Кіріспе

Катаянокка (Skatudden) – 2005 жылы шамамен 4000 тұрғыны бар, Финляндияның Хельсинки қаласындағы аудан. Бұл аудан қаланың орталық бөлігіне жақын орналасқан, алайда Хельсинкидің 18 ғасырдың ортасындағы алғашқы қала жоспарында қаланы қоршауға арналған бекіністердің сыртында қалған. Бастапқыда Катаянокка Хельсинки түбегінің бір бөлігі болған, бірақ 19 ғасырда түбектің негізінде канал қазылғандықтан, қазір техникалық тұрғыдан арал саналады. Катаянокканы Хельсинкинің бас бөлігімен байланыстыратын канал арқылы төрт көпір салынған. Катаяноккада бұрынғы Катаянокка түрмесі (қазір Marriott компаниясының Tribute Portfolio қонақ үйі), Успенский соборы, Катаянокка казиносы, Ванха Сатама, Альвар Аалто жобалаған Stora Enso бас кеңсесі, Сыртқы істер министрлігінің ғимараты және Viking Line компаниясы пайдаланатын Катаянокка терминалы орналасқан. Катаянокка Хельсинкидегі ең танымал аудандардың бірі. Катаянокка тұрғындарының арасында Финляндияның бұрынғы президенті (1982-1994 жылдары) Мауно Койвисто және композитор Эиноюхани Раутаваара болған.

Шолу

Катаянокканың оңтүстік жағын Хельсинки, Стокгольм, Мариехамн, Таллин және Росток қалалары арасында қатынайтын ірі круиздік паромандар жиі тоқтайтын жолаушылар порты басымдықпен алып жатыр. Ауданның қалған бөлігі кооперативтік пәтерлер үйлері мен бірнеше шағын саябақтардан тұрады. Катаянокканың «Ескі жағы» деп белгілі тұрғын үй ауданының батыс бөлігі – жоғары деңгейлі аудан және 20 ғасырдың басындағы модерн сәулетінің жақсы сақталған мысалы. Бірақ 19 ғасырдың ортасына дейін, Хельсинки орталығы тас ғимараттармен толысқан кезде, бұл аймақ әлі де ағаш лашықтардан тұрған шағын қалашық болатын. Шығыс бөлігі ұзақ жылдар бойы жабық әскери аймақ болып келді, онда теңіз базасы мен кеме жасаушылық зауыты орналасқан, кейіннен коммерциялық кеме жасаушылық зауыты ашылды. 1970 және 1980 жылдары бұл аймақ негізінен тұрғын үй аймағына айналдырылды, оны көбінесе Катаянокканың «Жаңа жағы» деп атайды. Жаңа тұрғын үй ауданы қазіргі заманғы қала құрылысының ерекше үлгісі саналады. Жобаның маңызды бөлігі – Финляндия Сыртқы істер министрлігі орналасқан ескі орыс теңіз жаяу әскері казармаларын қайта жаңарту және кеңейту болды. Катаянокканың солтүстік жағалауы әлі де Финляндияның жағалау күзеті, Хельсинки теңіз полициясы және Финляндияның мұзбару флотының базасы болып табылады. Катаянокканың маңызды нысандарына орыс православие соборы, сондай-ақ Успенский соборы (архитектор Алексей Горностаев, 1868 жыл), Сыртқы істер министрлігінің Мерикасарми кешені (архитектор Карл Людвиг Энгель, 1825 жыл) және Stora Enso компаниясының Финляндиядағы бас кеңсесі (архитектор Альвар Аалто, 1962 жыл; Аалтоның ең даулы туындыларының бірі) кіреді. Катаяноккадағы танымал ғимараттың бірі – Оңтүстік Финляндияның бұрынғы аудандық түрмесі. Ескі түрме 1837 жылдан бастап 2002 жылға дейін түрме ретінде жұмыс істеді. Түрме камераларын қонақ үй бөлмелеріне айналдыру үшін түрмеде кең ауқымды жөндеу жұмыстары жүргізілді. Best Western Premier Hotel Katajanokka 2007 жылдың мамыр айында 106 қонақ бөлмесімен ашылды. Жөндеу жұмыстарына 15 миллион еуро жұмсалды. Тарихи ғимарат болғандықтан, қайта құруға қатаң шектеулер қойылды, себебі Финляндияда тарихи маңызы бар ғимараттарды қорғаудың қатаң режимі қолданылады. Осылайша, ғимараттың сыртқы пішіні, ескі түрменің орталық дәлізі және тіпті ескі түрме қабырғасы қонақ үй ретінде сақталды. Мейрамхананың ең төменгі қабатында орналасқан мейрамхана ескі түрменің ерекшелігін сақтап қалуға тырысады. Алайда, бұрынғы тұтқынның бірі фин газеттеріне берген сұхбатында «тұтқынға арналған ас-аяқ» түрмеде қолданылғаннан мүлдем өзгеше екенін айтты: мысалы, тұтқындар ешқашан қалайы кеселерден су ішпеген. 1970 және 1980 жылдары Катаянокканы дамыту кезінде көптеген ескі қызыл кірпіштен салынған өнеркәсіптік ғимараттар оларды бастауыш мектеп және жабық спорт аренасы сияқты қоғамдық мақсаттарға айналдыру арқылы сақталды. Ресей теңіз жаяу әскерінің 20 ғасырдың басында салынған бұрынғы кадеттер мектебін бұзу туралы дау туды. 1980 жылдары Финляндия әскерилері бос қалдырған ғимарат әртүрлі мақсаттарда, негізінен мәдени орталық ретінде сақталды. 1990 жылдардың соңында Хельсинки қаласы ғимаратты қиратып, оның орнына жаңа пәтерлер салуды жоспарлап отырғанын мәлімдеді. Бұл үлкен наразылықтарға әкеліп соқты, бұзу жұмыстары шамамен он жылға кейінге шегерілді, негізінен жергілікті тұрғындардың қарсылығы мен «Жасыл лига» партиясының ықпалынан. Әскери-теңіз мектебінің ғимараты 2006 жылдың күзінде бұзылды. Алайда, бұл жаңа ғимаратты салуға қатысты қосымша проблемалар тудырды: Хельсинки қаласы мен жаңа ғимараттың архитектуралық бюросы ойлағандай, ескі ғимараттың астында қатты тау жынысы болған жоқ, тек шашыраңқы тастар ғана кездесті. Бастапқы ғимарат патшалық Ресейден бері тұрғандықтан, бастапқы құрылыс жоспарлары болмады, сондықтан жаңа жоспарлар нөлден қайта жасалуы керек болды. Катаянокканың жергілікті қоғамдық ұйымы Katajanokkaseura деп аталады. Ұйым жыл сайын «Катаянокан кайку» (фин тілінде «Катаянокканың эхосы») атты аймақтық журнал шығарады. Жыл сайын Катаянокка айналасында жүгіру жарысы – Katajanokan ympärijuoksu өткізіледі, ол Катаяноккада тұратындарға немесе туыстары онда тұратындарға ашық.

Тарих

Хельсинки қалалық елді мекені 18-ғасырда қазіргі Сенат алаңынан Катаяноккаға дейін кеңейді. Жартыаралда пайда болған шеткі елді мекендер Хельсинкидің қалған бөлігі Йохан Альбрехт Эренстрем жасаған қала құрылысы жоспары бойынша толыққанды қайта жаңарғаннан кейін де ондаған жылдар бойы көбінесе өзгеріссіз қалды. Катаянокканы құрлықтан бөліп, Хельсинкидің Оңтүстік және Солтүстік порларын байланыстыратын Катаянокка каналы, Эренстрем жоспарында бұрыннан ұсынылған болатын, ақырында 1844 жылы ғана салынды.

Атауы

"Катајанокка" атауы сөзбе-сөз "Жынысқан мүйісі" дегенді білдіреді, бірақ жынысқанмен байланысы қате аудармадан туындаған кездейсоқтық. Бұл аудан алғашқыда 17 ғасырда швед тілінде Estnäs Skatan ("Эстнес мүйісі") деп аталды. Фин тілін білмейтін жұрт швед тілін түсінбегендіктен, "skata" ("мүйіс") сөзі "kataja" ("жүніш") болып ауысқан. Швед тіліндегі "Скат Удден" атауы 1775 жылғы картада кездеседі, ал фин тіліндегі "Катаянокка" атауы алғаш рет 1856 жылы "Суометар" газетінде айтылған.

Казармалар

1810-1830 жылдары Катаянокканың шығыс шетінде Карл Людвиг Энгель мен Андерс Фредрик Гранштедт жобалаған, Ресей әскерінің пайдалануына арналған казарма ғимараттары салынды. 1831 жылы казармаларды Финляндияның бірінші теңіз экипажы пайдалануға алды, соның салдарынан казарманың атауы Катаянокка казармасының орнына Мерикасарми ("Теңіз казармасы") деп белгіленді. Бұл әскери бөлім 1880 жылдары Финляндия Ұлы Герцогтігі әскери шақыруды енгізген кезде таратылды. Осыдан кейін бұл аймақ Ресей Балтық флотының базасына айналды. Финляндия тәуелсіздік алғаннан кейін гарнизон Фин қорғаныс күштеріне көшті. Онда Хельсинки теңіз станциясы және әскери станция (1958 жылға дейін), радио батальонының хабар тарату станциясы (1920 жылдары) және 1970 жылдардың ортасына дейін Вальмет доктары орналасқан. Финляндия теңіз күштерінің бас штабы 1880 жылдары салынған қызыл кірпіштен жасалған ғимаратта 1983 жылға дейін орналасқан, ал 1960 жылдары Гвардиялық жаяу әскер полкі казарманы пайдаланды. 1984-1989 жылдары сыртқы істер министрлігінің пайдалануы үшін тозығы жеткен казарма ғимараттары жаңартылып, қалпына келтірілді. Сонымен қатар, ескі артиллерия ауласының екі жағында жаңа ғимараттар да салынды. 1776 жылға дейін салынған қақпалар бірқатар ғимараттардың құрамына енді. Ол Суоменлинна бекінісімен бірге салынған артиллерия қоймасының бөлігі болып табылады. Сондай-ақ, Энгельдің бастапқы жоспарына сәйкес, казарманың шығыс жағында батыс офицерлер казармасының көшірмесі салынды. Аймақтың жоспарлау схемасы 1895 жылы бекітілді. Оған сәйкес, түбекшенің оңтүстік жағалауы портына, ал солтүстік жағалауы тұрғын аймаққа бөлінді. Түбекшенің ұшы гарнизонның пайдалануында қалды.

Басқа құрылыс тарихы

Кемежай аумағында бірнеше кірпіш қоймалар салынды. Іргелес тұрғын үй ауданы, Катаджанокканың "ескі жағы", көбінесе 20 ғасырдың басындағы бір онжылдықта салынған. Аймақтағы ғимараттар сирек кездесетін үйлесімді модерн архитектуралық кешенін құрайды. Мысалы, Гезеллиус, Линдгрен және Сааринен архитекторлары үш үйдің жобасын жасады: алғашқы аяқталған үй – Талльберг үйі, оның дизайны үштіктің алғашқы байқау сайысындағы жеңісі болды. Ескі портың теміржол ауласының орнында қазір Катаджаноканлайтури деп аталатын кең даңғыл орналасқан, ал оның бойындағы көптеген ескі қойма ғимараттары қонақүйлер мен конференц-орталықтарға қайта жаңартылды. Катаяноккадағы үш аяқты он төрт кранның соңғысы 1959 жылы салынды. Осыдан кейін Катаянокка порты жүк кемелерінің әр люгіне екі кранды пайдалана алды. Бір кран жүк түсіріп жатқанда, жүк вагондары тізбегі кранның бір тірегіне соқтығысқан сәтте, кран жолдары мен теміржол жолдары қиылысқан жерде. Кран құлап, толығымен қирады, бірақ оның операторы ешқандай жарақат алмады. Катаяноккадағы соңғы төрт порт крандары 1986 жылдың қаңтарында демонтаждалды. Катаянокка портының күзеті 1994 жылдың 3 мамырында паспорттық бақылау мен кедендік қызметті жақсарту үшін күшейтілді. Порт аумағындағы барлық адамда міндетті түрде фотосуретті жеке куәлігі болуы керек еді. 1997 жылдың мамыр айының басында бүкіл Оңтүстік портының қақпаларын бақылау қауіпсіздік компаниясына берілді. Порт қызметінің жанама салдары да болды. 19 ғасырдан 20 ғасырдың ортасына дейін Катаянокка жаман даңққа ие болған аймақ болды, онда алкогольдің заңсыз сатуы мен проституция жиі кездесетін. Ұзақ жылдар бойы Катаянокканың солтүстік жағалауы жүк тасымалдаушы компаниясына тиесілі ірі қоймалармен ерекшеленді. Кейіннен олар мейрамханалар мен кафелерге айналдырылды. Солтүстік жағалауда сонымен қатар қоқыс төгу орны болды, онда адам қалдықтары баржаларға тиеліп, ауылға тасылып, егістіктерді тыңайту үшін пайдаланылды. Алайда, кейде қоқыс тасымалдаушылар жүктерін тікелей теңізге тастап жіберді.

Мұз бұзатын кемелер

Фин мұзқұйғыштары, көп мақсатты мұзқұйғыштардан басқа, әлі күнге дейін жаздарын Катаянокка жағалауында өткізеді. Көп мақсатты мұз бұзатын кемелер портты тек жабдықты орнату және сақтау үшін пайдалануы керек. Бұл қызметті Котка порты ұсынады. Катаяноккадағы Валмет догының қызметі біртіндеп Вуосаариге көшкеннен кейін, ескі жабдықтар догы 1975 жылғы 24 наурызда мұз бұзатын кемелерді пайдалануға жалға берілді. Доктан соңғы рет түсірілген кеме 1974 жылғы 26 сәуірде "MT Tebostar" танкері болды. Бұған дейін де мұз бұзатын кемелер Катаянокка жағалауында жазды өткізген. Мысалы, 1971 жылғы жазда бұрынғы жүйе сақталды, онда екі мұзқұйғыш Яткясаариде, үш Хиеталагтиде және үш Катаяноккадағы Валмет догының жанында болды. Мұз бұзатын кемелер 1979 жылғы 10 желтоқсанда қаланың орталық жылу жүйесіне қосылды. Осыған дейін олар өздері жылу мен ыстық суын өндіріп келген. Қазіргі мұз бұзатын кемелер – Контио, Отсо, Войма, Урхо, Сису және Поларис. Жазғы уақытта Катаяноккада жазды өткізетін мұз бұзатын кемелерді жеке шараларға жалға алуға болады.

Жоспарлар

Катаджаноккада сәулет және дизайн үйін (Арми) салу жоспары болған, 2001 жылы сәулет дизайны бойынша конкурс өткізілді. Бұл ғимарат Stora Enso бас кеңсесінің қасында, Kanavaterminaali ғимаратының орнында салынуы тиіс еді. Жобаға қаржы табу мүмкін болмады, ал оны ұйымдастырған мекемелер тарап кетті, соның салдарынан жоба 2006 жылы тоқтатылды. 2007 жылы сол жерде Альвар Аалтоның атымен аталатын, оның беделіне сүйенетін қонақ үй салу жоспары пайда болды, оны жобалауға швейцариялық Herzog & de Meuron архитектура бюросы шақырылды. 2006 жылы Катаджаноккадан Лаахасалоға көпір салу жоспарланған. Көпір трамвайлар мен жаяу өткелдер үшін пайдалануға берілуі керек еді. Кейінірек көпір туннельге ауыстырылды, ал Тервасаари және Сомпасаари арқылы өтетін бағыт балама ретінде қарастырылды. Содан кейін "Корона көпірлері" жобасы Хаканиеми арқылы өтуге бейімделді. Катаджаноккада Хельсинки жедел жәрдем орталығына арналған ғимарат салу жоспарланған. Бірақ, ғимаратты жалға алу құны тым жоғары деп танылды, сондықтан жедел жәрдем орталығы Кераваға көшірілді. Үңгірлерге жаңа иесі табылды, бірақ оның кім екені әзірге жарияланбады. Үңгірлерді қазу кезінде болған жарылыстар Луоцикату көшесіндегі үйлерге зиян келтірді.

Сәулет

Катаджанокка ең алдымен Юген стилінің көрнекті сәулет үлгілерімен әйгілі. Аралдағы тағы бір маңызды стильдер – Альвар Аалтоның Энсо Гутзайт ғимаратында көрініс тапқан модернизм, сондай-ақ бұрынғы портовый ғимараттар мен түрме (қазір Best Western қонақ үйі) қызыл кірпіштен салынған.

Архитектуралық журналдардағы мақалалар

Архитектурасы 1931. 1930 жылдардың басында Катаджанокканың жағдайы және болашағы туралы жиі талқыланған мәселе. Хеландер, Вилхельм, Паккала, Пекка және Сундман, Микаэль: Катаджанокан kärjen asemakaavaluonnos. ("Катаджанокка төбесінің" қала құрылысы жобасы). Архитектура 2/1975, 32 б. Архитекторлардың қатысуымен жасалған "Жаңа жақ" үшін жеңімпаз жоспардың алғашқы сипаттамасы. Паккала, Пекка: Katajanokan vanhan asuntoalueen asemakaava ("Катаджанокканың ескі тұрғын үй аймағының жоспары"). Архитектура 4/1981, 42 б. "Ескі жақты" сақтау туралы толыққанды мақала.