумдардың үй иесі. Оның басты міндеттері – қаңқу шашу және хаттар жеткізу. Эзра Чейтер: Сидли Паркте тұратын сәтсіз ақын. Әйелінің махаббат оқиғалары оны Септимусты дуэльге шақыруға итермелейді. Кейіннен ол «мистер Чейтер» деген әуесқой ботаник екені белгілі болады, ол Мартиникада маймыл шаққаннан қайтыс болады, онда ол әйелімен және капитан Брайспен бірге саяхаттаған. Чэрити Чейтер: Эзра Чейтердің әйелі. Ол, Байрон сияқты, сахнада көрінбесе де, маңызды рөл атқарады. Ол Септимуспен жатады, ал оның қайта-қайта алданған күйеуі оны дуэльге шақырады. Ол лорд Байронмен жатады, оны, капитан Брайсты, күйеуін және өзін Сидли Парктен қуғызып шығарады. Ричард Ноукс: леди Крумның бағбаншысы. Пьеса барысында ол Сидли Парктің классикалық, Аркадияға ұқсас ландшафтын леди Крум өте жақтырмайтын готикалық стильге айналдыру үшін жұмыс істейді. Ол Септимус пен миссис Чейтердің қарым-қатынасын ашуда маңызды рөл атқарады. Леди Крум: Томассинаның анасы. Ол Коверли иелігін темір қауырсынмен басқарады, бірақ пьеса бойы Септимус және басқа да джентльмендермен флирт жасайды. Екінші леди Крум, пьесаның қазіргі бөлігіндегі Валентиннің, Хлояның және Гастың анасы, сахнада ешқашан көрінбейді. Капитан Брайс: леди Крумның (1809 ж.) інісі. Ол – миссис Чейтерге ғашық болған теңіз капитаны. Ол оны және оның күйеуін пьеса соңында Вест-Индияға алып кетеді. Мистер Чейтер қайтыс болғаннан кейін, капитан Брайс жесір қалған Чэрити Чейтерге үйленеді. Август Коверли: Томассинаның қиындық тудыратын кіші інісі. Ол тек бірнеше қысқа көріністерде ғана пайда болады. (Гас пен Августты бір актер ойнайды.)

Қазіргі кейіпкерлер

Ханна Джарвис: Байронның сүйіктісі, леди Кэролайн Лэмб туралы бестселлердің авторы. Ханна Сидли Парктегі сырлы усақ-түйектерге көмбеген жалғыз өмір сүруші адамды зерттеумен айналысады, ол 19 ғасырдың басында сол жерде өмір сүрген деген әңгіме бар. Ханна Бернардпен және Валентинмен (күдіспен) ынтымақтасады, бірақ екеуінің де махаббат ұсыныстарын қабылдамайды. Хлоя Коверли: қазіргі леди Крумның 18 жасар қызы. Оның ойлау қабілеті Томасинаныкідей өткір болмаса да, Хлояға ең жаңа идеялар ұнайды. Ол Ньютонның әлеміне сексуалдық қатынас пен оның тудырған мәселелердің дүрбелең тудырғанын айтады. Ол Ханнаны Бернардпен таныстыруға тырысады, бірақ өзі онымен жақындасады. Бернард Найтингейл: Англияның Сассекс округындағы қазіргі заманғы университетінің профессоры. Бернард Сидли Паркке Ханнамен бірге лорд Байронның осы поместьеде болғаны туралы теориясын талқылауға келеді. Қосымша дәлелдер іздеудің орнына, ол телеарнада лорд Байрон Эзра Чаттерді дуэльде өлтірген деген теориясын жариялайды. Пьесаның соңында Ханна оның жаңылысқанын дәлелдейді, бұл оны қатты ренжітеді. Валентин Коверли: Хлояның ағасы. Математикадан аспирантурада оқып жүрген ол бірнеше ескі құжаттарды зерделейді және Томасинаның гений екенін мойындайды. Гас Коверли: Валентин мен Хлояның кіші інісі, ол бес жасынан бері үнсіз. Гас өткеннен қазіргіге дейін бірнеше маңызды заттарды жеткізуге көмектеседі және пьесадағы маңызды сәттерді байланыстыруға көмектеседі. (Гас пен Августты бір актер сомдайды.)

Жанр

Аркадия, сырттай қарағанда, трагедия мен комедияның шегінде жатыр. Онда классикалық трагедияға тән кейбір элементтер бар – "құрметті" кейіпкерлер және көрерменнің Томассинаның өлімі туралы бұрыннан білуі, – бірақ басым бөлігі комедия, кейіпкерлердің бір-бірімен әрекеттесуі мен олардың өткір, афоризмдік диалогы арқылы көрінеді.