Кіріспе

Гүлді өсімдіктер туысы

Седум – Crassulaceae тұқымдасына жататын гүлді өсімдіктердің ірі туысы, оның өкілдері көбінесе тасжапырақтар деп аталады. Бұл туыста 600-ға дейін түр болған деп есептелген, бірақ кейін 400–500-ге дейін азайтылды. Олар негізінен Солтүстік жарты шарда таралған, бірақ Африка мен Оңтүстік Американың оңтүстік жарты шарларына дейін жеткен жапырақты суккуленттер. Өсімдіктер бір жылдық және төселетін шөптерден бастап бұталарға дейін әртүрлі болып келеді. Өсімдіктерде су сақтайтын жапырақтары бар. Гүлдерде әдетте бес құлпынау болады, сирек – төрт немесе алты. Аталықтардың саны гүл құлпынауларынан екі есе көп кездеседі. Бұрын Седум туысына жатқызылған түрлердің кейбіреулері қазір Hylotelephium және Rhodiola туыстарына жатады. Еуропадағы Седумның белгілі түрлері: Sedum acre, Sedum album, Sedum dasyphyllum, Sedum reflexum (сонымен қатар Sedum rupestre деп те аталады) және Sedum hispanicum.

Сипаттама

Седум – бір жылдық, екі жылдық және көп жылдық шөптесін өсімдіктерді қамтитын туыс. Олардың қалың жапырақтары мен сабақтарымен ерекшеленеді. Морфологиялық әртүрлілігінің және гомоплазияның кең ауқымы Седумның фенотипін анықтауға мүмкіндік бермейді.

Седем тұқымдасы

Sedeae Acre (Азия/Еуропа/Макарония/Солтүстік Америка)

S. сериясы Alpestria Berger
S. alpestre Vill. (Еуропа)
S. сериясы Acria
S. acre L. (Еуропа)
S. bourgaei Hemsl. (Мексика)
S. bulbiferum Makino (Азия)
S. burito Moran (Мексика)
S. cockerellii Britton (Солтүстік Америка)
S. dendroideum Moc. & Sessé ex DC. (Мексика)
S. farinosum Lowe (Макарония)
S. furfuraceum Moran (Солтүстік Америка)
S. fusiforme Lowe (Макарония)
S. hakonense Makino (Азия)
S. hemsleanum Rose (Солтүстік Америка)
S. japonicum Siebold ex Miq. (Азия)
S. laconicum Boiss. & Heldr. (Жерорта теңізі)
S. lineare Thunb. (синоним: S. subtile) (Азия)
S. litoreum Guss. (Еуропа)
S. сериясы Macaronesica (Макаронезия)
S. makinoi Maxim. (Азия)
S. meyeri johannis Engl. (Африка)
S. mexicanum Britton (Азия)
S. morrisonense Hayata (Азия)
S. multicaule Wall. ex Lindl. (Азия)
S. multiceps Coss. & Durieu (Еуропа, Солтүстік Африка, Оңтүстік Америка)
S. nudum Aiton (Макарония)
S. oaxacanum Rose (Солтүстік Америка)
S. obcordatum R. T. Clausen (Солтүстік Америка)
S. oreades (Decne.) Raym. Hamet (Азия)
S. oryzifolium Makino (Азия)
S. бөлімі Pachysedum (Солтүстік Америка)
S. plumbizincicola X. H. Guo & S. B. Zhou ex L. H. Wu (Қытай)
S. polytrichoides Hemsl. (Азия)
S. reptans R. T. Clausen (Мексика)
S. rubrotinctum R. T. Clausen (Америка, Австралазия)
S. sarmentosum Bunge (Азия)
S. sexangulare L. (Еуропа)
S. ternatum Michx. (Солтүстік Америка)
S. tosaense Makino (Азия)
S. triactina A. Berger (Азия)
S. trullipetalum Hook. f. & Thomson (Азия)
S. urvillei DC. (Жерорта теңізі)
S. yabeanum Makino (Азия)
S. zentaro tashiroi Makino (Азия)

Акре кладының құрамына келесі туыстар кіреді: Villadia, Lenophyllum, Graptopetalum, Thompsonella, Echeveria және Pachyphytum. Акредегі түрлерді екі субкладқа – американдық/еуропалық және азиялық түрлерге жіктеуге болады.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Негізінен Солтүстік жарты шарда, қоңыржай және субтропиктік климат аймақтарында таралған, Африка мен Оңтүстік Америкаға дейін Оңтүстік жарты шарға қарай кеңейеді, ең көп түрлері Жерорта теңізі, Орталық Америка, Гималай және Шығыс Азияда кездеседі. Осы тұрғыдан алғанда, екі субжанрдың арасында айырмашылық бар. *Седум* субжанрының әртүрлілігінің орталығы Мексикада, ал *Гормания* субжанрының – Еуразияда, Солтүстік Америкада екінші орталығымен.

Экология

Седум түрлері кейбір көбелектердің (Lepidoptera) личинкаларының тамақтануына қолданылады, оның ішінде сұр чи көбелегі де бар. Атап айтқанда, Sedum spathulifolium – Калифорния штатының Сан-Матео округінде кездесетін және құрып кету қаупі төнген Сан-Бруно елфисінің шоғырланған өсімдігі. Sedum lanceolatum – Роки тауларында таралған Parnassius smintheus көбелегінің шоғырланған өсімдігі. Sedum spathulifolium-нан басқа, көптеген басқа да Sedum түрлері көбелектер үшін шоғырланған өсімдік ретінде экологиялық қызмет атқарады. Мысалы, Callophrys xami көбелегі Sedum allantoides сияқты бірнеше Sedum түрлерін қолайлы шоғырланған өсімдік ретінде пайдаланады.