Кіріспе

Италия мен Швейцариядағы көл Маджоре көлі (/UK//m//æ/'/dʒ//ɔːr//eɪ//, /,/m//æ//dʒ//i/'/ɔːr//eɪ/, /US//m//ɑː/'/dʒ//ɔːr//eɪ//, //m//ə/'/dʒ//ɔːr//i/; ; ; әдеби аудармада "үлкен көл") немесе Вербано (verˈbaːno; Lacus Verbanus) – Альп тауларының оңтүстік беткейінде орналасқан ірі көл. Бұл Италиядағы екінші ең үлкен көл және оңтүстік Швейцариядағы ең үлкен көл. Көл мен оның жағалауы Италияның Пьемонт және Ломбардия облыстары мен Швейцарияның Тичино кантоны арасында бөліскен. Орта және Лугано көлдерінің арасында, шамамен Локарно мен Арона қалалары аралығында Маджоре көлі жатыр. Жаз бен қыс айларында климаты қоңыл, Жерорта теңізі флорасына тән өсімдіктер өседі, көптеген бақтарда сирек және экзотикалық түрлер кездеседі. Атақты бақтарға Борромея және Бриссаго аралдарындағы бақтар, Вербаниядағы Вилла Таранто және Стресадан жоғарыдағы Альпиния ботаникалық бағы кіреді. Маджоре көлінен Тичино өзені ағып шығады, ол По өзенінің ірі саласы болып табылады. Оның бассейні бірнеше ірі көлдердің суларын жинақтайды, олардың ішінде Лугано көлі (Треса арқылы), Орта көлі (Точе арқылы) және Варезе көлі (Барделло арқылы) ерекше аталады.

География

Маджоре көлі ұзын және кең, бірақ Палланца мен Стреза арасындағы батысқа қарай ашылатын шығанақтан басқа жерлерде кең. Гарда көлінің ауданы үлкенірек болғанымен, бұл Италиядағы ең ұзын көл. Теңіз деңгейінен орташа биіктігі 193 метр; терең көл, оның түбі көбінесе теңіз деңгейінен төмен жатыр: ең терең жері 179 метр төмен. Оның пішіні өте иілгіш, сондықтан оның бетінің айтарлық бөлігін бір қарағанда көруге болатын аздаған нүктелер бар. Бұл көрінетін өлшемнің әсерін азайтуы мүмкін, бірақ көрікті жерлерінің әртүрлілігін арттырады. Жоғарғы жағы толығымен альпілік сипатқа ие, ортаңғы аймақ жұмсақ пішіндес төбелер арасында орналасқан, ал төменгі жағы Ломбардия жазығының шетіне дейін созылады. Маджоре көлі – үш үлкен оңтүстік альпілік көлдің ең батысы, ал қалғандары – Комо және Гарда көлдері. Көлдің бассейні тектоникалық-мұздық құралымға ие және оның көлемі шамамен құрайды. Көлдің су бетінің ауданы шамамен , ең ұзын жері (түзу сызық бойынша) ал ең кең жері . Оның негізгі салалары – Тичино, Маггия (өте үлкен дельта құрайтын), Точе (Орта көлінен су алатын) және Треса (Лугано көлінің жалғыз арнасы). Верзаска, Гиона және Каннобино өзендері де көлге құяды. Көлден шығатын өзен – Тичино, ол өз кезегінде Павияның оңтүстік-шығысында По өзенімен қосылады. Көлдің тік жағалауларын Пеннин, Лепонтин Альптары және Лугано Алптары қоршап тұр. Көл маңындағы ең биік шыңдар – Гридон, Монте Тамаро, Монте Нудо және Моттароне. Маджоре көліне қарап тұрған ең биік тау – Монте-Роза, ол одан шамамен батысқа қарай орналасқан. Батыс жағалауы Пьемонтта (Новара және Вербано-Кузио-Оссола провинциялары), ал шығыс жағалауы Ломбардияда (Варезе провинциясы) орналасқан, ал ең солтүстік бөлігі Тичино кантонына дейін созылады, онда ол теңіз деңгейінен ең төменгі нүктені, сондай-ақ Швейцарияның ең төменгі нүктесін құрайды. Көлдің су жинау алабының ең биік нүктесі – Монте-Розаның Грензгипфель шыңы, теңіз деңгейінен биіктікте орналасқан.

Климат

Маджоре көлінің ауа райы ылғалды субтропиктік (Көппен климаттық жіктелімі бойынша Cfa). Қыс айларында көл қоршаған аймақта температураны салыстырмалы түрде жоғары ұстауға көмектеседі (су, ауадан гөрі жылу энергиясын баяурақ бөліп шығарады). Жазда су бетіндегі желдің салқындату әсерінен температура төмендейді, осының салдарынан судың түсі өзгеріп тұрады. Аймақ жылына шамамен 2300 сағат күн сәулесіне толы, ал жылдық орташа температурасы белгілі. Шілде және тамыз айларында көл суының температурасы жайлы болады. Қыста қар жауу болғанмен, ол біркелкі емес, көбінесе жоғары биіктіктегі жерлерге түседі. Жауын-шашын мамыр айында ең көп, ал қыс айларында ең азы болады.

Флора мен фауна

Көлді алаптың флораға әсері зор, бұл дәстүрлі Жерорта теңізі өсімдіктерінің, сондай-ақ топырақтың құрамы мен кремнийлі тау жыныстарының көп болуына байланысты Атлантикалық аймаққа тән өсімдіктердің гүлденуіне жағдай жасады. Онда лимон, зәйтүн және лавр ағаштары өседі. Айналасындағы төбелерде қарабұрыш, жиде және емен ағаштары өседі. Көлде екі түрлі ақ балық – Coregonus және сирек кездесетін Coregonus lavaretus мекендейді. Екеуі де терең суларда тіршілік етеді және желтоқсан айының басында шағылысу маусымында ғана жағаға жақындайды. Сонымен қатар, шабақ, суыржан, мүйіз балық, торпедо, естік және Альбурнус арборелла да бар. Көлде көптеген мекендейтін су құстары бар, сонымен қатар ол көші-қон кезінде маңызды дәліз, демалыс және тамақтану орны болып табылады. Мысалы: қарапайым суыр, аққу, қаз, шағала, қара құс, үйректер. Көлде пикеперш (1977 жылдан бері тіркелген), Wels сом (алғаш рет 1990 жылдардың басында байқалған) және 1990 жылдардың ортасында енгізілген руффе сияқты бірнеше экзотикалық түрлер бекініп қалды. Көлден 50 кг-нан асатын Wels сомы ауланған.

Сакро Монте ди Гиффа

Гиффаның қасиетті тауы – Маджоре көліне қарайтын, Гиффа коммунасындағы (Пьемонт, Солтүстік Италия) Рим-католиктердің рухани кешені. Бұл ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген Пьемонт және Ломбардияның тоғыз қасиетті тауының (Sacri Monti) бірі.

Оқиғалар

Вудсток фестивалі – жыл сайын шілде айының соңында/тамыз айының басында ашық ауада өтетін фестиваль. Ол Армено қаласында Мирапури қауымы тарапынан ұйымдастырылады.

Тарих

Көлдің айналасындағы алғашқы археологиялық жағдайлар осы аймақта өмір сүрген көшпелі халықтарға қатысты. Алғашқы табылған елді мекендер мыс дәуірінен басталады. Көлдің жағалауында, б.з.д. 9-4 ғасырлар аралығында Голасекка мәдениеті – темір дәуірінің кельттік өркениетінің бірі дамыды. Кейіннен ол римдіктер тарапынан бағындырылды, олар көлді Вербан Лакусы немесе Лакус Максимус деп атады. Рим дәуірінде Тичино арқылы көлді Павиямен байланыстыратын теңіз жолы құрылды, содан кейін кемелер По өзенімен Адриатика теңізіне қарай жүретін. Батыс Рим империясы құлағаннан кейін көл әртүрлі биліктерде болды. Қазіргі елді мекендердің көпшілігі орта ғасырларда пайда болды, сол кезде көл Дела Торре, Висконти, Боромео және Габсбург отбасыларының билігінде болды. Көл суларында әскери флоттар арасында шайқастар болды, мысалы, 1263 жылы Арона маңында Дела Торре кемелері Висконти кемелеріне қарсы күресті, немесе 1523-1524 жылдары Боромео Франческо II Сфорцаға қарсы, ал 1636 жылы Арона мен Ангера арасындағы суларда француз және испандық флоттар арасында. 14 ғасырдан бастап 18 ғасырдың соңына дейін көлде және Тичинода жүргізілген кемелер көлдің айналасындағы карьерлерден алынған мрамордың ірі блоктарын Ломбардияның негізгі құрылыс алаңдарына – Милан соборына және Павияның Сертозасына тасымалдау үшін пайдаланылды. Метанды алғаш рет 1776-1778 жылдары Алессандро Вольта Маджоре көлінен батпақ газын талдаған кезде тапты және оқшаулады. 19 ғасырдың ортасынан бастап көлде туризм қарқынды дамыды, әсіресе королева Викторияның 1879 жылы Бавенода болғаннан кейін. 1936 жылы 1925 жылы салынған Bugatti Type 22 Brescia Roadster Цюрих сәулетшісі Марко Шмуклерскидің қызметкерлері көлікке салық төлегеніне швейцариялық кеден қызметкерлері күдік келтірген кезде көлге батырылды. Bugatti темір тізбекпен бекітілді, оны тергеу аяқталғаннан кейін қайтаруға болады деп жоспарланған, бірақ бұл орындалмады. Тізбек тозығы жеткен кезде машина көлдің түбіне шөгіп, 1967 жылдың 18 тамызында жергілікті суға түсуші Уго Пиллон оны қайта тапты, содан кейін ол суға түсушілердің сүйікті нысанына айналды. 2008 жылдың 1 ақпанында суға түсушілердің бірі Дамиано Тамагни тонау кезінде қаза тапқаннан кейін, оның Аскона суға түсушілер клубындағы достары көлік қиратысын көтеріп, сату арқылы құрбанның құрметіне құрылатын қайырымдылық қорына қаражат жинауға шешім қабылдады. Bugatti қалдықтары 2009 жылдың 12 шілдесінде табылды. Сату 2010 жылдың 23 қаңтарында Париждегі Retro Mobile классикалық автомобиль көрмесінде өтті. Ол 260 500 еуроға сатылды. 2021 жылдың мамыр айында көлдің жанында канат жолы құлап, 14 адам қаза тапты. 2023 жылдың мамыр айында Арона мен Сесто Календе арасында дауыл кезінде қайық құлап, 4 адам қаза тапты. Қаза тапқандардың арасында 2 итальяндық барлау қызметінің қызметкері және Моссадтың бұрынғы агенті болды.

Маджоре көліндегі Мейна қонақ үйі оқиғасы

Бұл оқиға Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Маджоре көлінде болған жаппай қырғынның бір бөлігі. Мейна – Миланның солтүстік-батысында, Маджоре көлінің оңтүстік жағалауында орналасқан муниципалитет. Мейна қонақ үйі Мейна қаласынан солтүстікке қарай орналасқан, оның иелері – Константинопольден Италияға көшіп келген сефардтық еврейлер Альберто мен Евгения Бехар. 1943 жылдың қыркүйегінде Италия мен одақтастар арасында келісім жасалды. Сол кезде Мейна қонақ үйінде көптеген еврей қонақтар болды, олардың көпшілігі Грецияны нацилік оккупациядан қашып келгендер еді. Маджоре көлінің аймағы одақтастардың бақылауында болмады, оны неміс Вафен СС, әсіресе танымал Лейбстандарте СС Адольф Гитлер бақылады. Мейна мен айналасындағы ауылдардағы операцияларды басқарған капитан Ханс Крюгер сол аймақтағы еврейлерді іздеуге және Маджоре көлінде шамамен 54 еврейдің өлтірілуіне жауапты болды. 1943 жылдың 22 қыркүйегі күні Мейна қонақ үйінің көптеген еврей тұрғындары атылып, денелері Маджоре көліне тасталды. Салоникиден келген грек сефардтық еврейлер отбасы – Фернандес Диаз отбасы төртінші қабаттағы қонақ үй бөлмесінің біріне барикадаланып, жасырынып алды. Немістер оларды табуға және атып өлтіруге бір күннен астам уақыт кетті. Отбасында үш кішкентай бала болды, олардың өмірі ересек отбасы мүшелерінің жалбауына қарамастан сақталмады. Қаза тапқандардың арасында Дино Фернандес Диас (76 жас), Пьер Фернандес Диас (46), Лилиан (Сциалом) Фернандес Диас (36), Жан Фернандес Диас (17), Роберт Фернандес Диас (13), Бланшетт Фернандес Диас (12), Марко Мосери (55), Эстер Боттон (52), Джакомо Ренато Мосери (22), Одет Узиел (19), Рауль Торрес (48), Валери Нахум Торрес (49) және Даниэле Модиано (51) болды. Барлығы 16 еврей тұрғыны атылып өлтірілді. Қонақ үйдің иелері Бехар отбасы түрік консулдығының күш-жігері арқасында аман қалды. Италия полициясының Мейнадағы қырғын туралы есебі жоғалып кеткен, бірақ 1994 жылы ол жүздеген басқа соғыс қылмыстары туралы құжаттармен бірге қайта табылды. Бұл құжаттар Италиядан әлі де оккупациялап тұрған немесе шегініп жатқан неміс әскерлері жасаған соғыс қылмыстары туралы ақпараттарды қамтыды. Олар әскери прокуратура кеңсесінің қоймасында табылған, «ұят кабинеті» деп аталған ағаш шкафқа жасырылған еді. Германия басқа елдерде соғыс қылмыстары үшін сотталған азаматтарын экстрадицияламайды. Мейнадағы қырғынға кінәлілер 1968 жылы Германияда сотталып, өмір бойына түрмеге кесілді. Бірақ 1970 жылы Германияның Жоғарғы соты осы соғыс қылмыстарына қатысты мерзімнің өтіп кеткенін жариялады, соның салдарынан тұтқындар босатылды.

Әдебиетте және танымал мәдениеттегі сілтемелер

Маджоре көлі американдық жазушы Эрнест Хемингуэйдің "Саудаласуға қош сау бол" романында еске алынады. Басты кейіпкер (Фредерик Генри) және оның сүйіктісі (Кэтрин Баркли) итальяндық карабинерлерден қашу үшін қайықпен көл ішіндегі мемлекеттік шекараны кесіп өтуге мәжбүр болады. Бұл көл Gran Turismo Sport және Gran Turismo 7 жарыс ойындарындағы ойдан шығарылған жарыс жолының орны ретінде де көрсетілген. Немістік "Schlager" тобы Die Flippers "Lago Maggiore" деген ән жазды, ол 1990 жылы шыққан "Sieben Tage Sonnenschein" альбомында бар.