Кіріспе
Венесуэлада президент Уго Чавесті қайтару туралы референдум. 2004 жылғы 15 тамыздағы Венесуэла референдумы, сол кездегі Венесуэла президенті Уго Чавесті қызметтен қайтару қажеттігін анықтау мақсатында өткізілді. Қайтару референдумы 2004 жылғы 8 маусымда Ұлттық сайлау кеңесі (CNE) тарапынан жарияланды, себебі Венесуэла оппозициясы 1999 жылғы Конституцияда белгіленген қайтаруды іске асыру үшін қажетті қолдарды жинауға қол жеткізді. Референдум қорытындысы бойынша Чавесті қайтару қабылданбады (59% қарсы). Оппозициялық «Coordinadora Democrática» алаяқтық болғанын мәлімдеді және осы қорытындыны қолдайтын алдын ала есеп жариялады. «Картер орталығы» Рикардо Хаусманн мен Роберто Ригобонның зерттеуін бағалау үшін «Súmate» үкіметтік емес ұйымының өтініші бойынша мақала және статистикалық талдау жариялады, бұл орталықтың бастапқы қорытындыларын растады. 2006 және 2011 жылдары жарияланған статистикалық бағалаулар алаяқтық жасалғанын көрсетті.
The Venezuelan recall referendum of 15 August 2004 was a referendum to determine whether Hugo Chávez, then President of Venezuela, should be recalled from office. The recall referendum was announced on 8 June 2004 by the National Electoral Council (CNE) after the Venezuelan opposition succeeded in collecting the number of signatures required by the 1999 Constitution to effect a recall. The result of the referendum was not to recall Chávez (59% no). The opposition Coordinadora Democrática declared that fraud had taken place and published a preliminary report supporting the conclusions. The Carter Center released a paper and statistical analysis at the request of the NGO Súmate to evaluate a study by Ricardo Hausmann and Roberto Rigobon, reaffirming the center's original conclusions. Statistical evaluations published in 2006 and 2011 concluded that fraud was committed.
Үндеу
Бұл механизм 1999 жылы Венесуэла заңдарына Ұлттық Конституциялық Ассамблея жаңа Конституциясы арқылы енгізілді және референдумда сайлаушылармен бекітілді. Оның шарттарына сәйкес, сайланған лауазымды тұлғаға қатысты өтінішхатқа тиісті сайлаушылардың 20 пайызы қол қойса, қайта шақыру референдумы өткізілуі мүмкін. Осылайша, 2004 жылы президентті қайта шақыру үшін ұлттық сайлаушылардың 20 пайызы, яғни 2,4 миллион қол қою қажет болды.
Наразылықтар
2003 жылдың ақпан айында Ұлттық сайлау кеңесі референдумды қайтадан өткізуді сұрап ұсынылған қолтаңбаларды екінші рет қарау қажеттігін мәлімдеді. Бұл шешімге қарсы наразылық 2004 жылдың 27 ақпанында Каракаста және елдің тағы он бес қаласында бес күн бойы жалғасты. Оппозиция мен үкімет арасындағы қолтаңбалар бойынша келіссөздер наразылықтың аяқталуына әкелді. Наразылықтар барысында 9 адам қаза тапты, оның кем дегенде 4-і қауіпсіздік күштерінің іс-қимылынан, жүздеген адам жарақат алды және 300 адам тұтқындалды. 2003 жылдың қараша айында оппозиция жаңа қолтаңба жинады, нәтижесінде төрт күн ішінде 3,6 миллион қол қойылды. CNE өтінішті қабылдамады, олардың пікірінше, тек 1,9 миллион қол жарамды, 1,1 миллионы күмәнді, ал 460 мыңы мүлдем жарамсыз болды. Өтінішті екінші рет қабылдамауға наразылық білдіріп, туған көтеріліс салдарынан 9 адам қаза тапты, 339 адам тұтқындалды және 1200 адам жарақаттанды. Өтініш берушілер Венесуэла Жоғарғы Сотының Сайлау палатасына шағым түсірді. Палата даулы 800 мыңнан астам қолтаңбаны қалпына келтіріп, жалпы санын 2,7 миллионға жеткізді, бұл референдумды өткізу үшін қажетті 2,4 миллионнан асты. Бірақ бір аптадан кейін Жоғарғы Соттың Конституциялық палатасы Сайлау палатасының шешімін жоққа шығарды, оның бұл шешімді қабылдауға құқығы жоқ екенін мәлімдеді. Қол қойғандардың тізімін үкімет жинады. Өтінішке қол қойғандардың есімдері «Таскон тізімі» деп белгіленген онлайн-ресурста жарияланды. Венесуэла жұмысшылар конфедерациясының президенті Associated Press агенттігіне берген сұхбатында Чавес үкіметінің үкіметтік министрліктерде, мемлекеттік мұнай компаниясында, мемлекеттік су компаниясында, Каракас метросында, мемлекеттік ауруханаларда және Чавес партиясы басқаратын муниципалитеттерде қолтаңба жинағандарды жұмыстан шығара бастағанын мәлімдеді. Associated Press сондай-ақ Венесуэланың Денсаулық сақтау министрінің өтінішпен байланысты жұмыстан босатуды «Президент Чавесқа қарсы референдумды іске қосуға қол қойғандардың барлығы Денсаулық сақтау министрлігінен босатылуы керек» деп негіздегенін келтірді. Бірнеше күннен кейін ол бұл мәлімдемесінен бас тартып, бұл оның жеке пікірі екенін, мемлекеттік саясатқа қатысы жоқ екенін айтты. Кейін CNE 2004 жылдың мамырында тексерілген қолтаңбалардың 15 863-і 2003 жылы қайтыс болған адамдарға тиесілі екенін мойындады.
Уақыт
Референдумға белгіленген күн маңызды болды: егер дауыс беру 19 тамызда немесе одан кейін өткізілсе, Чавес өзінің алты жылдық мерзімінің бесінші жылына кірген болар еді, және егер оны қызметтен алынса, вице-президент Хосе Висенте Рангель президенттік өкілеттіктің қалған бөлігін іске асырған болар еді (жоғарыда аталған Конституцияның 233-бабына сәйкес). 15 тамызға белгіленген дауыс беру кезінде Чавес өзінің мерзімінің соңғы екі жылына әлі кірмеген еді; демек, қолайсыз нәтиже келесі 30 күн ішінде жаңа президенттік сайлаудың өткізілуіне әкелген болар еді. Чавес егер қызметтен алынса, сайлауға қатысуға ниетті екенін мәлімдеді; алайда оппозициялық топтар оның мұндай мүмкіндікке ие болмайтынын айтты.
Науқан
2004 жылдың мамыр айының соңында, CNE референдум күнін белгілегеннен бастап, тамыздың 15-іне дейін, екі тараптың да жеңіске көз жеткізген күрес жүрді.
Пікірсауалдар
2003 жылы және 2004 жылдың басында Чавесқа қолдау төмен болғанымен, сайлау кампаниясы басталғанда сауалнамалардың нәтижелері өзгерді. Көптеген сауалнамалар, тіпті 2003 және 2004 жылдың басында Чавесқа қолдау көрсетпеген оппозициялық топтармен байланысты фирмалардың жүргізген сауалнамалары да, референдумға дейінгі апталарда қайта шақыруға қарсы дауыс беретінін болжады. Алдыңғы айлар мен апталарда оппозициялық және Чавесті қолдайтын топтар жүргізген сауалнамалардың нәтижесінде "жоқ" дауысы 5%-дан 31%-ға дейін артықтап жеңіске жететіні күтілді. Мысалы, оппозиция тапсырысымен жұмыс істеген Greenberg Quinlan Rosner Research (GQR) Inc. және DATOS компаниялары 2004 жылдың маусым айында "жоқ" дауысының 5% және 12% артық екенін анықтады; ал Datanálisis маусым айында Чавес үшін 14% артық деп көрсетті. 11 тамызда Роберт Дженсен соңғы сауалнамалар бойынша "жоқ" дауысының басымдығы 8%-дан 31%-ға дейін ауысқанын жазды.
Референдум күні
Сайлау учаскелері 2004 жылдың 15 тамызында Венесуэла уақыты бойынша сағат 6-да ашылды. Күндіз, 70% қатысу көрсеткісіне, ұзақ кезектерге және жаңа электрондық дауыс беру құралдары мен саусақ іздерін сканерлеудің қолданылуынан туындаған кешігулерге байланысты сайлау органдары дауыс беруді екі рет ұзартуға келісті: алдымен мерзімді кешкі сағат 8-ге дейін төрт сағатқа ұзарту, содан кейін кешкі сағат 12-ге дейін тағы төрт сағатқа ұзарту туралы хабарланды. Рекордтық сандағы сайлаушылар 59% дауыспен қайта шақыруға қарсы шықты. Венесуэлада сайлау процесін бақылау үшін келген АҚШ-тың бұрынғы президенті Джимми Картер, шыдамдылықпен күтіп тұрған венесуэлалық сайлаушылар туралы: «Мен өмірімде мұндай үлкен қатысуды көрген емеспін» деді. Бұрынғы президенттік сайлауларда қатысу көрсеткіші шамамен 55% болған. 18 жасқа толған барлық венесуэлалық азаматтар, соның ішінде шетелде тұратындар да, сайлауға қатыса алатын болды: шетелдегі венесуэлалық елшіліктер мен консулдықтарда сайлау учаскелері құрылды.
Пародиялық жазба
Жергілікті уақыт бойынша 15 тамызда сағат 15:50-де CNE ректоры Хорхе Родригес және CNE президенті Франсиско Карраскверо ұлттық теледидар арқылы бір аудиодискіні тапқандарын хабарлады. Дискіде Каррасквероның дауысын еліктейтін жазбада оппозицияның референдумда 11,436,086 "иә" дауысымен жеңіске жеткені және осылайша Чавестің өкілеттігі жойылғаны айтылған. Бұл дауыс беру пункттері жабылуға бірнеше сағат қалғанда болғандықтан және Карраскверо жазбаны жалған деп мәлімдегендіктен, бұл референдумды саботаждау әрекеті сияқты көрінді. Бас прокурорға оқиғаны толыққанды тергеп, жалған аудиожазба жасауға қатысқандарды анықтап, ұстауға тапсырма берілді. Журналист Фаусто Малаве RCR телеарнасына берген сұхбатында бұл жазбаның кем дегенде екі айдан бері қала көшелерінде таралып жүрген пародия екенін айтты. Ол осы жазбаның тек қазір ғана жұртшылық назарына түскеніне таңырды және CNE оған қаншалықты мән бергеніне алаңдаушылық білдірді.
Сайлау алаяқтықтары туралы шағымдар
Алдын ала нәтижелер жарияланғаннан кейін оппозициялық Coordinadora Democrática партиясы өз деректері бойынша (Penn, Schoen & Berland жүргізген сауалнама, оны референдумды ұйымдастырған Súmate үкіметтік емес ұйымының еріктілері жүргізді), «Иә» дауысы 59%-ға, ал «Жоқ» дауысы 40%-қа жетті деп мәлімдеді. Coordinadora Democrática сондай-ақ баспасөзге дауыс саналған кезде оппозиция өкілдерінің қатыспағанын және физикалық бюллетеньдер әлі ескерілмегенін хабарлады. Coordinadora Democrática өкілі, конституциялық заңгер Тулио Альварес «Демократияға қарсы алаяқтық» атты алдын ала есеп жариялады. Бұл есеп 14 тақырыптық салаға бөлінген 40 маманның жұмысының нәтижесі болды және «сапалық, үздіксіз, іріктелген, жаппай алаяқтық» қолмен және автоматтандырылған процедураларда орын алғанын көрсетті. Осы себепті коалиция процеске наразылық білдіруге шешім қабылдады. Есепте Венесуэлада сайлаушылар тізіміндегі орташа көрсеткіштердің бұзылғаны және екі айдың ішінде сайлаушылар санының 48-ден 53%-ға дейін өскені анықталды. Яғни, ешқашан дауыс бермеген шамамен 1,8 миллион адам есепке алынған, бұл есеп бойынша, қолмен дауыс беруде алаяқтық жасау үшін тірі жоқ адамдардың тізімін пайдалану арқылы жасалған. Зерттеуде жаңа тіркелгендердің көп бөлігі ауылдық және қалалық жерлердегі қолмен дауыс беру орталықтарына бағытталғаны, бұл электрондық алаяқтықты «Жоқ» дауысына бағытталған дауыс беру тенденциясымен жасыруға бағытталған әрекет екені айтылады. Автоматтандырылған процесте дауыс берудің 28%-ы манипуляцияланғаны анықталды, бұл «Ұлттық сайлау комиссиясының және автоматтандыруды жүзеге асырған компанияның лауазымды тұлғаларын кінәлі етеді». Сондай-ақ, CANTV-ден алынған деректерге сәйкес, бюллетеньдерді басып шығару алдында машиналарға және машиналардан трафик болғаны анықталды, бұл «коммуникацияның екі бағыттағы болуын» көрсетеді және «коммуникацияға араласу үлгісі» байқалды. Белгілі бір уақыттарда ақпаратты қабылдау, жіберу және манипуляциялау үшін трафик шоғырландырылды, бұл «рұқсат етілген уақыттан тыс, таңғы сағат 7:00-ден бастап» болды, ал процесс аяқталғаннан кейін ғана машина қосылатыны белгіленген еді. Кейбір тараптар 2004 жылғы Венесуэла референдумындағы сайлау процесіне орталықтың қолдауын күмәндандырды. Fox News телеарнасының Doug Schoen, U.S. News & World Report тілшісі Майкл Баронға: «Біздің ішкі дереккөздер Венесуэланың орталық комиссиясында алаяқтық болғанын айтады. Заң бұзушылықтар мен алаяқтық туралы көптеген хабарлар бар, олардың көпшілігі өткен аптада The Wall Street Journal газетінде Мэри Анастасия О'Грэйди жазғандай жақсы жазылған. Картер мұның ешқайсысына алаңдамайды және Чавестің «әділ және түзу» жеңіске жеткенін мәлімдейді», - деді. Картер орталығы бұл айыптауларды зерттеп, бастапқы қорытындыларын растайтын есеп пен статистикалық талдау жариялады.
Процестерді растау
Дауыс берудің алдындағы күні АҚШ-тың бұрынғы президенті Джимми Картер дауыс берудің тыныш және тәртіпті өтетініне сенім білдірді. Картер: «Флоридадағы 2000 жылғы нәтижелерге қарағанда, одан да қанағаттанарлық нәтижелер күтілуде» деді. 2004 жылғы 16 тамыз күні Картер мен Америка мемлекеттері ұйымының Бас хатшысы Сесар Гавирия CNE жариялаған алдын ала нәтижелерді мақұлдап, бірлескен баспасөз конференциясын өткізді. Картердің сөзіне göre, бақылаушылардың қорытындылары «Бүгін Ұлттық сайлау кеңесі жариялаған жартылай нәтижелермен сәйкес келеді», ал Гавирия ұйымның сайлауды бақылау миссиясының мүшелері «процесте алаяқтық белгілері табылған жоқ» деп қосты. Дауыс беруде «кең таралған алаяқтық» болды деп мәлімдеген оппозиция өкілдеріне тікелей үндеу жасаған Картер, барлық венесуэлалықтарды «нәтижелерді қабылдауға және болашақ үшін бірлесіп жұмыс істеуге» шақырды. АҚШ-тың Америка мемлекеттері ұйымындағы тұрақты өкілі Джон Мейсто референдумның нәтижесі «өздігінен түсінікті» екенін айтты, сондай-ақ венесуэлалық демократияға ұмтылыс «бір сайлау процесімен немесе референдуммен аяқталмайды» деп мәлімдеді және «Венесуэланың демократиялық жолмен сайланған үкіметін барлық азаматтарының заңды мүдделерін, құқықтарын және тілектерін ескеруге және мойындауға» шақырды. АҚШ Сенатындағы куәлігінде Мейсто Картердің «қолдарды санау мәселесін шешуде азаматтардың пікіріне техникалық бөгделіктен гөрі басымдық беру керек» дегенін айтты. Еуропалық Одақ бақылаушылары сайлауды бақыламады, себебі Чавес әкімшілігі олардың қатысуына тым көп шектеулер қойды.
Талдау
Гарвард университетінің экономистері Рикардо Хаусманн мен MIT Sloan School of Management-тің Роберто Ригобоны Суматтың өтініші бойынша референдум кезінде алаяқтық болу мүмкіндігін талдау үшін статистикалық талдау жүргізді. Олар үкімет жүргізген дауыс үлгілерінің барлық округтерді кездейсоқ түрде бейнелемейтінін анықтады, сондай-ақ ЧАВЕС қолдаған CNE-нің "18 тамыздағы аудит үшін Картер орталығы ұсынған кездейсоқ сандарды генерирлеу бағдарламасын пайдаланудан бас тартып, оның орнына өз компьютеріне орнатылған және өз кілттік сөзімен бастамаланған бағдарламасын қолданғанын" атап өтті. Олар оппозиция өкілдері мен халықаралық бақылаушыларға сайлау күні компьютерлік орталыққа жақындауға рұқсат берілмегенін де көрсетті. "Уолл-стрит журналында" Джонс Хопкинс университетінің компьютер ғылымы профессоры: "Хаусманн/Ригобонның зерттеуі қазіргі уақытта айтылып жатқан көптеген күдіктерге қарағанда сенімдірек" деді. Картер орталығы бұл күдіктерді зерттеп, статистикалық талдау қоса, құжат жариялады. Онда аудит үлгісіндегі деректер, әсіресе "Иә" дауыс бергендер саны мен әрбір тексерілген дауыс беру орталығындағы петицияға қол қойғандар саны арасындағы статистикалық байланыс, еліміз бойынша алынған нәтижелермен сәйкес келетіні және Картер орталығының бұрынғы қорытындыларын растайтыны айтылды. Хавьер Корралес Foreign Policy журналында оппозицияның "нәтижелерге емес, халықаралық бақылаушылардың сайлау кеңесінің нәтижелерді тексерудегі нашарлығын оңай қабылдауына таңырқағанын" жазды. Аудитке алынған үлгілерді үкімет бақылауындағы Ұлттық сайлау кеңесі таңдады және оппозицияның пікірінше, олар статистикалық тұрғыдан сенімді болу үшін жеткілікті көлемде емес еді. Сайлау бақылаушылары алаяқтық орын алмағанын мәлімдеді. Зерттеу кластерлік талдауды қолданып, дауыс беру куәліктеріндегі дауыс беру үлгілерінің айырмашылықтарын қарастырды, себебі сайлаушылар куәліктерге кездейсоқ түрде тағайындалған (әрбір дауыс беру орталығында әдетте компьютерлік және қолмен дауыс беру жүйелері үшін орташа есеппен 2 немесе 3 куәлік болды). Онда былай делінген: "[Венесуэланың] оппозициясы CNE берген ресми нәтижелерді жоққа шығаруға статистикалық дәлелдерге ие. Байқалған бұзушылықтар көптеген дауыс беру орындарында байқалды және бұзушылықтардың масштабы ресми нәтижелердің сайлаушылардың ниетін статистикалық сенімділікпен көрсететінін білдірмейді". Луис Рауль Перичи мен Дэвид А Торрес Ньюкомб Бенфорд заңына қарсы дауыс беруді зерттеді; Исбелия Мартин телекоммуникациядағы аномальды үлгілерді анықтады; Рикардо Хаусманн мен Роберто И. Ригобон экзит-поллмен байланысты үлгілерді талдады; Рауль Хименес әр округтегі жарамды дауыстардың, жарамсыз дауыстардың және дауыс беруден бас тартудың таралуын зерттеді; ал Густаво Дельфино мен Гильермо Салас кері шақыруды сұраған қолдар мен "иә" дауыстар арасындағы аномальды қатынас туралы хабарлады. Бұл бөлім Алисия Л. Каррикуиридің мақаласымен ашылады. Хаусманн мен Ригобонның бір мақаласы Картер орталығы дауласқан мақаланың кейінгі нұсқасы болып табылады және онда сол сынға жауап берілген.