Кіріспе

Қытайдағы темір жол желісі

Цинхай–Тибет темір жолы немесе Цинцзян темір жолы (қыт. 青藏铁路, пиньинь: Qīngzàng tiělù; тиб. མཚོ་བོད་ལྕགས་ལམ, Wylie: mtsho bod lcags lam) — Қытайдағы Синин, Цинхай провинциясы мен Лхаса, Тибет арасындағы жоғары биіктікте орналасқан темір жол желісі. Жолының шамадан астам бөлігі теңіз деңгейінен биік орналасқандықтан, бұл әлемдегі ең биік темір жол желісі болып табылады. Синин мен Голмуд арасындағы учаскенің құрылысы 1958 жылы басталды және 1984 жылы аяқталды; ал Голмудтан Лхасаға дейінгі қалған бөлігі 2001 жылы салынып, 2006 жылы ашылды, бұл Тибеттегі алғашқы темір жол желісі. Жолаушылар пойыздары Пекин, Чэнду, Чунцин, Гуанчжоу, Шанхай, Синин және Ланчжоу қалаларынан жүреді және маусымдық шақта 800 мен 1000 жолаушыны тасымалдай алады. Бұл желі әлемдегі ең биік темір жол болып табылатындықтан, сонымен қатар көптеген басқа да рекордтардың иесі. Желіге Тангула асуы, теңіз деңгейінен биік әлемдегі темір жолдың ең биік нүктесі және Тангула темір жол станциясы кіреді. Фэнхуашань туннелі теңіз деңгейінен биік әлемдегі ең биік теміржол туннелі болып табылады. 2022 жылы Қытай үкіметі желінің электрлендірілу жоспарларын жариялады. Құрылыс 2022 жылдың маусым айында басталды және жалпы құны 14,84 миллиард юань болатын үш жылға созылуы күтілуде.

Құрылыс

Цинхай провинциясының астанасы Синьинь 1959 жылы Ланчжоудан Ланцин темір жолы аяқталғаннан кейін елдің қалған бөлігімен теміржол арқылы байланысты. Болашақтағы Цинцзян темір жолының Синьиннен Голмудқа дейінгі бөлігі 1984 жылы қозғалысқа ашылды. Бірақ Голмудтан Лхасаға дейінгі қалған бөлігін мәңгі тоңда теміржол құрылысының техникалық қиындықтары шешілгенге дейін салу мүмкін болмады. Бұл бөлігі 2001 жылдың 29 маусымында ресми түрде басталды, 2005 жылдың 12 қазанында аяқталды, ал сигналдау жұмыстары мен жол сынағы тағы сегіз айға созылды. Ол бес жылда 3,68 миллиард долларға аяқталды. Тибетте жол төсеу 2004 жылдың 22 маусымында Амдо теміржол станциясынан екі бағытта – Тангула тауы мен Лхасаға қарай басталды. 2005 жылдың 24 тамызында теміржолдың теңіз деңгейінен ең биік нүктесінде, Тангула асуында жол төселді. Оның ішінде әлемдегі ең биік теміржол стансасы – Тангула тауы стансасы бар. Перудің Тиклио теміржол стансасы Америкадағы ең биік станса болып табылады (Кондор стансасы; Боливиядағы Рио-Мулатос-Потоси желісіндегі станса, сондай-ақ Перудегі Ла Галера стансасы ең биік екінші стансалар). Цинцзян теміржолы жобасына 20 000-нан астам жұмысшы және 6 000-нан астам өнеркәсіптік жабдықтар жұмылдырылды, бұл 21-ші ғасырдағы Қытайдың маңызды жетістіктерінің бірі. Bombardier Transportation компаниясы 2005 жылдың желтоқсаны мен 2006 жылдың мамыры аралығында арнайы тотықтандырылған оттегі және ультракүлгін сәуледен қорғау жүйелерімен жабдықталған 361 биік таулық жолаушылар вагонын жасады. Олардың 53-і туристік қызметтер үшін арналған люкс вагондар. Теміржол құрылысы Қытайдың батыс аймақтарын дамыту стратегиясының бір бөлігі болды, бұл аймақтар Шығыс Қытайға қарағанда кем дамыған. Теміржол батысқа қарай Шигацзе (日喀则) арқылы Чжанмуға, ал шығысқа қарай Ньинчи (林芝) арқылы Далиге дейін ұзартылады. Сонымен қатар, Қытай-Үндістан шекарасына жақын Шигацзе мен Ядонгты байланыстыратын тағы бір ұзарту жоспарлануда (карта). Үкімет бұл теміржолды қазіргі заманғы Қытай тарихындағы ең үлкен жетістіктердің бірі деп санайды, сондықтан ол телеарналарда жиі көрсетіледі. Қытай-Тибет халық әншісі Хан Хонг Цинцзян теміржолын мадақтаған «Тяньлу» (Көктемдік жол; 天路) атты әнін жазды.

Аяқталған кеңейтулер

2008 жылдың 17 тамызында теміржол өкілі Цинхай-Тибет теміржолына қосымша алты теміржол желісін салу жоспарларын растады, оның ішінде Ласадан Ньинчиге және Ласадан Шигацке дейінгі желілер Тибет автономиялық аймағында салынады. Үш желі Цинхай провинциясының Голмуд қаласынан Сычуань провинциясының Чэнду, Ганьсу провинциясының Дунхуан және Синьцзян-Ұйғыр автономды облысының Корла қалаларына дейін созылады. Алтыншы желі Цинхайдың астанасы Синьиньді Ганьсу провинциясының Чжанье қаласымен байланыстырады. Аталған алты желі 2020 жылға дейін пайдалануға берілуі күтілуде. Ласа-Шигацке дейінгі желінің құрылысы 2010 жылдың 26 қыркүйегінде басталды және 2014 жылдың тамызында ашылды. Дунхуан-Голмуд теміржолының құрылысы 2012 жылдың желтоқсан айында басталып, 2019 жылдың 18 желтоқсанында аяқталды. Бұл жаңа теміржол Цинхай-Тибет теміржолындағы Инмаксиа станциясын Дунхуанға дейін ұзартады, соның арқасында Синьцзян мен Тибет арасында тікелей байланыс орнатылды.

Жабдықты қосу және электрлендіру

Сичуань-Тибет темір жолы салыстырмалы түрде кейінірек аяқталып, көлемдері шектеулі болжанып отырғандықтан, Циңхай-Тибет темір жолы материалдарды тасымалдауға қатысты сұранысты қанағаттандыру үшін жүк көлемін арттыруға күтілуде. Циңхай-Тибет темір жолының 13 стансасында қабылдау-жіберу жолдары немесе айырықтар кеңейтілді, ал кейбіреулері жаңадан салынды. Бұл Лхаса темір жол стансасынан келетін күнделікті пойыз санының 6-дан 12-14-ке дейін өсуіне мүмкіндік береді. Электрлендірудің мүмкіндігін зерттеу жұмыстары да жүргізілуде.

Непалмен байланыс

2008 жылдың 25 сәуірінде Қытай және Непал ресми өкілдерінің кездесуінде Қытай делегациясы Қинцзян темір жолын бастапқыда Непал шекарасындағы Чжанмуға (непалды: Хаса) дейін ұзарту ниетін жариялады. Непал екі ел арасындағы сауда мен туризмді дамыту үшін темір жолдың ұзартылуын сұраған болатын. Лхаса – Шигацзе бөлігі 2014 жылдың тамызында ашылды. 2018 жылдың маусым айында Непал премьер-министрі Олидің Қытайға сапары барысында Қытай мен Непал Шигацзе – Катманду темір жолын салуды қоса алғанда, бірқатар келісімдерге қол қойды. Қытай осы темір жолды Пайку/Гиронг көліне дейін ұзартуды жоспарлап отыр, ол Расува шекаралық өткелінен шамамен 60 км қашықтықта орналасқан. Шигацзеден Гироңға дейінгі темір жол құрылысы 2025 жылы басталуы күтілуде. Жалпы инфрақұрылымның соңғы бөлігі – Гиронг – Катманду темір жолы.

Пойыздар мен билеттер

Пойыздар жоғары биіктіктегі ортаға арналған. Жүк тасымалдауға арналған дизельдік локомотивтер CSR Qishuyan (DF8B 9000 сериясы) және CNR Erqi Locomotive (DF7G 8000 сериясы) тарапынан, ал жолаушылар тасымалдауға арналған локомотивтер GE (NJ2) Пенсильванияда жасалған. Жолаушылар вагондары қытайлық 25T вагондары: Пекин батысы мен Лхаса арасындағы Z21/Z22 пойызында, ал Голмуд-Лхаса учаскесінде Bombardier Sifang Transportation (BSP) жасаған вагондар терең жасыл/сары немесе терең қызыл/сары түсті. Вагондардағы жазулар тибет, қытай және ағылшын тілдерінде. Жұмыс жылдамдығы және мәңгі тоңған жерге салынған учаскелерде. Голмудтан Лхасаға дейінгі темір жол 2005 жылдың 12 қазанында аяқталды және 2006 жылдың 1 шілдесінде ресми сынаққа ашылды. Локомотивтер жоғары биіктікте ауаның жарты атмосферасынан азайған қуатты өтеу үшін турбокомпрессормен жабдықталған. Бастапқыда үш пойыз ғана жүрді: Пекин-Лхаса (күн сайын), Чэнду/Чонцин-Лхаса (екі күнде бір рет) және Ланчжоу/Синин-Лхаса. 2006 жылдың қазан айында Шанхай/Гуанчжоу-Лхаса бағыттары қосылды. 2010 жылдың шілдесінде Шанхай-Лхаса рейсі күнделікті болды, сондай-ақ Синин-Лхаса арасында да күнделікті рейс ашылды, бірақ қысқы маусымда тоқтатылды. 2006 жылдың қазан айынан бері Голмуд пен Лхаса арасында бес жұп жолаушылар пойызы, ал Синин мен Голмуд арасында бір жұп пойыз қатынайды. Желінің сыйымдылығы сегіз жұп жолаушылар пойызын құрайды.

Қысқылтекпен қамтамасыз ету және медициналық мәселелер

Ласа пойыздарында қолданылатын жолаушылар вагондары арнайы салынған және әрбір жолаушыға оттегімен қамтамасыз етілген. Барлық жолаушылар пойызында дәрігер болады. Голмуд пен Лхаса қатарындағы пойызға міну үшін жолаушының денсаулық сақтау тіркелмесі қажет. Тіркелмені билет алған кезде алуға болады. Жолаушылар биік таулы жерлерде саяхаттауға қатысты денсаулық ескертуін оқып, тіркелмедегі келісімге қол қоюы керек. 2006 жылдың 28 тамызында 75 жастағы Гонконг азаматы Лхасада жүрек ауруына шалдыққан, бірақ Сининге баруға талап етіп, пойыздың ішінде қайтыс болған алғашқы жолаушы болып тіркелді.

Инженерлік қиындықтар

Мұндай темір жолдың көптеген техникалық қиындықтары бар. Екінші бөлімінің шамамен жартысы тұрақсыз мәңгі тоң қабатына салынған. Жаздағы жылуда топырақтың үстіңгі қабаты еруге бастап, лайлы болады. Пойыздардың үстінен өтетін жылу, температураның шағын өзгеруімен де мәңгі тоңды еріте алады. Оттегі тапшылығынан басқа, инженерлік ең басты мәселе – мәңгі тоң қабатының әлсіздігі. Мәңгі тоң қабаты аса нәзік болмаған аймақтарда үлкен тастардан құралған төсек жеткілікті. Ал ең нәзік аймақтарда теміржол төсегі көпір сияқты жоғары көтерілуі керек. Инженерлер мәңгі тоң қабатының ең әлсіз аймақтарындағы бұл мәселені тереңге орнатылған қазықтармен тірелген, жоғары көтерілген жолдар салу арқылы шешті. «Транс-Аляска құбыр желісі» сияқты, жолдың кейбір бөліктері аммиак негізіндегі жылу алмастырғыштармен пассивті түрде салқындатылады. Климаттың өзгеруіне байланысты Тибет таулы аймағында температура шамамен екі-үш градусқа көтерілуі мүмкін. Бұл өзгеріс мәңгі тоңды ерітуге және осылайша жүйенің тұтастығына әсер етуге жеткілікті. Климаттың өзгеруінің салдары әлі көрінбеді. Тибеттегі ауа тым жұқа, теңіз деңгейімен салыстырғанда оттегі қысымы 35-40 пайызға төмен. Арнайы жолаушылар вагондары пайдаланылады және темір жол бойында бірнеше оттегі зауыттары салынды. Пойыздың әрбір орындығында кез келген төтенше жағдайда қолдануға болатын оттегі розеткасы бар. Қытай үкіметі құрылыс кезінде биіктікке байланысты аурудан ешқандай жұмысшының қаза болмағанын мәлімдеді. Темір жол жер сілкінісі жиі болатын Құнлун тауларынан өтеді. 2001 жылы 7,8 балдық Құнлун жер сілкінісі болды (бірақ адам өлімі болған жоқ). Темір жол бойында ондаған жер сілкінісін бақылайтын құрылғылар орнатылған.

Экономикалық

Тибеттің өнеркәсіптік қуаты шектеулі болғандықтан, Тибет экономикасы Қытайдың дамыған аймақтарынан келетін өнеркәсіптік өнімдерге зор тәуелді. Тибетке және одан тауар тасымалдау көбінесе 1950-ші жылдардың басында салынған Тибет пен іргелес Цинхай провинциясын байланыстыратын Цинцзян тас жолы арқылы жүзеге асырылды. Тас жолдың ұзындығы мен таулы жер бедері оның өткізу қабілетін шектеді, нәтижесінде жылына 1 миллион тоннадан кем жүк тасымалданды. Цинцзян темір жолының салынуымен жолаушылар мен жүктерді тасымалдау құны күрт төмендеп, көлемді арттыруға мүмкіндік береді – тонна-километрге шаққандағы құн 0,38 юаньнан 0,12 юаньға дейін төмендейді. Болжам бойынша, 2010 жылға қарай Тибетке 2,8 миллион тонна жүк тасымалданады, оның 75%-дан астамы темір жолмен жүзеге асырылады. Темір жол салынар алдында Лхасадағы 100 юаньнің сатып алу қабілеті Қытайдың жағалау аймақтарындағы 54 юаньға ғана тең болды, бұл негізінен жоғары тасымалдау құнына байланысты еді. Темір жол бағытындағы тұрғындардың өмір сүру деңгейін жақсартуға мүмкіндік береді.

Әлеуметтік

Экологтар мен Тибет тәуелсіздігін жақтаушылар темір жол құрылысына қарсылық білдірді. Тибет үкіметі, эмиграцияда болып, бұл темір жол желісінің және одан әрі кеңеюінің қытай халқының көбеюіне, тибет халқының ұлттық ерекшеліктерінен айырылуына және аймақтың табиғи ресурстарының азаюына себеп болады деп санайды. Қытайдың мемлекеттік ақпарат агенттігі Синьхуа хабарлағандай, Цинцзян темір жолы Тибет мәдениеті мен дінін сақтауға көмектесті, себебі темір жол ашылғаннан кейін Лхасаға барлық елден келіп құлшылық ететін адамдардың саны артты. Бұдан бөлек, бұл тибеттіктерге Қытайдың басқа аймақтарында жоғары білім алуға, жұмыс табуға және жергілікті өнеркәсіптер үшін жаңа нарықтар ашуға мүмкіндік берді. Тибет автономиялық аймағының бұрынғы төрағасы Цянба Пунког бұл темір жолдың аймаққа туризм индустриясын дамытып, жергілікті халыққа жұмыс орындары ұсынғанын атап көрсетті.

Қоршаған орта

Жаңа темір жолдың қоршаған ортаға тигізетін әсері үздіксіз алаңдатуда. Жолаушылар трафигінің артуы Тибет үстіртінің туризмі мен экономикалық белсенділігінің өсуіне алып келеді, сондай-ақ темір жолдың құрылысы жергілікті қоршаған ортаға кері әсер етуі мүмкін. Мысалы, топыраққа, өсімдіктерге және жер беті суларының жылу алмасуына араласу, тиісінше басқарылмаса, тоңу-еру процесіне және мұздың еруіне әкелуі мүмкін. Бұл араласуды азайту үшін, пойыз ішіндегі қоқыс және қалдықтар жолға тастаудың орнына әр вагондағы екі герметикалық контейнерге жиналады және ірі стансаларда шығарылады. Қытай Метеорологиялық басқармасы да Тибеттегі мәңгілік тоңның еруі, темір жолдың бір бөлігі орналасқан жерде, 21-ші ғасырда темір жолға қауіп төндіруі мүмкін деп алаңдап отыр. Бұл темір жолдың Тибет антилопасы және өсімдіктер сияқты жабайы жануарлар мен флораға тигізетін әсері қазіргі уақытта белгісіз. Жануарлардың миграциясын қамтамасыз ету үшін 33 жабайы жануарлар өтетін теміржол көпірлері арнайы салынды.

Әскери

Комментаторлар бұл темір жолдың Үндістанмен даулы кейбір шекаралық аймақтарға Халықтық азаттық армиясының әскерін жылдам жұмылдыруға мүмкіндік беретін әлеуетті әскери маңызын атап өтті.