Кіріспе

Тіл біліміндегі құбылыс. Фис құбылысы – бала тіл үйрену кезінде фонеманы қабылдау, баланың сәйкес аллофонды дұрыс айту мүмкіндігінен бұрын пайда болатын құбылыс. Бұл балалардың тіл үйренуінің маңызды ерекшелігін көрсетеді: тілді түсіну дағдылары, тілді өндіру дағдыларынан көбінесе бұрын дамиды. Бұл атау 1960 жылы Дж. Берко мен Р. Браун баяндаған оқиғадан шыққан. Баланың үрмелі пластикалық балығын "фис" деп атағаны туралы мәлімдемеде, ересектер одан "Бұл сенің фисің бе?" деп сұрағанда, бала оны жоққа шығарды. Бірақ "Бұл сенің балығың ба?" деп сұрағанда, "Иә, менің фисім" деп жауап берді. Бұл бала /ʃ/ фонемасын дұрыс айта алмаса да, оны /s/ фонемасынан ерекше екенін сезіне алатынын көрсетеді. Кейде баланың шығаратын дыбыстары акустикалық тұрғыдан әртүрлі болады, бірақ олардың айырмашылығы тілде мұндай ерекшеліктер қалыптаспағандықтан, басқаларға байқаусыз болып қалады.

АСЛ тілінде кездесетін жағдайлар

Зерттеушілер Fis феноменін ASL тілінде сөйлейтін Джулиді зерттеу кезінде байқады. Көрушілер оны Джули сыртта қолында тастар ұстап, терезе арқылы көрушіге сөйлеген кезде, "су" сөзін қолданғанда көрді. Джули "су" үшін "20" қол пішінінде қатесі бар [ix rock water ix loc(hose)] белгісін жасады. Көруші Джули жасаған белгіні көріп, оның қолындағы тастарды жегісі келетінін ойлап, Джулиге тастарды жей алмайтынын айтты. Джули көрушінің "су" дегенді "тамақ/жеу" белгісі ретінде түсінгенін көргеннен кейін, өзін түзетіп, "су" дегенді білдіретін "W" қол пішінімен қайталады. Сосын ересек Джулидің не айтқанын түсініп, су шаңғысын пайдалануды қалайтынын сұрады, ал Джули мақұлдады.

Тіл үйрену

Барлық тілдерді кішірек элементтерге бөлуге болады, олар тілдердің деңгейлері болып саналады және мыналарға бөлінеді: Фонеологиялық жүйе, Деректер жүйесі, Морфологиялық жүйе және Синтаксистік жүйе. Фонеологиялық жүйе баланың тіл меңгеруінің әртүрлі кезеңдерімен байланысты. Оқу процесі туғаннан басталады, ми айналасындағы дыбыстарға бейімделе бастайды және дауысты дыбыстарға ұқсас дыбыстарды шығара бастайды. Бұл – күркіреу кезеңі. 6-11 айлық кезеңде /m/ және /b/ сияқты дауыссыздар дауыстылармен бірігіп, «ма-ма-ма», «ба-ба-ба» деген дыбыстар пайда болады. Келесі екі кезең – бір сөздік кезең (12-18 ай) және екі сөздік кезең (18 айдан екі жасқа дейін). Шамамен екі жасқа келгенде бала телеграфтық кезеңге енеді, онда ол бірнеше сөзді біріктіруге үйренеді. Зерттеушілер баланың осы кезеңдерден өту жасын шамамен анықтай алатынын ескеру керек. Себебі бала тіл меңгеріп жатқанда, оның ақыл-ой қабілеті, тілдік ортасы, тілге ұшырауы және басқа да көптеген факторлар әсер етеді. Фонеологиялық жүйе екі түрлі категорияға бөлінеді: қабылдау және өндіру. Бала тіл меңгеру кезеңінен өтіп жатқанда, мида қабылдау және өндіру процестері дамиды. Фис құбылысы баланың дыбысты дұрыс деп қабылдауына қарамастан, оның өндіру қабілетінің жетілмеуінен туындайды. Қабылдау, өндіру және Фис құбылысы арасындағы байланыс төменде талқыланады.

Фонетика мен фонологияны меңгерудегі жасырын қарама-қайшылық

Скуби және тағы басқалар 1996 жылы балалардың қабылдау қабілетін, олардың қалай сөйлеуді үйренетінін, сондай-ақ балалардың ең аз айырмашылығы бар дыбыстарды (минималды жұптарды) қалай ажырататынын зерттеді. Зерттеу үшін фонеологиялық бұзылыстары бар балалар қолданылды және олардың осы дыбыстарды меңгеруі үшін /s/ әрпімен басталатын консонанттық топтарға назар аударылды.

Фоналогиялық дамудың өзгермейтін тәртібі

1941 жылы Роман Якобсон жасаған зерттеуде, ол ағылшын тілінде сөйлейтін балалар тілдерінің ерекшеліктерін қабылдағанда, негізінен фонологиялық реттілік сақтайды деген гипотеза ұсынды. Балалар кейбір ерекшеліктерді бұрынғыларын оқып-үйренбесе, толыққанды меңгере алмайды деді. 1948 жылы жасалған зерттеуде Швачкин орыс тілінде сөйлейтін балалардың фонетикалық ерекшеліктерін өзгермейтін ретпен дамытатынын болжады. Содан кейін, «шулы» мен «сызылыңқы» дыбыстарды қабылдау реті бойынша соңғы екінші орында көрсетілген кесте ұсынылды. Балалардың фонетикалық дағдыларын әлі де жетілдіріп, дамытып жатқанын ескеретін болсақ, бұл ерекшеліктердің дұрыс айтылмауының себебі, алдыңғы ерекшеліктерді толық меңгеру қажет болуы мүмкін.

Джульетта Блевинс және талаптары

Джульетт Блевинс балалардың тілдегі ең аз жұптарды өздері қолданғанда да, ересектердің қолдануын да сезіне алатынын айтты. Бала, өзінің ең аз жұптарды қолданудағы шағын айырмашылықтарды ересектер байқай алады деп ойлауы мүмкін, себебі баланың өзі сол айырмашылықтарды ажырата алады.