Кіріспе

Сөйлеудің ең кіші бірлігі – заңдық термин.

Сөйлеу тілінің талдауында, сөйлем – бір адамның сөйлеуінің үзілісі, одан бұрын немесе кейін ол адамның үндемеуімен аяқталады. Ауызша тілдерде, әдетте, бірақ әрдайым емес, үнсіздікпен шектеледі. Сөйлемдер жазуда болмайды, тек олардың бейнелері ғана болады. Оларды жазу тілінде әртүрлі тәсілдермен көрсетуге болады. Ауызша сөйлеуде сөйлемдердің бірнеше ерекшеліктері бар, мысалы, паралингвистикалық белгілер – сөйлеуге қатысты бет-әлпет, қимыл-қозғалыс және дене күйі сияқты аспектілер. Прозодикалық ерекшеліктерге – стресс, интонация, дауыс ырғағы, сондай-ақ эллипсис кіреді, ол тыңдаушының сөйлеудегі бос орындарды толтыру үшін қосатын сөздері. Сонымен қатар, ауызша тілдерде кездесетін сөйлеудің басқа да ерекшеліктері бар, оларға еркіндіксіздік белгілері жатады: дауысты және дауыссыз үзілістер (мысалы, "ммм"), сұрау таңбалары және қате бастамалар, яғни адам өзін түзету үшін қайтадан сөйлей бастағанда. Басқа ерекшеліктерге – толтырғыштар (мысалы, "және т.б."), акцент/диалект, деиктикалық өрнектер (мысалы, "сонда!" түсіну үшін қосымша түсіндірме қажет), қарапайым қосымшалар ("және", "бірақ" т.б.) және күнделікті лексика (күнделікті бейресми сөздер) жатады. Жазбаша түрде бейнеленген сөйлемдер жоспарланған, ал импровизацияланған ауызша сөйлемдерден өзгеше. Жазба тілінде осы тіл түрін бейнелеу үшін қолданылатын құрылымдар бар. Дискурс құрылымы (осыны ауызша тілде де кездестіруге болады) – әңгіменің қалай ұйымдастырылғаны, онда сөйлем және оған жауап беруші сөйлемдер жұптасады. Сөйлеу маркерлері әңгімені ұйымдастыру үшін қолданылады ("бірінші", "екінші" т.б.). Лексис – мәтінде немесе сөйлеуде қолданылатын сөздерді білдіреді; бұл сөздер семантикалық өріс құра алады. Мысалы, махаббат семантикалық өрісін құру үшін сүйіспеншілік, құрметтеу және қамқорлық сияқты лексикалық таңдаулар қолданылуы мүмкін.

Өзгерістер

Ауызша немесе жазбаша тілде кездесетін сөйлемнің бірнеше ерекшеліктері бар. Олардың қатарында паралингвистикалық белгілер де бар – бұл сөздерді пайдаланбайтын, бірақ сөйлемге мағына беру үшін қосылатын қарым-қатынас түрлері. Паралингвистикалық белгілерге мимика, күлімсіреу, көзбен байланыс және ишаралар жатады. Прозодикалық белгілер – сөйлеушінің дауысының ерекшеліктері: биіктігі, интонациясы және стресс. Эллипсис жазбаша және ауызша тілде қолданылуы мүмкін; мысалы, сөйлемнің мағынасы түсінікті болғандықтан сөйлеуші кейбір сөздерді жіберуі мүмкін. Мысалы: А: Шырын? Б: Өтінемін. А: Бөлме температурасы? Б: Суық. Сөйлеу кезінде сөздерді еркін айтуға кедерілтің белгілері де кездеседі. Әңгіме барысында адамдар не айтатынын ойлағанда, сөйлеуде қателіктер мен түзетулер болады. Мысалы, дауысты және дауыссыз үзілістер – «ммм», «эрм» сияқты дыбыстар, ал транскрипцияларда дауыссыз үзілістер «.» немесе «(1)» арқылы белгіленеді, бұл үзілістің ұзақтығын көрсетеді. Сұрақ қою арқылы тексеру де сөздерді еркін айтуға кедерілтің белгісі болып табылады; сөйлеуші тыңдаушының түсінгенін анықтау үшін мұндай сұрақтарды қолданады. Мысалы: «Менің айтқанымды түсіндің бе?» Жалған тоқтаулар – сөйлеуші сөйлемді бастап, тоқтап, қайта бастағанда, көбінесе өзін түзету үшін жасалады. Сөздерді толықтырушылар сөйлеушіге ойлануға және ойын жинақтауға уақыт береді; оларға «сірә», «сондай-ақ» сияқты сөздер жатады. Акцент/диалект – сөйлемнің ерекшелігі, ол сөздердің айтылуына, дыбысталуына және әлемнің әртүрлі аймақтарында қолданылатын сөздерге қатысты. Деиктикалық тіркестер – түсіну үшін қосымша түсіндірме қажет болатын сөйлемдер, мысалы: «Уау! Сол жаққа қара!» Сөйлеудегі қарапайым байланыс сөздері – басқа сөздерді байланыстыратын «және», «бірақ» сияқты сөздер. Коллаквиалды лексика – күнделікті қолданыстағы, ресми емес сөйлеу түрі. Балаларға арналған сөйлеуде сөйлемдерде қосымша ерекшеліктер болады. Мысалы, балаларға арналған сөйлеудің фонетикасы ерекше: сөйлемдер баяу айтылады, сөйлемдер арасында ұзақ үзілістер болады, дауыс биік болады және т.б. Лексика мен семантика да өзгеше, сөйлеуші балаларға арналған сөздерді қолданады, мысалы, «ит» орнына «итшоқ». Грамматика қарапайым, қайталанатын, етістіктер мен сын есімдердің қолданылуы шектеулі. Бір сөздік сөйлемдер жиі қолданылады, ал прагматика кеңейту және қайталау сияқты қолдау тілін пайдаланады.