Кіріспе
Ауыз әдебиеті – ауызша айтылатын немесе әнмен орындалатын, жазбаша әдебиеттен өзгеше әдебиет түрі. Ауыз әдебиетінің көп бөлігі жазылып алынса да, оның түпнұсқасы сөздік болған. Антропологтар ауыз әдебиеті мен халық әдебиетіне қатысты әртүрлі анықтамалар бергендіктен, оған бір тұрақты анықтама жоқ. Жалпы алғанда, ауыз әдебиеті – ауызша таратылып, белгілі бір нысаны жоқ әдебиет деп есептеледі. Оған ұрпақтан ұрпаққа ауызша жеткен әңгімелер, аңыздар және тарихы кіреді.
Oral literature, orature, or folk literature is a genre of literature that is spoken or sung as opposed to that which is written, though much oral literature has been transcribed. There is no standard definition, as anthropologists have used varying descriptions for oral literature or folk literature. A broad conceptualization refers to it as literature characterized by oral transmission and the absence of any fixed form. It includes the stories, legends, and history passed through generations in a spoken form.
Өмірбаян
Сауаттылыққа дейінгі қоғамдардың, анықтама бойынша, жазба әдебиеті жоқ, бірақ ауыз әдебиеті болып табылатын халық эпостары, халықтық әңгімелер (ертегілер мен мысалдарды қоса алғанда), халықтық драма, мақал-мәтелдер мен халық әндері сияқты бай және әртүрлі ауызша дәстүрлері болуы мүмкін. Тіпті оларды фольклоршылар мен паремиографтар сияқты ғалымдар жинап, жариялаған кезде де, нәтиже көбінесе "ауызша әдебиет" деп аталады. Ауызша әдебиеттің әр түрлі жанрлары ғалымдарға жіктеу қиындықтарын туғызады, себебі қазіргі цифрлық дәуірдегі мәдени динамизм. Сауатты қоғамдар ауызша дәстүрді жалғастыруы мүмкін, әсіресе отбасы ішінде (мысалы, ұйықтағанға дейінгі әңгімелер) немесе бейресми әлеуметтік құрылымдарда. Қалалық аңыздарды айту ауыз әдебиетінің мысалы ретінде қарастырылуы мүмкін, сондай-ақ әзіл-қалжыңдар мен ауызша поэзия, оның ішінде Рассел Симмонстың Def Poetry телеарнасында көрсетілген слэм поэзиясы; орындаушылық поэзия – жазу түрінен саналы түрде бас тартатын поэзия жанры. Ауызша әдебиет көбінесе мәдениеттің негізгі құралы болып табылады, бірақ әдебиеттен күткендей көптеген жолдармен жұмыс істейді. Угандалық ғалым Пио Зириму оксюморонды болдырмау үшін "оратура" терминін енгізді, бірақ "ауызша әдебиет" академиялық және танымал жазуларда жиі қолданылады. Саймон Гиканди (Routledge, 2003) редакциялаған "Африка әдебиетінің энциклопедиясы" мынадай анықтама береді: "Оратура – сөз арқылы берілетін нәрсе, ал ол сөз тіліне негізделгендіктен, тірі қоғамда ғана өмірге келеді. Қоғамдық өмірдің әлсіреген жерінде ауызша сөйлеу өзінің мағынасын жоғалтады және өледі. Ол үшін тірі әлеуметтік ортадағы адамдар қажет: оған өмірдің өзі қажет". Кимани Ньогу мен Херве Маупеу (2007) редакциялаған "Шығыс Африкадағы әндер мен саясат" кітабында (204-бет) терминді ұсынған Зириму оратураны "сөзді эстетикалық өрнек құралы ретінде пайдалану" деп анықтайды (Нгги ва Тхионго, 1988). Экхард Брайтингердің "Жаңа идиомалар мен өзгеше өрнек түрлерін анықтау" (Rodopi, 1996, 78-бет) еңбегінде былай делінген: "Бұл кез келген "ауызша қоғам" сөзді сақтап қалу үшін белгілі бір құралдарды жасауы керек дегенді білдіреді. Біз оратураның барлық жанрларын фольклордың біртұтас кешеніне жататын деп есептейміз". Зиримудің оратура тұжырымдамасына сүйене отырып, Мбубе Нви Акеери батыс теориялары ауызша әдебиетті, әсіресе Африка сияқты аймақтардың жергілікті әдебиетін тиімді түрде түсіре алмайтынын түсіндірді. Себебі, бұл жерлердегі ауызша дәстүрлерде сөзбен ғана жеткізе алмайтын элементтер бар, мысалы, қимыл-қозғалыс, би және әңгімеші мен тыңдаушы арасындағы өзара әрекеттесу. Нви Акееридің пікірінше, ауызша әдебиет – тек әңгіме ғана емес, сонымен қатар өнер көрсетілімі.
Ауызша әдебиет тарихы
Ауызша дәстүр ауызша жеткізудің жарқын тәжірибесі бар қоғамдарда ауызша әдебиетті және кез келген жазбаша әдебиетті, оның ішінде күрделі жазбаларды қамтитын жалпы термин ретінде қарастырылады. Бұған, сондай-ақ, осы формалармен өзара әрекеттесетін, олардың көрінісін кеңейтетін немесе қосымша көркемдік құралдар ұсынатын бейнелеу және сахналық өнер де жатуы мүмкін. Осылайша, егер жергілікті тілде «ауызша әдебиет» дегенді нақты беретін тіркес болмаса да, бүгінгі түсінік бойынша «ауызша әдебиет» дегеніміз – қоғам мүшелері арасындағы терең және ортақ мәдени істерді ауызша жүргізу үшін қолданылатын білімнің барлық немесе бір бөлігі болып саналады. Осы тұрғыдан алғанда, ауызша хабарлама – бұл ежелгі тәжірибе және ұғым, ол тіл пайда болғаннан бері білім мен мәдениеттің ауызша түрінде таратылуының бастапқы кезеңдеріне тән. Сондықтан, «ауызша әдебиет» деп аталатын нәрсе, тарих жазбаларының пайда болуына дейін, сурет салу мен жазу сияқты ауызша емес құралдарда да танылған. «Ауызша әдебиет» ұғымы 19 ғасырға дейінгі алғышарттардан кейін Гектор Мунро Чадвик пен Нора Кершо Чадвик еңбектерінде, атап айтқанда «Әдебиеттің өсуі» (1932–40) атты салыстырмалы зерттемесінде кеңінен таралды. 1960 жылы Альберт Б. Лорд «Әңгімешінің әні» атты еңбегін жариялады, ол ежелгі және кейінгі мәтіндердегі ағылшындық пен орындау кезінде композицияда қолданылатын «ауызша формулалық» принциптерді, әсіресе қазіргі Шығыс Еуропалық жыраулардың ұзақ дәстүрлі әңгімелерін зерттеді. 1970 жылдардан бастап «ауызша әдебиет» термині әдебиеттанушылар мен антропологтар еңбектерінде қолданыла бастады: Финнеган (1970, 1977), Гёрг Каради (1976), Бауман (1986), Дүниежүзілік ауызша әдебиет жобасында және Cahiers de Littérature Orale журналындағы мақалаларда.
Саңыраулар мәдениеті
Саңырау адамдар ауызша емес, қолмен қарым-қатынас жасаса да, олардың мәдениеті мен дәстүрлері ауызша әдебиетпен бірдей деңгейде қарастырылады. Әңгімелер, әзілдер және өлеңдер жазба түрінде сақталмай, адамнан адамға ауыздан ауызға беріледі.