Кіріспе
Құс түрлерінің туысқан түрлері
the related species
The South Island takahē (Porphyrio hochstetteri) is a flightless swamphen indigenous to New Zealand and the largest living member of the rail family. It is often known by the abbreviated name takahē, which it shares with the recently extinct North Island takahē. The two takahē species are also known as notornis. Takahē were hunted extensively by Māori and early European settlers, takahē's bones have been found in middens in the South Island. Fossil remains have also been found across the South Island. The bird was presumed by Western science to be another extinct species like the moa. Two years later, a group of sealers in Tamatea / Dusky Sound, Fiordland, encountered a large bird which they chased with their dogs. "It ran with great speed, and upon being captured uttered loud screams, and fought and struggled violently; it was kept alive three or four days on board the schooner and then killed, and the body roasted and ate by the crew, each partaking of the dainty, which was declared to be delicious." A second specimen was sent to Gideon Mantell in 1851, caught by Māori on Secretary Island, Fiordland. (Takahē were well known to Māori, who travelled long distances to hunt them. The bird's name comes from the Māori verb takahi, to stamp or trample.) Only two more South Island takahē were collected by Europeans in the 19th century. One was caught by a rabbiter's dog on the eastern side of Lake Te Anau in 1879. It was bought by what is now the State Museum of Zoology, Dresden, for £105, and destroyed during the bombing of Dresden in World War II. In excellent condition, it was purchased by the New Zealand government for £250 and was put on display; for many years it was the only mounted specimen in New Zealand, and the only takahē on display anywhere in the world. None of the sightings were authenticated, and the only specimens collected were fossil bones. The takahē was considered extinct. while preparing his classification of the museum's birds, Abbildungen von Vogelskeletten (1879–1895). He decided the skeletal differences between the Fiordland bird and Owen's North Island specimen were sufficient to make it a separate species, which he called Notornis hochstetteri, after the Austrian geologist Ferdinand von Hochstetter. Over the second half of the 20th century, the two Notornis species were gradually relegated to subspecies: Notornis mantelli mantelli in the North Island, and Notornis mantelli hochstetteri in the South. They were then incorporated into the same genus as the closely related Australasian swamphen or pūkeko (Porphyrio porphyrio), becoming a subspecies of Porphyrio mantelli. The North Island species (P. mantelli, as described by Owen) was known to Māori as moho; it is extinct and only known from skeletal remains and one possible specimen. Moho were taller and more slender than takahē, and share a common ancestor with living pūkeko. Although it was historically proposed that the two takahē species were unrelated, a genetic analysis published in 2024 suggested that both takahē species are each others closest relatives and likely descended from a single ancestor that colonised New Zealand, with the split between the two species dated at around 4 to 1.5 million years ago.
Оңтүстік арал тахакесі (Porphyrio hochstetteri) – Жаңа Зеландияға тән, ұшпайтын батпақ құсы және теміржол тұқымдасының ең ірі тірі өкілі. Көбінесе тахаке деген қысқаша атаумен танымал, оны жақында жойылған Солтүстік арал тахакесімен бөліседі. Екі тахаке түрі де ноторнис деп аталады. Тахакелерді маорилер мен ерте еуропалық қоныс аударушылар кеңінен аулаған, Оңтүстік аралдағы үйінділерде тахаке сүйектері табылды. Солтүстік аралдың басқа жерлерінен де қазба қалдықтары табылған. Батыстық ғылым бұл құсты моа сияқты жойылған тағы бір түр деп есептеген. Екі жылдан кейін, Фиордлендтегі Дуски саундында (Tamatea / Dusky Sound) мөр аулаушылар тобы үлкен құсқа кездесіп, оны иттерімен қуды. "Ол өте жылдам жүгіріп, ұсталғанда қатты айқайлады, күресіп, қарсылық көрсетті; үш-төрт күн бойы кемеде тірі ұсталып, содан кейін өлтірілді, ал денесі экипаж тарапынан қуырылып желінді, барлығы оның тамаша дәміне риза болды". 1851 жылы екінші данасы Гидеон Мантеллге жіберілді, оны Фиордлендтегі Секретар аралында маорилер ұстаған. (Тахаке маорилерге жақсы таныс болған, олар оларды аулау үшін ұзақ қашықтыққа сапар шеккен. Құстың аты маори тіліндегі "takahi" етістігінен шыққан, ол – басу немесе таптау деген мағынаны білдіреді.) 19 ғасырда еуропалықтар Оңтүстік аралдан тағы екі тахаке ұстады. Бірін 1879 жылы Те-Анау көлінің шығыс жағында қоян аулаушының иті ұстаған. Оны қазіргі Дрездендегі мемлекеттік зоология мұражайы 105 фунт стерлингке сатып алды және Екінші дүниежүзілік соғыста Дрезденді бомбалау кезінде жойылды. Жаңа Зеландия үкіметі оны 250 фунт стерлингке сатып алып, көрмеге қойды; көп жылдар бойы ол Жаңа Зеландиядағы жалғыз орнатылған үлгі болды және әлемдегі жалғыз тахаке болды. Көрсетілген ешбір жағдай расталмады, ал жиналған жалғыз үлгілер – бұл қазба сүйектер. Тахаке жойылған деп есептелді. Мұражайдағы құстардың жіктемесін дайындаған кезде, Abbildungen von Vogelskeletten (1879–1895). Ол Фиордленд құсы мен Оуэннің Солтүстік арал үлгісі арасындағы қаңқа айырмашылықтары оны жеке түрге айналдыруға жеткілікті деп шешті және оны австриялық геолог Фердинанд фон Хохстеттердің құрметіне Notornis hochstetteri деп атады. 20 ғасырдың екінші жартысында екі Notornis түрі біртіндеп кіші түрлерге бөлінді: Солтүстік аралдағы Notornis mantelli mantelli және Оңтүстік аралдағы Notornis mantelli hochstetteri. Кейін олар жақын туысқан австралиялық батпақ құсы немесе пукеко (Porphyrio porphyrio) сияқты тұқымға қосылып, Porphyrio mantelli түрінің кіші түріне айналды. Солтүстік арал түрі (Оуэн сипаттағандай P. mantelli) маорилерге мохо деп белгілі болды; ол жойылды және тек қаңқа қалдықтары мен бір мүмкін үлгісінен белгілі. Мохо тахакеден ұзын және жіңішке болды және қазіргі пукекопен ортақ ата-бабаға ие. Тарихи тұрғыдан алғанда, екі тахаке түрінің туыс еместігі ұсынылғанмен, 2024 жылы жарияланған генетикалық талдау екі тахаке түрінің де бір-біріне ең жақын туыс екенін және Жаңа Зеландияны мекендеген жалғыз ата-бабадан тараған болуы мүмкін екенін көрсетті. Екі түрдің арасындағы айырмашылық шамамен 4–1,5 миллион жыл бұрын пайда болған.
the related species
The South Island takahē (Porphyrio hochstetteri) is a flightless swamphen indigenous to New Zealand and the largest living member of the rail family. It is often known by the abbreviated name takahē, which it shares with the recently extinct North Island takahē. The two takahē species are also known as notornis. Takahē were hunted extensively by Māori and early European settlers, takahē's bones have been found in middens in the South Island. Fossil remains have also been found across the South Island. The bird was presumed by Western science to be another extinct species like the moa. Two years later, a group of sealers in Tamatea / Dusky Sound, Fiordland, encountered a large bird which they chased with their dogs. "It ran with great speed, and upon being captured uttered loud screams, and fought and struggled violently; it was kept alive three or four days on board the schooner and then killed, and the body roasted and ate by the crew, each partaking of the dainty, which was declared to be delicious." A second specimen was sent to Gideon Mantell in 1851, caught by Māori on Secretary Island, Fiordland. (Takahē were well known to Māori, who travelled long distances to hunt them. The bird's name comes from the Māori verb takahi, to stamp or trample.) Only two more South Island takahē were collected by Europeans in the 19th century. One was caught by a rabbiter's dog on the eastern side of Lake Te Anau in 1879. It was bought by what is now the State Museum of Zoology, Dresden, for £105, and destroyed during the bombing of Dresden in World War II. In excellent condition, it was purchased by the New Zealand government for £250 and was put on display; for many years it was the only mounted specimen in New Zealand, and the only takahē on display anywhere in the world. None of the sightings were authenticated, and the only specimens collected were fossil bones. The takahē was considered extinct. while preparing his classification of the museum's birds, Abbildungen von Vogelskeletten (1879–1895). He decided the skeletal differences between the Fiordland bird and Owen's North Island specimen were sufficient to make it a separate species, which he called Notornis hochstetteri, after the Austrian geologist Ferdinand von Hochstetter. Over the second half of the 20th century, the two Notornis species were gradually relegated to subspecies: Notornis mantelli mantelli in the North Island, and Notornis mantelli hochstetteri in the South. They were then incorporated into the same genus as the closely related Australasian swamphen or pūkeko (Porphyrio porphyrio), becoming a subspecies of Porphyrio mantelli. The North Island species (P. mantelli, as described by Owen) was known to Māori as moho; it is extinct and only known from skeletal remains and one possible specimen. Moho were taller and more slender than takahē, and share a common ancestor with living pūkeko. Although it was historically proposed that the two takahē species were unrelated, a genetic analysis published in 2024 suggested that both takahē species are each others closest relatives and likely descended from a single ancestor that colonised New Zealand, with the split between the two species dated at around 4 to 1.5 million years ago.
Қайта табу
Оңтүстік аралдағы тахакелер 1948 жылғы 20 қарашада Мурчисон тауларында, Те-Анау көліне жақын жерде Инверкаргилл қаласындағы дәрігер Джеффри Орбелл басқарған экспедицияда қайта табылды. Экспедиция Те-Анау көлінің жанында белгісіз құстың іздері табылуынан басталды. Екі тахаке ұсталды, бірақ құстың қайта табылуын фотоға түсіргеннен кейін табиғатқа қайтарылды. Оның тік тұрғандағы биіктігі шамамен... Бұл мықты денелі, қуатты құс, қысқа, күшті аяқтары мен күшті мүсіні бар, ол сақ болмағандарды ауыр түрде шағуы мүмкін. Тахаке ұша алмайтын құс болғанымен, кейде төмендеген қанаттарын көлбеу беткейлерге көтерілуге пайдаланады. Оның қызыл аяқтары алғашқы ашқандардың бірінен "омар қызылы" деп сипатталған. Еркек және ұрғашы құстар бір-біріне ұқсас; ұрғашылары сәл кішірек, ал ұя салғанда құйрық қауырсындары тозығып, шашарақталып тұрады.
Мінез-құлық және экология
Оңтүстік арал тахахесі – альпілік шалғынды жерлерде мекендейтін, ұшпайтын, қозғалыссыз құс. Ол өзінің территориясын қорғайды және қар түскенше шалғында болады, содан кейін орманға немесе бұталарға түседі. Тахахе шөп, жапырақтар мен жәндіктермен қоректенеді, бірақ негізінен Chionochloa және басқа альпілік шөптердің жапырақтарын жейді. Оңтүстік арал тахахесін көбінесе қар шөбінің (Danthonia flavescens) сабағын бір тырнағымен ұстап, оның жұмсақ төменгі бөліктерін жегенін көруге болады, бұл оның ең сүйікті тағамы секілді көрінеді, ал қалғаны тасталады. Зеландияда Оңтүстік арал тахахесінің жұмақ үйрегінің балапанымен қоректенгені тіркелген. Бұл мінез-құлық бұрын белгісіз болса да, Австралиялық батпақ құсы немесе пукеко кейде басқа құстардың жұмыртқаларымен және балапандарымен де қоректенеді.
Өсіру
Оңтүстік аралдағы тахаке моногамды, жұптары 12 жылдан бастап, шамасы, өмір бойы бірге қалады. Олар бұталар мен қалың өсімдіктердің астына үлкен ұя салады және бірден үшқа дейін сары-қоңыр жұмыртқа туады. Балапандардың тірі қалу көрсеткіші орналасқан жеріне байланысты 25%-дан 80%-ға дейін құрайды.
Таралуы және мекендейтін ортасы
Бұл құс батпақтарға тән болса да, адамдар оның батпақ жерлерін егістікке айналдырды, ал Оңтүстік аралдағы тахаке биік жазықтарға, шөптесікке көшіруге мәжбүр болды. Бұл түр әлі күнге дейін Мурчисон тауларында қайта табылған жерде кездеседі. Сондай-ақ, аз сандағы құстар қауіпті жануарлардан азат болған бес аралға – Тиритири Матанги, Капити, Мауд, Мана және Мотутапуға сәтті көшірілді, мұнда оларды жұртшылық көруге болады. Сонымен қатар, тұтқынға алынған тахакелерді Те-Анау және Пүкаха / Маунт-Брюс ұлттық жануарлар орталықтарында көруге болады. 2006 жылдың маусым айында тахакелердің жұбы Маунтауатари қалпына келтіру жобасына көшірілді. 2010 жылдың қыркүйегінде Гамильтон және Гай есімді тахакелер жұбы Виллоубанк жануарлар қорығында босатылды – бұл түрді ұстайтын Қорғау департаментіне бағынбаған алғашқы мекеме. 2011 жылдың қаңтарында Веллингтондағы Зеландияда екі тахаке, ал 2015 жылдың ортасында Хаураки шығанағындағы Ротороа аралында тағы екі тахаке босатылды. Тауарануи түбегіне де көшірулер жасалды. 2014 жылы екі жұп тахаке Уайракей гольф алаңы мен қорығына, Таупоның солтүстігіндегі Уайракейдегі жеке қоршалған қорыққа жіберілді. Алғашқы балапан 2015 жылдың қарашасында дүниеге келді. 2017 жылдың қазан айына қарай 347 тахаке есепке алынды, бұл 2016 жылмен салыстырғанда 41-ге көп. Ороконуи экоқасиетті жерінде Куаммен мен Паку есімді бір ғана тахаке жұбы мекендейді. Олар 2018 жылы екі балапан өршітті, бірақ қатты жаңбырдан кейін 2018 жылдың қарашасында екеуі де суықтан көз жұмды. Бұл оқиға Экоқасиетті жердің «араласпау» саясатына байланысты пікір қақтығыстарын тудырды. 2018 жылы Оңтүстік аралдық он сегіз тахаке жергілікті түрдің жойылуынан кейін 100 жыл өткен соң Кахуранги ұлттық паркіне қайта енгізілді. 2018 жылғы босатылыстан кейін, 2023 жылдың тамызында Те Вайпоунамуда екінші рет қайта енгізу жүзеге асты, он сегіз тахаке Нгай Тахуға тиесілі Гринстоун станциясындағы Үстіңгі Уакатипу Ваймаори аңғарында босатылды. Сол жылдың қазан айында тағы алты тахаке осы жерге босатылды.
Қалыптануы мен сақталуы
Бұрын кең таралған Оңтүстік арал тахакейінің дерлік жойылуына бірнеше фактор себеп болды: шамадан тыс аң аулау, мекендеу ортасының жоғалуы және жаңадан әкелінген жыртқыштардың бәрі де әсер етті. Қызыл бұғының (Cervus elaphus) енгізілуі тамақ үшін күшті бәсекелестікке алып келді, ал мысықтар (Mustela erminea) жыртқыш ретінде әрекет етеді. Мұздықтан кейінгі Плейстоцен-Голоцен кезеңінде орманның кеңеюі мекендеу ортасының азаюына себеп болды. Бұл түр К-селекциялы болғандықтан, яғни ұзақ өмір сүреді, көбейеді баяу, ересек болуына бірнеше жыл қажет, және салыстырмалы түрде аз ұрпақтар ішінде кеңінен таралған ареалы қысқарғандықтан, ішкі туыстық депрессиясы маңызды мәселе болып табылады. Қалған құстардың төмен өнімділігі қалпына келтіру шараларын қиындатады. Максималды генетикалық әртүрлілікті сақтау мақсатында тұқымдық шаруашылық үшін генетикалық талдаулар қолданылды.
Тахакедің құлдырауы
Тахаке құсының еуропалықтар келгенге дейінгі санының азаю себептерін Уильямс (1962) болжады, ал кейін Миллс және авторлар тобы (1984) егжей-тегжейлі баяндамасында оны қолдады. Олар климаттың өзгеруінің еуропалықтар қоныстанғанға дейін тахаке санының төмендеуіне басты себеп болғанын айтты. Еуропалықтар қоныстанғанға дейінгі орта жағдайлары тахакеге қолайлы болмады және популяцияның көп бөлігін жойды. Бұл құстар температураның жоғарылауын көтере алмады. Тахаке альпілік шабындыларға бейімделген, ал мұздық дәуірінен кейінгі кезең осы аймақтарды өзгертіп, тахаке популяциясының күрт азаюына себеп болды. Екіншіден, олар 800-1000 жыл бұрын келген полинезиялықтардың иттер мен полинезиялық егеуқұйрықтарын (Rattus exulans) әкелгенін, сондай-ақ тахакелерді тамақ үшін аулап, тағы бір құлдырауға бастағанын ұсынды. XIX ғасырдағы еуропалықтардың қоныстануы аң аулау және бұғы сияқты жануарлардың тамақ үшін бәсекелестігі, сондай-ақ оларды тікелей жеген жыртқыштардың (мысалы, құс) енгізілуі арқылы тахакелерді құрып жосып жіберуге жақын болды.
Такахе халқы, оны сақтау және қорғау
Көп уақыт бойы жойылу қаупі төнген Оңтүстік аралдағы тахаке қазір Фиордленд ұлттық саябағында (Жаңа Зеландияның ең үлкен ұлттық саябағы) қорғаныс табады. Алайда, 1948 жылдың қараша айында қайта табылуынан бері бұл түрдің тұрақты қалпына келуіне қол жеткізілген жоқ. Шындығында, тахаке популяциясы 400 болғаннан кейін, Фиордлендтегі жабайы бұғылармен бәсекелесу салдарынан 1982 жылы 118-ге дейін азайды. Табиғатты қорғаушылар бұғылардың тахаке тіршілігіне төндіретін қауіпті байқады және ұлттық саябақта қазір вертолеттен аң аулау арқылы бұғыларды бақылау шаралары жүзеге асырылуда. Оңтүстік аралдағы тахакелердің қайта табылуы көпшіліктің қызығушылығын тудырды. Жаңа Зеландия үкіметі құстарға зиян тигізбеу үшін Фиордленд ұлттық саябағының шалғайындағы бір бөлігін дереу жапты. Алайда, қайта табылу кезінде құсты қалай сақтауға қатысты әртүрлі пікірлер болды. Бастапқыда Орман және құс қоғамы тахакелерді өз "тағдырларын" өздері шешуге мүмкіндік беруді жақтады, бірақ көптеген адамдар тахакелердің қайта орала алмайтыны және Жаңа Зеландияның туа біткен хуиясы сияқты жойылып кететініне қатысты алаңдады. Содан кейін, араласушылар тахакелерді "аралдағы қауіпсіздік орындарына" көшіріп, тұтқындықта өсіруге тырысты. Ақырында, жеткіліксіз ресурстар мен қақтығыстарды болдырмау ниеті салдарынан шамамен он жыл бойы ешқандай шара қабылданбады. 1985 жылы Те-Анау маңындағы Бервуд тахаке өсіру орталығы ашылды. Бастапқы тәсіл ұялардан жиналған жұмыртқаларды инкубациялау және қолмен өсіру болып табылды. Қызметкерлер құстардың адамдарға "бейімделуіне" жол бермеу үшін, балапандарды тамақтандыру және олармен қарым-қатынас жасау кезінде ересектердің байланыс шақыруларын қайталайтын қолмен ұсталатын қуыршақтарды пайдаланды. Сонымен қатар, құс балапандары ұйықтаған жерлерге ересектердің фибростеклодан жасалған мүсіндері орналастырылды. Бұл әдістер 2011 жылдан кейін қолданылмады. Табиғатты қорғау департаментінің биологтары алыс аралдардағы қауіпсіздік орындарын жобалау тәжірибесіне сүйене отырып, тахаке үшін қауіпсіз орта жасады және құстарды Мод аралына (Марлбороу шығанақтары), Мана аралына (Веллингтон маңында), Капити аралына (Капити жағалауы) және Тиритири Матанги аралына (Хаураки шығанағы) көшірді. Бұл көшірулердің сәттілігі тахаке аралдық метапопуляциясының сыйымдылығына жеткенін көрсетті, бұл өсіп келе жатқан көбеюге қатыспайтын ересектер санының және өндірілген балапандардың азаюымен көрінеді. Бұл халықтың өсу қарқынының төмендеуіне және уақыт өте келе туысқандық шаруашылықтың артуына әкелуі мүмкін, соның салдарынан генетикалық әртүрлілікті сақтау және ұзақ мерзімді өмір сүруге қатысты мәселелер туындауы мүмкін. Соңғы кезде тахакелердің көбеюі үшін адамның араласуы қажет болды, өйткені табиғи ортадағы көбею көрсеткіші басқа, аз қауіпті түрлерге қарағанда төмендеу болып табылады, сондықтан тахаке популяциясын басқару үшін ұялардан құнарсыз жұмыртқаларды алып тастау және балапандарды тұтқындықта өсіру сияқты әдістер енгізілді. Фиордлендтегі тахаке популяциясы осы басқару әдістерінің арқасында сәтті көбею нәтижелерін көрсетіп тұр: тұқымсыз жұмыртқаларды алып тастау және тұтқындықта өсірумен жұптасқан балапандар саны 0,66, ал көбеюді басқарусыз аймақтар үшін 0,43 құрайды. Консервация департаментімен келісімшарт бойынша жұмыс істейтін аңшылардың бақылау шаралары барысында бірнеше тахакелердің қателікпен өлтірілгені хабарланды, бұл шаралар ұқсас көрінетін пукеко популяциясын азайтуға бағытталған. 2009 жылы бір құс, ал 2015 жылы тағы төрт құс – жалпы популяцияның 5%-ы өлтірілді.
Қорғаудың болашақ шаралары
1980 жылдардың басында белгіленген қалпына келтіру стратегиясы мен мақсаттары, ұзақ және қысқа мерзімдік жоспарлар, қазір толыққанды іске асырылуда. 1984 жылы Оңтүстік аралдағы такахе құстарын жыртқыштардан қорғалған аралдарға көшіру бағдарламасы басталды, онда құстарға қосымша тамақ беріледі. Такахелер қазір бес кішкентай аралда табылған: Мод аралы (Марлборо бұғазы), Мана аралы (Веллингтонның батыс жағалауы), Капити аралы (Веллингтонның батыс жағалауы), Тиритири Матанги аралы (Хаураки шығанағы) және Мотутапу аралы (Хаураки шығанағы). Сонымен қатар, Те-Анау қаласының жанындағы Бурвуд көбейту орталығында тұтқындықта өсіру және асылдандыру бағдарламасы жүргізілуде, онда 25-ке дейін көбейту жұбы бар. 2017 жылы құстардың саны 347-ге жетті – бұл өткен жылмен салыстырғанда 13 пайыздық өсім. 2019 жылы бұл көрсеткіш 418-ге дейін өсті. 2023 жылғы мәліметтер бойынша, құстардың саны шамамен 500-ге жуық.