Вьетнам соғысындағы «Феникс» операциясы

Кіріспе

Вьетнам соғысы кезінде Вьетконгты жоюға бағытталған ЦРУ-ның басқа да "Феникс операциясы" Феникс бағдарламасы Вьетнам соғысы кезінде АҚШ Орталық барлау агенттігі (ЦРУ) әзірлеген және бастапқыда үйлестірген, оған американдық, австралиялық және Оңтүстік Вьетнам әскерлері қатысты. 1970 жылы ЦРУ-ның жауапкершілігі кезең-кезеңмен тоқтатылды және бағдарлама Азаматтық операциялар және революциялық дамуды қолдау (CORDS) өкілеттігіне берілді. 1967 жылдан 1972 жылға дейін жалғасқан бағдарлама Вьетконгты (ВК) инфильтрация, өлтіру, азаптау, тұтқындау, терроризмге қарсы іс-қимыл және тергеу арқылы анықтау және жою мақсатымен жасалды. ЦРУ оны "Вьетконгтың саяси инфрақұрылымына шабуыл жасап, оны жоюға бағытталған бағдарламалар жиынтығы" деп сипаттады. Феникс бағдарламасы Солтүстік Вьетнамның шабуылдары үшін жергілікті халықтың қолдауы қажет болды деген тұжырымға негізделген. Бағдарлама барысында Феникс ВК-ға мүше деп күдікті 81 740 адамды "нейтралдады", олардың 26 369-ы қаза тапты, ал қалғаны бас берді немесе тұтқынға алынды. Қаза тапқандардың 87%-ы Оңтүстік Вьетнам және американдық күштердің дәстүрлі әскери операцияларымен, ал қалған 13%-ы Феникс бағдарламасының оперативтік қызметкерлерімен байланысты болды. Феникс бағдарламасы түрлі себептермен сынға ұшырады, соның ішінде бейтарап азаматтардың қаза болуы және бағдарламаның сипаты (сыншылар оны "азаматтарды өлтіру бағдарламасы" деп атады). АҚШ-тың Вьетнамға әскери араласуының алғашқы күндерінен бастап қарсы көтеріліс күштеріне қарсы күрес жалғасты, бірақ қарулы Вьетконгты немесе Вьетконгтың азаматтық инфрақұрылымын (VCI) жоюға сәттілік болмады. VCI, Вьетконгтың қарулы бөлімінен өзгеше, жұмысқа алу, саяси идеологияны сіңдіру, психологиялық операциялар, барлау мәліметтерін жинау және логистикалық қолдау сияқты қолдау шараларымен айналысты. VCI Саигон үкіметіне адал шағын ауылдардағы жергілікті басшыларды коммунистік кадрлармен алмастыра отырып, Оңтүстік Вьетнамның ауылдық аймақтарында көлеңкелі үкіметтерді тез құрды. VCI жергілікті коммунистік билікті орнату тактикасы Вьетконг немесе НВА үшін стратегиялық маңызы бар қалалар мен ауылдарды, сондай-ақ Ханой үкіметіне коммунистік көзқарастармен қараған жергілікті халықты анықтаудан басталды. Ханой үкіметі VCI-дың қызметі мен табысына ерекше мән берді. Бағдарламаның тиімділігі "нейтралдаған" ВК мүшелерінің санымен өлшенді, яғни түрмеге қамалған, дезертирлікке көндірілген немесе өлтірілген адамдардың санымен. Сұрақ салу орталықтары мен PRU-ларды ЦРУ-дың Сайгон станциясының бастығы Пир де Сильва әзірледі. ДеСильва үкіметтік, әскери, құқық қорғау және барлау органдарының терроризмге қарсы күресу немесе оны болдырмау үшін қолданатын әскери тактика мен әдістерді қамтитын контртерроризм деп аталатын әскери стратегияны жақтады. Ол осы стратегияны ВК-ға азаматтық қолдауды азайту үшін "душмандық азаматтарға" стратегиялық түрде қолдану керек деп есептеді. PRU осыны ескере отырып, 1964 жылы ВК-ның күдікті мүшелерін нысанаға ала бастады. 1967 жылы АҚШ-тың барлық "бейбітшілікті орнату" күштері Азаматтық операциялар және революциялық дамуды қолдау (CORDS) билігіне көшті. CORDS-тің құрамында шаруалар ополчениесын құруды қамтитын көптеген бағдарламалар болды, ол 1971 жылға қарай шамамен 500 000 адамнан тұрды. 1967 жылы CORDS-тің бір бөлігі ретінде Нельсон Брикхэм жасаған жоспар негізінде Ақпараттық үйлестіру және пайдалану бағдарламасы (ICEX) құрылды. Бұл жоспар Дэвид Галлуланың "Көтерілісшілерге қарсы соғыс" (1964) кітабынан шабыт алды. Ұйымның мақсаты ВК туралы ақпарат жинау болды. Сол жылы ол Феникс деп қайта аталды. Оңтүстік Вьетнамдық бағдарлама Пхунг Хуан деп аталды, бұл құс табыстылық пен сәттіліктің белгісі ретінде танымал. 1968 жылғы Тет шабуылы ВК инфрақұрылымының маңыздылығын көрсетті. 1970 жылы Оңтүстік Вьетнамда 704 U.S. Phoenix кеңесшісі болды. Ресми түрде Феникс операциялары 1972 жылдың желтоқсанына дейін жалғасты, бірақ кейбір аспектілері 1975 жылы Сайгонның құлауына дейін де жалғасты.

CIA led effort to eliminate the Viet Cong during the Vietnam War
other uses of "Operation Phoenix"

The Phoenix Program was designed and initially coordinated by the United States Central Intelligence Agency (CIA) during the Vietnam War, involving the American, Australian, and South Vietnamese militaries. In 1970, CIA responsibility was phased out, and the program was put under the authority of the Civil Operations and Revolutionary Development Support (CORDS). The program, which lasted from 1967 to 1972, was designed to identify and destroy the Viet Cong (VC) via infiltration, assassination, torture, capture, counter terrorism, and interrogation. The CIA described it as "a set of programs that sought to attack and destroy the political infrastructure of the Viet Cong." The Phoenix Program was premised on the idea that North Vietnamese infiltration had required local support within noncombat civilian populations, which were referred to as the "VC infrastructure" and "political branch" that had purportedly coordinated the insurgency. Throughout the program, Phoenix "neutralized" 81,740 people suspected of VC membership, of whom 26,369 were killed, and the rest surrendered or were captured. Of those killed 87% were attributed to conventional military operations by South Vietnamese and American forces, while the remaining 13% were attributed to Phoenix Program operatives. The Phoenix Program was heavily criticized on various grounds, including the number of neutral civilians killed, the nature of the program (which critics have labelled as a "civilian assassination program,"

While counterinsurgency efforts had been ongoing since the first days of US military involvement in Vietnam, they had been unsuccessful with dealing with either the armed component Vietcong or the Vietcong's civilian infrastructure (VCI) which swelled to between 80,000 and 150,000 members by the mid 1960's. The VCI, unlike the armed component of the Viet Cong, was tasked with support activities including recruiting, political indoctrination, psychological operations, intelligence collection, and logistical support. The VCI rapidly set up shadow governments in rural South Vietnam by replacing local leadership in small rural hamlets loyal to the Saigon government with communist cadres. VCI tactics in establishing local communist control began by identifying towns and villages with strategic importance to either the Viet Cong or NVA and local populations with communist sympathies with the Hanoi government putting a great deal of emphasis on the activities and success of the VCI. The program's effectiveness was measured in the number of VC members who were "neutralized", a euphemism meaning imprisoned, persuaded to defect, or killed. The interrogation centers and PRUs were developed by the CIA's Saigon station chief Peer de Silva. DeSilva was a proponent of a military strategy known as counter terrorism, which encompasses military tactics and techniques that government, military, law enforcement, and intelligence agencies use to combat or prevent terrorist activities, and that it should be applied strategically to "enemy civilians" in order to reduce civilian support for the VC. The PRUs were designed with this in mind, and began targeting suspected VC members in 1964. In 1967 all "pacification" efforts by the United States had come under the authority of the Civil Operations and Revolutionary Development Support, or CORDS. CORDS had many different programs within it, including the creation of a peasant militia which by 1971 had a strength of about 500,000. In 1967, as part of CORDS, the Intelligence Coordination and Exploitation Program (ICEX) was created, from a plan drafted by Nelson Brickham partly inspired by David Galula's Counterinsurgency Warfare (1964), a book based on Galula's experiences in the Algerian War which Brickham was "very taken" with and carried with him around Vietnam. The purpose of the organization centered on gathering information on the VC. It was renamed Phoenix later in the same year. The South Vietnamese program was called Phụng Hoàng, after a mythical bird that appeared as a sign of prosperity and luck. The 1968 Tet offensive showed the importance of the VC infrastructure. By 1970 there were 704 U. S. Phoenix advisers throughout South Vietnam. Officially, Phoenix operations continued until December 1972, although certain aspects continued until the fall of Saigon in 1975.

Операциялар

Феникс бағдарламасының басты ерекшелігі – барлау ақпаратын жинау болды. Содан кейін ВК мүшелері тұтқындалып, қайта тәрбиеленді немесе өлтірілді. Операцияны жүзеге асыруда басымдық бағдарламаның негізгі операциялық құралы ретінде әскери емес, жергілікті үкімет ополчениелері мен полиция күштеріне берілді. Журналист Дуглас Валентайнның айтуынша, "Феникстің ең маңызды ерекшелігі – ол әскерилерді емес, азаматтық тұрғындарды нысанаға алды". Феникс бағдарламасы коммунист деп күдіктілерді тұтқындауға және соттауға мүмкіндік беретін арнайы заңдар негізінде жүзеге асырылды. Жеке мүдделер үшін негімсіз айыптаулар жасау сияқты құқықбұзушылықтардың алдын алу үшін, сондай-ақ тұтқындау алдында жеткілікті дәлелдер жинамайтын ынтасы жоқ шенеуніктерді тежеу үшін, заңдар күдікпенің нысанасы болған адамды айыптау үшін үш тәуелсіз дәлел көзін талап етті. Егер ВК мүшесі кінәлі деп танылса, ол екі жылға бас бостандығынан айырылып, екі жылдық мерзімдерді қайта-қайта ұзарту арқылы жалпы алғанда алты жылға дейін жазасын өтей алатын еді. MACV 381-41 директивасына сәйкес, Феникстің мақсаты – ВК-ға "мылтықпен нысана алу арқылы шабуыл жасау, мылтықпен емес, саяси көшбасшыларды, басқару/бақылау элементтерін және ВКИ [Вьетконг инфрақұрылымы] белсенділерін анықтау", – делінген. Коммунистер ВКИ-ді Революциялық инфрақұрылым деп атады. Кездейсоқ қоршаулар мен тінтірулер, жазықсыз азаматтарды ұзақ уақытқа ұстап тұру және атыс күшін шамадан тыс пайдалану сияқты қатаң операциялар азаматтық халыққа кері әсер етті. Тергеуден алынған ақпарат көбінесе ВК мүшелерін табу және өлтіру мақсатындағы "іздеу және жою" операцияларын жүргізу үшін қолданылды. Феникс бағдарламасында қаза тапқандардың 87%-ы дәстүрлі әскери операциялар кезінде қаза тапты. Көптеген қаза тапқандар ВКК мүшелері ретінде әскери қақтығыстардан кейін ғана анықталды, олардың көпшілігін Вьетконг бастады. 1970 жылдың қаңтарынан 1971 жылдың наурызына дейін бағдарлама нәтижесінде қаза тапқандардың 94%-ы әскери операциялар кезінде қаза тапты (10 443 ВКИ-дің 9 827-сі). Әскери барлау офицері К. Бартон Осборн "Мен тұтқындалғандардың бірінің құлағына 6 дюймдік ағаш тіреуін және оның миын өлтіргенше соққылауын көрдім. Жергілікті ауылдардың бірінде жергілікті саяси білім беру кадрларының бір бөлігі деп күдіктелген вьетнамдық әйелді аштықтан өлтірді (құлыпта). Әйелдердің кіндігіне және еркектердің мүшелеріне бекітілген жабық телефондар сияқты электрондық құралдарды қолданып, оларды мойынсұнуға мәжбүрледі". Осборнның бұл мәлімдемесін автор Гари Кулик жоққа шығарды, ол Осборнның артық айтқан, қарама-қайшылықты және жалған мәлімдемелер жасағанын, ал оның әріптестері оның "қарсы пікірлерді" айтуға ұнайтынын және "назар аудару үшін жиі артық айтатынын" мәлімдеді. Осборн Феникс бағдарламасы іске асырылғанға дейін 1967-1968 жылдары I корпуста АҚШ теңіз жаяу әскерлерінің құрамында қызмет етті. Азаптаулар Оңтүстік Вьетнам күштері тарапынан жүзеге асырылды, ЦРУ және арнайы күштер бақылаушы рөл атқарды.

The chief aspect of the Phoenix Program was the collection of intelligence information. VC members would then be captured, converted, or killed. Emphasis for the enforcement of the operation was placed on local government militia and police forces, rather than the military, as the main operational arm of the program. According to journalist Douglas Valentine, "Central to Phoenix is the fact that it targeted civilians, not soldiers". The Phoenix Program took place under special laws that allowed the arrest and prosecution of suspected communists. To avoid abuses such as phony accusations for personal reasons, or to rein in overzealous officials who might not be diligent enough in pursuing evidence before making arrests, the laws required three separate sources of evidence to convict an individual targeted for neutralization. If a suspected VC member was found guilty, they could be held in prison for two years, with renewable two year sentences totaling up to six years. According to MACV Directive 381 41, the intent of Phoenix was to attack the VC with a "rifle shot rather than a shotgun approach to target key political leaders, command/control elements and activists in the VCI [Viet Cong Infrastructure]." The VCI was known by the communists as the Revolutionary Infrastructure. Heavy handed operations—such as random cordons and searches, large scale and lengthy detentions of innocent civilians, and excessive use of firepower—had a negative effect on the civilian population. Intelligence derived from interrogations was often used to carry out "search and destroy" missions aimed at finding and killing VC members. 87% of those killed during the Phoenix Program were killed in conventional military operations. Many of those killed were only identified as members of the VCI following military engagements, which were often started by the Viet Cong. Between January 1970 and March 1971, 94% of those killed as a result of the program were killed during military operations (9,827 out of 10,443 VCI killed).</blockquote>Military intelligence officer K. Barton Osborne reports that he witnessed "the use of the insertion of the 6 inch dowel into the canal of one of my detainee's ears, and the tapping through the brain until dead. The starvation to death (in a cage), of a Vietnamese woman who was suspected of being part of the local political education cadre in one of the local villages The use of electronic gear such as sealed telephones attached to both the women's vaginas and men's testicles [to] shock them into submission." Osborne's claims have been refuted by author Gary Kulik, who states that Osborne made exaggerated, contradictory and false claims and that his colleagues stated that he liked making "fantastic statements" and that he "frequently made exaggerated remarks in order to attract attention to himself." Osborne served with the United States Marine Corps in I Corps in 1967–1968 before the Phoenix Program was implemented. Torture was carried out by South Vietnamese forces with the CIA and special forces playing a supervisory role.

Мақсатты түрде өлтіру

Феникс операциялары көбінесе нысаналарды өлтіруді немесе оларды өзге жолдармен жоюды мақсат ететін. PRU бөлімшелері даулы аймақтарда қарсылық күтіп, көбінесе алдымен ату принципімен жұмыс істеді. 1968 жылы екі ай бойы Феникс бағдарламасының барлау байланыс офицері болған, сондай-ақ "Ерен қызмет орденімен" марапатталған лейтенант Винсент Окамото былай деді:

«Проблема мынада еді – қара тізімдегі адамдарды қалай табуға болады? Олардың мекенжайы мен телефон нөміріңіз болмайды. Кәдімгі процедура бойынша ауылға барып, бір адамды ұстап алып: «Нгуен сондай-сондай қайда?» деп сұрайтын. Көбінесе адамдар қорқып, ештеңе айтпайтын. Содан кейін Феникс тобы хабаршыны алып, басына құм қап кигізіп, екі ойық жасап, көре алу үшін, мойнына ұзын бау сияқты сым байлап, ауылды аралап жүріп: «Нгуеннің үйінен өткенде басыңды қиқымда» дейтін. Содан кейін сол түні Феникс қайта оралып, есікті соғып: «Ақпанның біріншісі, ақымақ!» дейтін. Есікті ашқан адамды дереу өлтіретін. Олардың ойынша, есікті ашқан кез келген адам – коммунист, тіпті оның отбасы мүшелері де. Кейде олар лагерьге құлақтар әкеліп, адамдарды өлтіргенін дәлелдейтін. Уильям Колби бұл бағдарламаның кісі өлтіру бағдарламасы екенін жоққа шығарып, былай деді: «Оны кісі өлтіру бағдарламасы деп атау – абсурд. Олар тірі күйінде бізге өлгеннен гөрі көбірек пайдалы болды, сондықтан оларды тірідей ұстау мақсатында болдық». Оның далалық офицерлерге берген нұсқауларында: «Біздің оқытуымыз осы нысаналарды тірі ұстаудың және VCI [АҚШ қызметкерлері] туралы олардың білетін ақиқатты анықтау үшін интеллектуалды және заңды тергеу әдістерін қолданудың маңыздылығын атап көрсетеді. [АҚШ қызметкерлеріне] кісі өлтіруге немесе құрлықтағы соғыс ережелерін өзге де бұзуға қатаң тыйым салынған».

Стратегиялық және операциялық әсері

1968 және 1972 жылдар аралығында «Феникс» бағдарламасы ресми түрде 81 740 адамды «бейтараптандырды» (яғни түрмеге қамады, дезертирлікке көндірді немесе өлтірді), олардың барлығы Вьетконг мүшелігіне күдікпен қараған. Олардың 26 369-ы қаза тапты, ал Сеймур Херштің мәліметінше, Оңтүстік Вьетнамның ресми статистикасы бойынша 41 000 адам өлтірілген. Көптеген Вьетконг мүшелері жойылды, ал 1969-1971 жылдар аралығында бағдарлама маңызды аймақтарда Вьетконг инфрақұрылымын жоюда үлкен жетістікке жетті. Бағдарламада қаза тапқандардың 87 пайызы Оңтүстік Вьетнам және американдық күштердің жүргізген әскери операцияларымен байланысты болды, ал қалғандары «Феникс» бағдарламасының жедел жұмыскерлерімен өлтірілді. 1970 жылы коммунистік жоспарлар үкіметтің бейбітшілік орнату бағдарламасына шабуыл жасауға және әсіресе «Феникс» бағдарламасының қызметкерлерін нысанаға алуға баса назар аударды. Вьетконг адам өлтіру квоталарын енгізді. Мысалы, 1970 жылы Солтүстік Вьетнамның солтүстігіндегі Дананг маңындағы коммунистік шенеуніктер өздерінің қатысушыларына үкіметтің «қатыгездік танытқан» деп санайтын 1400 адамын өлтіруді және бейбітшілік бағдарламасына қатысқандарды «жоюды» бұйырды. Солтүстік Вьетнамның бірнеше шенеунігі «Феникс» бағдарламасының тиімділігі туралы мәлімдеме жасады. Уильям Колбидің айтуынша, «1975 жылдан бері мен Солтүстік және Оңтүстік Вьетнам коммунистерінен естіген көптеген сөздердің ішінде, олардың пікірінше, 1960-1975 жылдар аралығындағы ең қиын кезең 1968-1972 жылдар аралығы болды, осы уақытта «Феникс» бағдарламасы жұмыс істеді». ЦРУ «Феникс» арқылы Вьетконгтың әр провинциядағы жеке тұлғаларын және құрылымын анықтауға мүмкіндік алғанын мәлімдеді. Стюарт А. Херрингтонның сөзіне сүйенсек: ««Феникс» бағдарламасының тиімділігіне қарамастан, коммунистер оны өте тиімді деп санады. Олар оны революцияның өміршеңдігіне қауіп деп қарады, себебі көлеңкедегі үкіметті жою арқылы азаматтарды бақылау құралдары жойылды. Соғыс аяқталғаннан кейін Солтүстік Вьетнам «Феникс» бағдарламасында жұмыс істегендерге ерекше қарым-қатынас жасады, оларды революцияға төнген өлім қаупі деп есептеді».

Between 1968 and 1972, Phoenix officially "neutralized" (meaning imprisoned, persuaded to defect, or killed) 81,740 people suspected of VC membership, of whom 26,369 were killed, while Seymour Hersh wrote that South Vietnamese official statistics estimated that 41,000 were killed. A significant number of VC were killed, and between 1969 and 1971, the program was quite successful in destroying VC infrastructure in many important areas. 87 percent of those killed in the program were attributed to conventional military operations by South Vietnamese and American forces; the remainder were killed by Phoenix Program operatives. By 1970, communist plans repeatedly emphasized attacking the government's pacification program and specifically targeted Phoenix officials. The VC imposed assassination quotas. In 1970, for example, communist officials near Da Nang in northern South Vietnam instructed their assassins to "kill 1,400 persons" deemed to be government "tyrant[s]" and to "annihilate" anyone involved with the pacification program. Several North Vietnamese officials have made statements about the effectiveness of Phoenix. According to William Colby, "in the years since 1975, I have heard several references to North and South Vietnamese communists who state that, in their mind, the toughest period that they faced from 1960 to 1975 was the period from 1968 to '72 when the Phoenix Program was at work." The CIA said that through Phoenix they were able to learn the identity and structure of the VCI in every province. According to Stuart A. Herrington: "Regardless of how effective the Phoenix Program was or wasn't, area by area, the communists thought it was very effective. They saw it as a significant threat to the viability of the revolution because, to the extent that you could carve out the shadow government, their means of control over the civilian population was dealt a death blow. And that's why, when the war was over, the North Vietnamese reserved special treatment for those who had worked in the Phoenix Program. They considered it a mortal threat to the revolution."

Қоғамның жауабы және сот ісін жүргізу

Феникс бағдарламасы жұмыс істеген кезеңнің көп бөлігінде американдық қоғамға не Вашингтондағы американдық шенеуніктерге кеңінен белгілі болған жоқ. 1970 жылы автор Фрэнсис Фицджеральд сол кездегі АҚШ Ұлттық қауіпсіздік кеңесшісі Генри Киссинджерге бағдарламаға қарсы бірнеше аргументтер келтірді, олар «Көлдегі от» еңбегінде қамтылған. Фениксті алғашқылардың бірі ретінде ашық сынаған Эд Мерфи, 1970 жылы бейбітшілік қозғалысының белсендісі және бұрынғы әскери барлаушы болды. Кейін АҚШ Конгресінде бірқатар тыңдаулар өтті. 1971 жылы «Вьетнамдағы АҚШ көмек бағдарламалары» тақырыбындағы тыңдаудың соңғы күнінде К. Бартон Осборн Феникс бағдарламасын «бейкүнә, стерильді кісі өлтіру бағдарламасы» деп сипаттады. CBC News телеарнасына берген сұхбатында ол бағдарламаның негізінен қастандық бағдарламасы болғанын, сонымен қатар азаптауды да қамтығанын айтты. Олар тергеуге қатысты адамдарды қорқыту үшін күдіктілерді тікұшақтан лақтырып жіберіп өлтірген. Гари Кулик «ешкім ешбір тұтқынның тікұшақтан лақтырылмағаны туралы жоқ гипотезаны дәлелдей алмайды» деп мойындаса да, «мұндай оқиғалардың ешқайсысы расталмаған» және тікұшақтың ішіндегі шу тергеу жүргізуді мүмкінсіз етеді деп мәлімдеді. Көп жағдайда, өзара қарым-қатынасы нашар вьетнамдықтар өздерінің жауларын «VC» деп көрсетіп, АҚШ әскерлеріне оларды өлтіруге мүмкіндік берді. Көп жағдайда Пхунг Хоң басшылары өздерін байыту үшін лауазымдарын пайдаланған қабілетсіз бюрократтар болды. Феникс бұл мәселені ай сайынғы бейтараптандыру квоталарын белгілеу арқылы шешуге тырысты, бірақ бұл көбінесе жалған мәлімдемелерге немесе одан да нашар, жалған ұстауларға әкелді. Кейбір жағдайларда аудандық шенеуніктер ВК-дан пара алып, кейбір күдіктілерді босатты. Феникс бағдарламасының теріс әсерлері жарияланғаннан кейін бағдарлама ресми түрде тоқтатылды, бірақ Оңтүстік Вьетнам үкіметімен бірлесіп F 6 жоспары атымен жалғасты.