Рибл өзені: тарихы мен географиясы

Кіріспе

Солтүстік Йоркшир мен Ланкаширдегі өзен, Англия. Йоркширдегі тағы бір өзен.

Риббл өзені Солтүстік Англиядағы Солтүстік Йоркшир мен Ланкашир арқылы ағады. Оның бастауы Солтүстік Йоркширдегі Рибблхед виадугына жақын жерде. Риббл өзені Йоркшир Дейлзден басталып, батысқа қарай Ирландия теңізіне құятын сирек өзендердің бірі (Дентдейлдегі Ди және Кингсдейлдегі Твисс сияқты басқа да маңызды өзендер бар).

Этимология

Риббл атауы бритт тіліндегі күрделі құрастырма болуы мүмкін. Екінші элемент – *pol деген сөз, ол «соқпақ, көл, тау өзені» (уэльс тілінде pwll) сияқты ұғымдарды білдіреді. Бұл атау Самлесбериге берілген болуы мүмкін. Птолемейдің «Белисама аст.» деген жазбасы Риббл өзенінің сағасын көрсетеді. Бреметеннакум – Рибчестерде өзен арқылы өтуді күзеткен римдік бекініс. 19 ғасырдың ортасында Уолтон-ле-Дейлде тағы бір римдік ортаның қалдықтары табылды. Кьюрдейл қазынасы, Ресейден тыс жерде табылған ең ірі викинг күмісі, 1840 жылы Престон қаласының жанындағы Кьюрдейлде, өзендің оңтүстік жағалауында табылған. Ал ортағасырлық күміс Миттон қазынасы 2009 жылы Ходдер өзенінің құйылатын жерінен табылды. Көне Мерсия патшалығының солтүстік шегі бір кезде Риббл өзенімен белгіленген. «Domesday Book» жазылған кезде, өзен Чешир графтығының ресми бөлігі болмаса да, «Inter Ripam et Mersam» деп аталатын және «Domesday» ақпаратына енген жердің солтүстік шекарасын құрады. Соули аббаттығы 1147 жылы цистерциандық монахтармен өзендің иілімінде салынды. Монахтар аббат ішіндегі диқандық ұн тартатын диірменді қамтамасыз ету үшін бөгет салған деп есептеледі. 1464 жылы Хексам шайқасында (Ақ гүлдер соғысы кезінде) жеңілгеннен кейін король Генрих VI өзінің қолдаушыларына тиесілі бірнеше үйлерде жасырынды. Бір жылдан кейін ол Уоддингтон залында болды. 1465 жылдың 13 шілдесінде Йорктер тобы, оның ішінде үй иесінің бауыры, оны тұтқындау үшін залға келді. Жақын жердегі орманға қашып, Генрих Брунгерлидегі ескі көпір арқылы өзеннен өткеннен кейін ұсталды. 1785 жыл шамасында Уоддоу-Холлдан өзенге үлкен бөгет салынды, ол Low Moor маңындағы мақта фабрикасын сумен қамтамасыз етті. Фабрика 1930 жылға дейін су энергиясын пайдаланды, бірақ су доңғалақтары біртіндеп су турбиналарына алмастырылды және бу машиналарымен толықтырылды. 2009 жылы Bridge End Mill жанындағы Settle бөгетінде Архимед бұрандасы типті гидроэлектр станциясы салынды. Settle Hydro деген қоғамдық компания үшін салынған бұл нысан жыл соңына қарай пайдалануға берілді. 2024 жылдың ақпанына қарай генератор 1,2 миллион кВт/сағат электр энергиясын өндірді.

The name Ribble may be a Brittonic compound formation. The second element is the noun *pol, with connotations including "puddle, pond, upland stream" (Welsh pwll). possibly giving its name to Samlesbury. Ptolemy's "Belisama aest." seems to represent the estuary of the Ribble. Bremetennacum was a Roman fort that guarded a crossing point of the river at Ribchester. Remains of another Roman site were discovered at Walton le Dale in the mid 19th century. The Cuerdale Hoard, the largest Viking silver hoard ever found outside Russia was discovered in 1840 on the southern bank of a bend of the river, at Cuerdale near Preston. Whilst the medieval silver Mitton Hoard was found near where this river joins the River Hodder in 2009. At one time the Ribble marked the northernmost extent of the ancient kingdom of Mercia. At the time of the Domesday Book, the river formed the northern boundary of an area of land (known as Inter Ripam et Mersam) that was included in the Domesday information for Cheshire, though it was probably not formally part of the county of Cheshire. Sawley Abbey was founded by Cistercian monks in 1147, at a bend in the river. It is thought that the monks built a weir to supply a mill race that powered a corn mill within the abbey precinct. After his defeat in the Battle of Hexham in 1464 (during the Wars of the Roses), King Henry VI went into hiding at a number of houses belonging to his supporters. A little over a year later he was at Waddington Hall in Waddington. On 13 July 1465, a group of Yorkists, including the property owner's brother, arrived at the hall to arrest him. Escaping into nearby woods, Henry was captured soon after crossing the river at the old stepping stones at Brungerley. Around 1785, a large weir was constructed across the river, slightly downstream at Waddow Hall, to supply water to a cotton mill at Low Moor. The site relied on water power right up to closure around 1930, although the water wheels gradually gave way to water turbines and were augmented by steam engines. During 2009, an Archimedean screw type hydropower station was constructed at Settle weir near Bridge End Mill. Built for a community owned company, Settle Hydro, the site became operational by the end of the year. As of February 2024, the generator has produced 1.2 million kWh of electricity.

География

Риббл өзені Гейл Бек пен Батти Виф Бек өзендерінің қосылған жерінен басталады, Рибблхедтегі виадуктің жанында, Йоркширдің үш шыңының көлеңкесінде. Бұл Йоркширде пайда болып, батысқа қарай ағатын жалғыз ірі өзен. Ол Сетл, Клитеро, Рибчестер және Престон қалалары арқылы ағып, Литам Сент-Эннс пен Саутпорт арасында Ирландия теңізіне құяды, ұзындығы 75 миль (121 км). Оның негізгі салалары – Ходер және Кальдер өзендері, олар Ұлы Миттонға жақын жерде қосылады, Дарвен өзені Уолтон-ле-Дейлде, ал Дуглас өзені Хескет Банкке жақын қосылады. Хеллифилдтен жоғары өзен аңғары Рибблсдейл деп аталады. Риббл жолы – өзеннің көп бөлігін бойлай өтетін ұзақ қашықтықты жаяу жол. Өзен Лидс және Ливерпуль каналымен, сондай-ақ Ланкастер каналымен (Риббл Линк арқылы) байланысты. Престон қаласының төменгі ағысында, қала белсенді порт болған кезде, өзен түбі белсенді түрде қазылып тазартылған, бірақ қазір бұл жұмыс тоқтатылған, сондықтан өзеннің шөгінділері Фэрхейвен мен Сент-Аннс маңындағы (құмды) жағажайларға кеңірек таралуда. Оның 10 мильдік (16 км) сағасы Риббл және Альт сағаларының жануарлар дүниесін қорғауға арналған арнайы қорғалатын аймақтың бір бөлігін құрайды. Сағада қыста орташа есеппен 340 000 су құсы қыстайды, бұл оны Ұлыбританиядағы ең маңызды сулы-батпақты жерге айналдырады. Риббл сонымен қатар сирек кездесетін Атлантикалық лососьтың өсуі үшін маңызды орын болып табылады.

Жол қиылыстары

1339 жылы Эдисфорд, Клитероу қаласында көпір болған. Қазіргі құмтастан салынған көпірдің жасы белгісіз, бірақ оның кейбір бөліктері орта ғасырдың соңына қарай салынған болуы мүмкін. Қазіргі Рибчестер көпірі 1774 жылы салынған. Ол 1669 жылы салынған, оның да жасы белгісіз бұрынғы көпірдің орнын басты. Престон мен Уолтон-ле-Дейл арасындағы көпірдің болғаны туралы мәлімет 13 ғасырдың басындағы құжатта кездеседі. Тас көпір 1400 жылдардың басында, мүмкін, қазіргі Уолтон көпірінен батысқа қарай салынған, ол 1781 жылы аяқталды. 1755 жылға дейін бұл Престондағы Риббл өзенінен өтетін жалғыз көпір болды. Пэнвортэмге тікелей көпір салуға жасалған алғашқы әрекет 1755 жылы аяқталды, бірақ келесі жылы құлап кетті. 1759 жылы оның орнына Пенвортэм ескі көпірі ашылды. 1802 жылы Ланкастер канал компаниясы каналдың екі оқшауланған бөлігін байланыстыру үшін уақытша трамвай жолын салуға мүмкіндік беретін ағаштан жасалған көпірді аяқтады. Көпірдің жоғалған бөлігі ешқашан аяқталмады және көп өзгертілгенімен, пайдаланылмаған Ескі трамвай көпірі бүгінге дейін тұр.

Паромдар (тарихи)

Бірнеше паром өткелдері өзеннің төменгі ағысында, 1840 жылдары жарияланған Ланкаширдің алғашқы Ordnance Survey картасында көрсетілген. Олардың қатарында Хэкинг Холл жанындағы Хэкинг паромдары және Динкли Холл маңындағы Тройерс паромдары болды. Тағы бірі – Осбалдестон Холлдан төмен және Балдерстон Холл паромдары. Сондай-ақ, Самлсбери шіркеуінің жанында, Пенвортэм ескі көпірінен жоғарыда ескі қайық үйі де болған. Бұл қызметтердің қашан басталғаны белгісіз. 1354 жылғы жарғы Рибчестер маңындағы паромшының пайдалануына жер берген, бұл Осбалдестон Холл маңындағы өткелге сілтеме болуы мүмкін. Хэкинг паромдарына Стонихерст Ширберн отбасы демеушілік еткен сияқты, ол 1600 жылдары құрылған. Ол 1938 жылға дейін тұрақты ақымен жұмыс істеді, кейін 1955 жылы толығымен тоқтағанға дейін мерзімімен пайдаланыла берді. Соңғы жылдары ол екі қарапайым қайықпен жұмыс істеді. Ескі қайыққа он екі жолаушы, ал жаңасына он тоғыз жолаушы сыйып тұрды. Алғашқысы қазір Клитеро қалысының мұражайында сақтаулы.

Суағасты арқылы өту ұсыныстары

Саутпорт пен Блэкпулдің теңіз жағалауындағы курорттары арасында жылдам бағдарлама жасау үшін Риббл сағасы арқылы тұрақты өткел бірнеше рет ұсынылды. Трамвай жолы үшін екі маршрут ұсынылды: біріншісі 1899 жылы Кроссенс пен Лайтем арасындағы маршрутты, ал 1900-1906 жылдар аралығында Кроссенстен Хескет Банк арқылы Уортонға дейінгі маршрутты қарастырды. 1907 жылы Хескет Банк пен Уортон арасында теміржол туннелі ұсынылды. 1938-1947 жылдар аралығында көпір салу ұсынылды. 2007 жылы Британиядағы Ранс таяздық электр стансасына ұқсас жол байланысын құру үшін үгіт жүргізілді. 2011 жылы 1 сәуірде жасалған әзіл бойынша Маршсайдтан Лайтхам Сент-Аннске дейін 9 миль (14 км) ұзындықтағы жол туннелі салынуы керек болды.

Экология

Риббл өзенінің су жинағыш алабы Риббл өзендерінің трастымен қамтылған, бұл Ұлыбританияда орналасқан қайырымдылық ұйымы Риббл өзенін адамдар мен жануарлар үшін жақсарту, қорғау және насихаттау үшін жұмыс істейді. Риббл сағасы – халықаралық маңызы бар Рамсар ылғалды жері, Бірлескен табиғатты қорғау комитетінің арнайы қорғалатын аймағы, Самлесбериге дейінгі теңізді қорғау аймағы, ерекше ғылыми қызығушылық туғызатын жер (SSSI), ұлттық табиғи қорық. 2006 жылы Престон қалалық кеңесі өздерінің "Өзен құрылыстары" ұсыныстарында Риббл өзені арқылы бөгет салу жоспарларын жариялады. Бұл ұсыныстардың мақсаты – Рибблдің бір бөлігінде бөгет және су спорты паркін салу, сонымен қатар өзеннің су тасқынына ұшырайтын аймағында 4000-нан астам тұрғын үй мен бизнес нысандарын салу еді. Жергілікті тұрғындардың бір бөлігі бұл жоспарларға қарсы шығып, олардың жануарлар дүниесіне қауіп төндіретінін, жергілікті тұрғын үйлерді су басу қаупін арттыратынын және жасыл белдеу аймақтарына зиян келтіретінін айтты. Осы тұрғындар "Рибблді сақтайық" (Save The Ribble) науқанын ұйымдастырды және олардың екі жылдық ақпараттық науқаны Престон қалалық кеңесінің жоспарларын күштен шығаруға жеткізді, ал Оңтүстік Риббл округі кеңесі ауылдық парк құрудың балама жолын жариялады. Өзеннің кейбір бөліктері округтік биологиялық мұра нысаны болып табылады.

Атауы

Риббл өзені жергілікті әкімшілік аудандары Риббл алқабы мен Оңтүстік Рибблге, сондай-ақ Риббл алқабы парламенттік округіне атын берген. Риббл автобус компаниясы бір кезде Солтүстік-Батыс Англиясы бойынша қызмет көрсеткен. Риббл сонымен қатар Риббл бу теміржолына да атын берген.