Кіріспе

13 ғасырдағы көпір, Абердин, Шотландия

Бриг о' Балгоуни – Шотландияның Ескі Абердин қаласында Дон өзені арқылы салынған 13 ғасырға жататын көпір. Көпірдің құрылысын 13 ғасырдың соңында Ричард Цементариус бастаған, бірақ оның толық аяқталуы Шотландияның Тәуелсіздік соғысы кезінде 1320 жылы болды. 16 ғасырдың ортасында жарамсыз күйге түскеннен кейін, 1605 жылы кеңінен жөндеуден өтті. Тарихы бойында көпір маңызды мүлік ретінде қарастырылған. Бес ғасыр бойы көпірге иелік ету Абердинширдің шығыс жағалауындағы ірі әскерлерді жылдам түрде тасымалдаудың жалғыз жолы болды. Сонымен қатар, ол Шотландияның солтүстік-шығысындағы бай өңірлерге сауда жолын ашты. Көпір гранит және құмтастан салынған. Оның жалғыз готикалық аркасының ұзындығы белгілі бір шамада, ал төмен суда арканың ең жоғары нүктесі су сызығынан жоғары орналасқан. 1830 жылы жаңа Дон көпірі салынғанда, өзеннің төменгі ағысында, бұл көпір маңызды бағытты жол болып тоқтатылды.

Тарих

Төмендегі мәтін Абердин қалалық кеңесінің археологиялық бөлімінен доктор Кристофер П. Кролидің «Бриг-о-Балгуни тарихы» атты қоғамдық лекциясының жазбаларынан алынған.

Көпірдің атауының шығу тегі

"Балгоуни" атауы айналасындағы Балгоуни аймағынан шыққан, ол ежелгі заманнан бері барондық болып келген. Атаудың өзі гаэль тіліне қатысты, бірақ оның төркіні туралы пікірталас бар. Кейбір мамандар атаудың бірінші бөлігі Baile сөзінен туындап, "қала" деген мағынаны білдіреді деп санайды. Дегенмен, Балгоуни барондығына немесе елді мекеніне қатысты ең ертегі жазбаларда көбінесе Палгоуэни, Полговни немесе одан да көптеген ұсақ түрленулер кездеседі, көбінесе олар Пол сөзімен басталады. Пол сөзі су тобырына, мүмкін "қара бұрыш" деп аталатын су тобырына сілтеме жасайды. Алайда, P және B әріптерінің орны ауысуы мүмкін және бұл мағынаға әсер етпеуі де мүмкін. Атаудың екінші бөлігіне қатысты екі мүмкін түсіндірме бар: біреулер габханн сөзінің генетивтік түрі – габхан, "мал қорасы" дегенді білдіреді дейді, ал енді біреулер оның гобханн сөзінен шыққандығын, яғни темірші немесе қара жұмысшы дегенді білдіреді деп санайды. Полгоуни атауының алғашқы жазбасы 1256 жылға дейін жетеді, бірақ одан да ертерек болуы мүмкін.

Көпірді кім салды ?

Көпірді білуімізше, оны епископ Генри Чейн немесе Роберт Брюс тапсырыс берген, немесе біріншісі бастап, екіншісі аяқтаған, ал жұмысты Ричард Сементариус атқарған. Дәстүр бойынша, Чейн жұмысты бастаған, бірақ Брюстің әскерінен қашып кеткен, сосын Брюс жұмысты аяқтаған. Дегенмен, көпірдің тегі туралы ең ерте жазба нұсқасы кейінгілерінен сәл өзгеше. Көпірдің алғашқы жазба тарихын 1605 жылы сэр Александр Хей жазған. Ол жарғыда көпірдің «Шотландия Корольдігінің патшасы, ең жеңілмейтін ханзада Роберт Брюстің бұйрығымен және қаржатымен салынғанын» жазған. Бұл оқиға болашақта жиі қайталанататын оқиғаның бір ғана бөлігін қамтиды. Пастор Гордон Хейден кейін алпыс жыл өткен соң оқиғаның толық нұсқасын алғаш рет жазды. Ол былай деп жазды: «Дон көпірін кім салғанын ешкім анық айта алмайды. Көпшілік пікірге сүйенсек, танымал ханзада Роберт Брюс, Шотландия королі, Чейн епископын оның жерінен қуғанда және оны Шотландиядан тысқары шығарғанда, епископтардың жылдық кірісін ізгі мақсаттарға жұмсау үшін бөлуге бұйрық берген. Осы көпір де (бұл шындыққа жақын) сол кірістен салынған». Осылайша, оқиғаның ең ерте екі нұсқасы да көпірді салу жауапкершілігін Роберт Брюске жүктейді және епископ Чейннің қатысы туралы ештеңе айтпайды. Бұл оқиға ғасырлар бойы бірнеше рет қайталанды, көбінесе ұсақ өзгерістермен. 1780 жылы Фрэнсис Дуглас оның «1290 жыл шамасында Абердин епископы Генри Чейн немесе король Роберт Брюс салған делінеді, бірақ король, епископ бастаған жұмысты аяқтаған болуы мүмкін» деп жазды. 19 ғасырда Камден «Оны епископ Генри Чейн жобалап, өз қаражатымен салдырған» деп жазды. 20 ғасырда Александр Кит оқиғаның барлық элементтерін айтады: оны Брюс немесе Чейн бастаған, бірақ біріншісі әлбетте аяқтаған. Ол Брюс нұсқасын қолдайды, дәлел ретінде Хей мен Боецке сілтеме жасайды. Сементариус қатысқандығы туралы әңгіме жаңа, 20 ғасырдан бұрынғы емес сияқты. Оны алғаш рет В. Дуглас Симпсон айтқан болуы мүмкін. Ричард Сементариус көбінесе Абердиннің алғашқы провосты немесе, дұрыс айтқанда, алғашқы алдермен ретінде аталады. Бірақ бұл дұрыс емес: дұрысы, ол осы лауазыммен байланысты алғашқы ресми құжатта есімі тіркелген адам, сондықтан ол Абердиннің алғашқы провосты болып саналады. Бірақ бұл да дұрыс емес сияқты. Ричард тарихи тұлға екені анық: 1264 жылғы Абердинге арналған қазыналық тізімде «Магистр Ри. Сементариус» Абердин қамалында жүргізілген жұмыстармен байланысты айтылады. Оның «провост» деп аталмағаны маңызды. Ол туралы басқа құжаттарда ол қаланың тұрғыны ретінде көрсетілген, бірақ ешқашан провост ретінде емес. Сонымен қатар, ол 1294 жылы қайтыс болған сияқты. Сол жылы Палогуэнилік Малкольм мен Дункан саудагер, екеуі де қала тұрғындары ретінде сипатталған, марқұм Ричардтың мүлігіне кепілдік берген жарғы жазды, ол да қала тұрғыны ретінде сипатталған. Ол ақша мен жылдық жалдау ақысын Сент-Николай шіркеуіндегі апостол Иоаннның құрбандық тақтасына қалдырған. Ол құрбандық тақтасын 1277 жылы құрған көрінеді. Осыдан оның 1277 жылы тірі болғаны, бірақ 1294 жылы қайтыс болғаны белгілі. Көпір қашан салынғанын білмейміз, сондықтан оның қатысы болуы мүмкін бе, жоқ па белгісіз. Бірақ бұл қазіргі заманғы оқиға, оның жалғыз нақты дәлелі – көпірдегі арка мен Драм қамалындағы арканың ұқсастығы, екеуі де Сементариусқа жатқызылады, бірақ бұл дәлелденбеген және одан әрі зерттеуді қажет етеді. Дегенмен, бұл жай ғана кең таралған құрылыс стилін көрсеткен болуы мүмкін.