Көктемгі гүлді өсімдік - Hesperis matronalis — Мақалалармен ағылшынша

Кіріспе

Кабақ тұқымдасына жататын гүлді өсімдік

Hesperis matronalis – кабақ тұқымдасы (Brassicaceae) құрамына кіретін шөптесін гүлді өсімдік түрі. Оның көптеген халық арасындағы атаулары бар, мысалы: ханымның ракетасы, дамаск виолеткасы, ханымның виолеткасы, ханымның шөбі, ханымның гүлі, түнгі хош иісті гүл, патшайымның гүлі, ізбасар гүл, тәтті ракета және кешкі ана. Бұл өсімдіктер екі жылдық немесе аз өмір сүретін көп жылдық өсімдіктер болып табылады, Еуразияға тән және әдемі, көктемде гүлдейтін гүлдері үшін әлемнің көптеген аймақтарында өсіріледі. Кейбір аймақтарда ол өсірілуден қашып, арамшөпке айналған. Hesperis туысының атауы, мүмкін, гүлдердің иісі кешкі уақытта күшейетіндіктен берілген (Hespera грек тілінде "кеш" деген мағынаны білдіреді).

Сипаттама

Hesperis matronalis 100 см немесе одан биік, бірнеше тік, түкті сабақтары бар. Әдетте, өсудің бірінші жылы жапырақ шоғыры пайда болады, ал гүлдеу екінші жылы басталады; өсімдіктер көбінесе екі жылдық, бірақ кейбір түрлері қысқа ғұмырлы көп жылдық өсімдіктер де болуы мүмкін. Өсімдіктер көктемнің басында және ортасында әдемі гүлдейді. Жапырақтары тік сабақтарда кезектесіп орналасқан, пішіні ланцет тәрізді; олардың әдетте өте қысқа (немесе сабағы жоқ) жапырақ сағақтары болады және тісті жиектері бар, бірақ кейде тұтас болып, негізінде ең кең болады. Жапырақтардың сыртқы және ішкі беттерінде қысқа түктер болады, бұл жапырақтарға сәл кедір-бұдыр сезім береді. Үлкен жапырақтары 12 см-ге жуық ұзындықта және 4 см-ден астам енде болады. Көктемнің басында төмен өсетін жапырақтардың тығыз шоғыры пайда болады; гүлдеу кезінде сабақтың төменгі бөліктері көбінесе бұтақталмайды және жапырақтары жоқ болады, ал гүлдеген өсімдіктің жоғарғы жағында гүлшоғырларымен аяқталатын бірнеше бұтақтар болуы мүмкін. Көптеген иісті гүлдері ірі, әдемі, тік рацемаларда орналасады, олардың биіктігі 30 см-ден асып, гүлшоғырындағы гүлдер ашылғанда ұзарады. Сабақта гүлдер мен жемістер болғанда, салмағы кейде сабақты бүгіп жібереді. Әр гүлдің диаметрі үлкен (2 см), төрт жапырақшасы бар. Гүлдің түсі әртүрлі, көбінесе лаванды және күлгін түстер басым, бірақ ақ, қызғылт, тіпті аралас түстердегі гүлдер де мәдени егістілікте кездеседі. Екі қабат гүлді бірнеше сорттары да бар. Төрт жапырақшасы тырнақты және түксіз. Гүлдері алты аталықтан тұрады, олар екі топқа бөлінген, аталықтардың төртеуі жұмыршаға жақын орналасқан, ал қалған екеуі оларға қарама-қарсы орналасқан және ұзын болады. Жұмырша екі бөлікті. Төрт тостаған жапырағы тік орналасқан және жапырақшалардың тырнақтарын қоршап тұратын жалған түтік құрайды, сондай-ақ жапырақшаларға ұқсас түсте болады. Кейбір өсімдіктер тамыз айына дейін гүлдей алады, бірақ жылы ауа райы әр гүлдің гүлдеу мерзімін қысқартады. Тұқымдары 5–14 см ұзындықтағы жұқа қабықты жемістерде жетіледі, олардың ішіндегі екі қатар тұқымдар ойыспен бөлінген. Жемісі бұршақ тәрізді, тұқымдар арасында тығыздалған және тұқымдар сияқты, ашық жапырақшалары арқылы ашылады. Тұқымдары сопақ, 3–4 мм ұзындықта және 1–1,5 мм енде болады. Солтүстік Америкада Hesperis matronalis көбінесе ұқсас ірі, әдемі гүлшоғырлары бар жергілікті Phlox түрлерімен шатастырылады. Оларды жапырақтары мен гүлдерінің айырмашылықтары арқылы ажыратуға болады: дама ракетасының жапырақтары кезектесіп орналасқан және әр гүлде төрт жапырақшасы бар, ал флокс жапырақтары қарама-қарсы орналасқан және бес жапырақшасы бар.

Hesperis matronalis grows 100 cm or taller, with multiple upright, hairy stems. Typically, the first year of growth produces a mound of foliage, and flowering occurs the second year; the plants are normally biennials, but a number of races can be short lived perennials. The plants have showy blooms in early to mid spring. The leaves are alternately arranged on upright stems and lanceolate shaped; they typically have very short petioles (or lack them) and have toothed margins, but sometimes are entire and are widest at the base. The foliage has short hairs on the top and bottom surfaces that give the leaves a somewhat rough feel. The larger leaves are around 12 cm long and over 4 cm wide. In early spring, a thick mound of low growing foliage is produced; during flowering the lower parts of the stems are generally unbranched and denuded of foliage and the top of the blooming plant might have a few branches that end in inflorescences. The plentiful, fragrant flowers are produced in large, showy, terminal racemes that can be 30+ cm tall and elongate as the flowers of the inflorescence bloom. When stems have both flowers and fruits, the weight sometimes causes the stems to bend. Each flower is large (2 cm across), with four petals. Flower coloration varies, with different shades of lavender and purple most common, but white, pink, and even some flowers with mixed colors exist in cultivated forms. A few different double flowered varieties also exist. The four petals are clawed and hairless. The flowers have six stamens in two groups, the four closest to the ovary are longer than the two oppositely positioned. Stigmas are two lobed. The four sepals are erect and form a mock tube around the claws of the petals and are also colored similarly to the petals. Some plants may bloom until August, but warm weather greatly shortens the duration on each flower's blooming. Seeds are produced in thin fruits 5–14 cm long pods, containing two rows of seeds separated by a dimple. The fruit are terete and open by way of glabrous valves, constricted between the seeds like a pea pod. Seeds are oblong, 3–4 mm long and 1–1.5 mm wide. In North America, Hesperis matronalis is often confused with native Phlox species that have similar large showy flower clusters. They can be distinguished from each other by foliage and flower differences: dame's rocket has alternately arranged leaves and four petals per flower, while phloxes have opposite leaves and five petals.

Таксономия

Hesperis matronalis өсімдігіне қазіргі ғылыми атауын Карл Линней 1753 жылы «Species Plantarum» атты кітабында берген. Француз тіліндегі «Violette de Damas» атауы да Дамаск қаласына сілтеме жасайды, бірақ «ханымдар» деп қате түсіндірілгендіктен «ханымның қызғалдағы» деген халық арасындағы атау пайда болды. 1769 жылы Джон Хиллдің «Отбасылық шөп» еңбегінде оны «кешкі шөп» деп атады, бұл оның түнгі иісіне жасаған тағы бір сілтеме, сондай-ақ «түнгі иісті ракета», «кеш гүлі» және «кештің анасы» деп те аталды. Қос гүлді сорт «whitsun gilliflower» деп, ал стандартты түрлер Уорвикширде кейде «whitsun gillies» деп аталады. «Close sciences» және «coses sciences» атаулары Девонширдегі «sciney» атауынан туындаған, ал ол өз кезегінде өсімдікке бұрын қолданылған ескі латынша «damascene» атауынан алынған. Ол өте талапкер емес, тез өзінен-өзі себіледі және тығыз өсімдіктерді құрайды. «Ханым ракетасының» кең аумақты монотиптік өсімдіктері алыстан көрінеді; осы өсімдіктердің тығыз жиынтығы егістік алқаптарынан тыс жерлерде өскенде жергілікті түрлерді ығыстыруы мүмкін. Солтүстік Америкада «ханым ракетасының» табысты таралуы оның көп мөлшерде тұқым өндіруіне және тұқымдарының «табиғаттану» мақсатымен сатылатын дайын «жайылым гүл тұқымы» қоспаларына жиі қосылуына байланысты. Өсімдіктер әдетте бірінші жылы төмен жатқан жапырақ розеткасын құрайды; ал келесі жылдары гүлдеу мен тұқым өндіру гүлдеу маусымы бойы бірдей жүреді. Бұл түр көбінесе жол бойындағы арықтарда, қоқыс жиналатын жерлерде және ашық орманды жерлерде кездеседі, гүлдеген кезде оны байқауға болады. Ол әдемі және төзімді бақша өсімдігі болғанымен, Солтүстік Америкада экологиялық тұрғыдан зиянды екені анықталды. Hesperis matronalis тұқымдар арқылы көбейтіледі, бірақ екі есе гүлдейтін түрлерді қоса алғанда, қалаулы жеке өсімдіктер кесінділерден немесе түйіршіктерді бөлу арқылы көбейтіледі.

Ас дайындауда

Жас жапырақтары С витаминіне бай, аздап ащы болады және оларды салатқа қосып немесе пісіріп жеуге болады. Олар умеренный климатта қыс айларында, басқа көкөністердің көптеп табылмайтын кезінде қолжетімді. Көктемде пайда болатын жас өркендері пісірілгенде тамаша көкөніс саналады. Гүл бүршіктері де жетіледі, ал гүлдерінің дәмді хош иісі мен жарқын түсі үшін қолданылады. Бұдан өзге, өсімдіктің тұқымдарын өсіріп, салатқа сала беруге болады.

Тарату

Hesperis matronalis Испаниядан Түркияға дейінгі Оңтүстік Еуропаға тән және қоңыржал климатты көптеген әлем аймақтарына таратылған. H. matronalis Ирландияның көптеген аймақтарында, соның ішінде Белфастта, бақшадан қашып өскен түр ретінде кездеседі. Dame's rocket 17 ғасырда Солтүстік Америкаға әкелінген және содан бері сол жерде табиғи түрде орнығып, қазір АҚШ пен Канаданың көп бөлігінде өседі. АҚШ Ауыл шаруашылығы министрлігінің веб-сайтында өсімдік табылған штаттар мен провинцияларды көрсететін карта бар. Еуропада бірнеше көбелек түрлерінің күйік құрттары мекендейді, олардың ішінде апельсин ұшы (Anthocharis cardamines), үлкен ақ көбелек (Pieris brassicae), кіші ақ көбелек (Pieris rapae) және Plutella porrectella сияқты көбелектер бар.

Арамшөптік

Кейбір аймақтарда бұл түр инвазивті деп есептеледі. АҚШ-тың бес штаты оған заңды шектеулер қойды: Колорадода ол зиянды арамшөп (B тізімі) ретінде жіктеледі, оны жою немесе басқару жоспарлары аймаққа және жылға қарай өзгереді. Коннектикут штатында бұл өсімдік инвазивті деп танылып, тыйым салынған, сондықтан оны жылжыту, сату, сатып алу, көшіру, өсіру немесе тарату заңсыз. Массачусетс штатында оған тыйым салынған. Нью-Йоркте бұл түр инвазивті деп жіктеледі және оны жою мүмкін емес деп саналады. Висконсин штатында ол шектеулі түр ретінде жіктеледі, яғни штат бойынша кеңінен тараған инвазивті түр, қоршаған ортаға немесе экономикаға маңызды зиян келтіреді немесе келтіруі мүмкін. Албертада (Канада) бұл зиянды арамшөп деп есептеледі, яғни оның өсуіне немесе таралуына жол беруге болмайды.