Кіріспе

Адам өміріне "қатыгез немқұрайлылық" танытқан жағдайда кісі өлтіру

АҚШ заңнамасында, "қатыгез немқұрайлылық" кісі өлтіруі, сондай-ақ "қатыгез жүрекпен" кісі өлтіруі – бұл кісі өлтірудің бір түрі, онда адам адам өміріне "қатыгез немқұрайлылық" танытып әрекет етеді және мұндай әрекет адамды өлтіру ниеті болмаса да, өлімге әкеп соғады. "Қатыгез жүрекпен" кісі өлтіруде айыпталушылар өз әрекеттерінің адам өліміне немесе ауыр дене жарақаттарына әкелуі мүмкін екенін білгенімен, осы әрекетті жасайды. Егер өлім немесе дене жарақаттарының қаупі жеткілікті болса, оны елемеу адам өміріне "қатыгез немқұрайлылық" таныту болып табылады және нәтижесінде болған өлім алдын ала ойластырылған қасақана жасалған деп есептеледі. Кейбір штаттарда мұндай кісі өлтіру екінші дәрежелі кісі өлтіру болып саналады, ал басқаларында бұл әрекет "сақадай-сепсіз кісі өлтіру", түрлі дәрежедегі қасақана кісі өлтіру немесе үшінші дәрежелі кісі өлтіру ретінде қарастырылады. Егер өлім болмаса, мұндай әрекет әдетте абайсыздық тудыру (кейде "күнәлі немқұрайлылық" деп аталады) және басқа да қылмыстар, мысалы, шабуыл ретінде қарастырылуы мүмкін.

Жалпы құқық негіздері

Бұл [кісі өлтіру] түрі қауіпті және ойсыз әрекет жасаудың, оның салдары мен қауіп-қатерлеріне бейжай қараудың, зиянды нәтиже туған кезде, тікелей өлтіру ниетімен тең дәрежеде кінәлі екенін және жазаға лайық екенін көрсетеді. Бұл өте кінәлі жағдай жай ғана салғырттық емес, тіпті өте ауыр қылмыстық салғырттық та емес. Керісінше, бұл қасақана түрде қауіпті әрекетті біліп жасау және ешкімге зиян келтірілсін немесе келтірмесін дегенге немқұрайды қарау. Ортақ құқық мұндай жағдайды өлтіру және зиян келтіру ниеттерімен бірдей кінәлі, қоғамға зиянды және сондықтан да, шынымен кісі өлтіруші деп қарастырады. Ортақ құқық бойынша, егер айыпталушы өте жолсыздық жасаса, қасақана емес кісі өлтіру де кісі өлтіру ретінде жазаланады. Ортақ құқық бойынша "бүлінген жүрекпен" жасалған кісі өлтірудің классикалық мысалы – Пенсильвания штатындағы Commonwealth v. Malone ісі, онда сот бір жасөспірімді өзгертілген орыс рулеткасы ойынынан туған өлімге байланысты екінші дәрежелі кісі өлтіруде айыпты деп тапты, онда әр ойыншы бір-біріне тапаншаны бағыттап оқ атып, соңында біреуінің қаза болуына әкелді. Қылмыстық кодекстің үлгісі қасақана емес кісі өлтіруді, егер айыпталушының мінез-құлқы "адам өміріне деген ең жоғары бейжайлықты" көрсетсе, кісі өлтіру деп қарастырады.

Канада

Канаданың қылмыстық кодексі жаза тағайындау мақсатында кісі өлтіруді бірінші және екінші дәрежелі деп бөледі. Дегенмен, Канаданың Жоғарғы соты кісі өлтіру үшін кемінде айыпталушының өзінің іс-әрекеттері нәтижесінде өлімнің болуы мүмкін екенін субъективті түрде білуі қажет екенін мәлімдеді. Канаданың қылмыстық кодексінің 229(a)(ii) тармағы қатыгездікпен кісі өлтіруге ең жақын аналог болып табылады, ол айыпталушы марқұмға дене жарақатын келтіруге ниеттенген және бұл жарақатының өлімге әкелуі мүмкін екенін субъективті түрде білген, сондай-ақ өлім қаупіне қатысты немқұрайлылық танытқан жағдайларда қолданылады.

Англия мен Уэльс

Англия мен Уэльсте, Канададан өзгеше, қазалау түрлеріне бөлінбейді, бірақ жазалар одан да ауыр болады (әрқашан өмір бойы, бірақ қылмыскердің мерзімінен бұрын босатылу мүмкіндігі ұзартылады), егер ауыртатын жағдайлар жеңілдететін жағдайлардан көп болса. Қазалау үшін адамды өлтіру немесе денеге ауыр зиян келтіру ниеті болуы керек; зиян келтіруге қатысты немқұрайлылық жеткіліксіз. Егер өлімге себепкерлік еткен нәрсе немқұрайлылық болса, айыпталушы адам өлтіруде кінәлі деп танылады.

Германия

Осыған ұқсас ұғым – dolus eventualis немесе bedingter Vorsatz (сөзбе-сөз: "шартты ниет"). Осы түсінік бойынша, сот қылмыстық әрекеттің салдарына қасақана қатысқан деп есептеуі мүмкін, егер айыпталушы осы салдарын тікелей ниеттенбесе де, оның болу ықтималдығын түсініп, осы тәуекелді біліп қабыланған болса. Eventualvorsatz кез келген қылмысқа қатысты қолданылуы мүмкін, бірақ көбінесе дене жарақаттары немесе адам өлтіруге байланысты істерде қолданылады. Сот Eventualvorsatz (осы жағдайда кісі өлтіру) деп таныған жағдайларға мысал ретінде, тұрғын үйге өрт қою және қала ішінде жол жүру ережелерін бұзып, жылдамдықпен жүруді атауға болады.

1946 жылғы орыс рулеткасы

1946 жылғы Commonwealth v. Malone ісінде, тұтқынның қауіпсіздігіне ешқандай назар берілмей, оны агрессивті түрде айдап әкеткені айтылды. Тұтқынның қауіпсіздігі үшін тиісінше бекітілмегені де анықталды. Бұдан өзге, тұтқынға қол-аяқ байланысы салынып, өзін қорғау мүмкіндігінен айырылған. Прокуратура жарақаттар көлікпен бара жатқанда салғандарын және медициналық көмек сұрағанда оған мән берілмегенін мәлімдеді. Полицей Гудсон ішкі тергеу аяқтамас бұрын екінші дәрежелі қасақана кісі өлтірумен айыпталды. 2016 жылғы 23 маусымда ол кінәсіз деп танылды. Айыпталған алты офицердің үшеуі ақталды, ал қалған үшеуінің ісі жабылды.

Джордж Флойдты өлтіру

2020 жылдың 25 мамырында Миннеаполисте африкалық америкалық Джордж Флойдтың қанына тоғысып, қайтыс болуы орын алды. Миннеаполис полициясының ақ нәсілді қызметкері Дерек Шовин Флойдтың мойнына 8 минут 46 секунд бойы тізесімен басып тұрды, оның ішінде Флойдтың дененің тіршілігі тоқтағаннан кейін 2 минут 53 секунд бойы да басып тұрған, деп Шовинге тағылған қылмыстық айыптамада көрсетілген. Флойд қолғапталған күйде және жол үстінде жатқан. Офицерлер Томас К. Лейн, Тоу Тао және Дж. Александр Куэн Флойдты ұстауға қатысты, Куэн Флойдтың арқасын ұстап, Лейн оның аяқтарын ұстап тұрса, Тао жақын тұрып, оқиғаны бақылап отырды. Шовинге 2020 жылдың 29 мамырында Миннесота заңына сәйкес, қасақана емес кісі өлтіру, үшінші дәрежелі кісі өлтіру және екінші дәрежелі кінәлі кісі өлтіру айыптары тағылды, ал қалған офицерлер Флойдтың өліміне байланысты түрлі айыптар бойынша кінәлі деп танылды.