Кіріспе

Майя немесе Майя мифологиясы – Мезоамерика мифологиясының бір бөлігі болып табылады және табиғаттың жекеленген күштерін, құдайларды және олармен байланыс жасайтын батырларды басты рөлде бейнелейтін барлық Майя әңгімелерін қамтиды. Осы кезеңнің жырлары иконография арқылы қайта жаңғыртуға тиіс. Майя халқының ауызша дәстүрінің басқа да түрлері (жануарлар туралы әңгімелер, халықтық жырлар және көптеген нұсқаулық әңгімелер) бұл жерде қарастырылмайды.

Басты колониалды және соңғы уақытқа дейінгі маңызды тақырыптар

Майя әңгімелерінде көптеген табиғи және мәдени құбылыстардың пайда болуы түсіндіріледі, көбінесе адамзат пен оның қоршаған ортасы арасындағы ритуалдық қатынасты анықтау мақсатымен, соның ішінде моральдық тұрғыдан да. Осылайша, аспан денелерінің (күн мен ай, сондай-ақ Венера, Жұлдыздар шоқшасы, Күн жолы); таулы жер бедері; бұлттар, жаңбыр, найзағай мен күркіреу; жабайы және қолға үйретілген жануарлар; жүгерінің түстері; аурулар мен оларды емдейтін шөптер; егіншілік құралдары; булы ванна және тағы да басқалар туралы түсіндірулер кездеседі. Мынадай негізгі тақырыптарды анықтауға болады.

Космогония

Пополь Вух жердің жаратушы құдайлар тобымен құрылуын және одан кейінгі оқиғаларды сипаттайды. Құмайылдың "Килам Бала" кітабы аспанның құлауын және су тасқынын, одан кейін жер крокодилінің өлтірілуін, аспанның көтерілуін және бес Әлем ағашының орнатылуын баяндайды. Лакандтар да жер асты әлемінің жаратылуы туралы әңгіме білген.

Адамзат жаратылысы

Пополь Вух шығармашылықтың төрт әрекетін баяндайды: бірінші жануарлар, содан кейін ылғалды саз, ағаш, және соңғысы – алғашқы ата-бабалардың жүгері қамырынан жасалуы. Лакандтар бұған негізгі рулық топтардың және олардың «тотемдік» жануарларының жаратылуын қосады. Лас Касас өзінің «Apologética Historia Sumaria» еңбегінде сақтап қалған Верапас миында адамзаттың жаратылуы Пополь Вух маймыл бауырларына ұқсас шебер құдайларға жүктеледі. Адамзаттың жаратылуы Мезоамерикалық әңгімеде Найзағай құдайларының Жүгері (немесе Көрік) тауын ашуымен аяқталады.

Батырлардың іс-әрекеті: әлемді реттеу

Ең танымал батыр мифы, "Пополь Вух" кітабында кездеседі, ол құс демонның және ауру мен өлім құдайларының Хунапу мен Ксбаланке батыр егіздерімен жеңілуі туралы. Бұршақ және найзағай құдайларын жеңіп, олармен одақ жасасқан жүгері батырының оқиғасы да қызығушылық тудырады. Қазіргі уақытта оның таралуы Мексика шығанағы аймақтарымен шектелгенімен, түрлі мәліметтер бұл мифтың бұрын майя халқының ауызша дәстүрінің бір бөлігі болғанын көрсетеді. Тцотзил және Чол майялары ягуарларды ерлікпен бағындыру және ягуар күшін алу туралы маңызды мифологиялық фрагменттерді сақтап қалды.

Жермен неке

Бұл мифологиялық тип адамзат пен аң және егін арасындағы қарым-қатынасты анықтайды. Кекчи дәстүріндегі ежелгі батыр Ксбаланке, Жер құдайының қызына сүйісіп тілеу үшін немесе оны алып қашу үшін құсқа айналады; батырдың әйелі соңында аңға, араларға, жыландарға және жәндіктерге немесе жүгеріге айналады. Егер батыр үстемдік танытса, ол Күнге, ал оның әйелі Айға айналады. Тцотзиль нұсқасының моральдық түрінде жаңбыр құдайының қызымен марапатталған ер адам ажырасып, оны қайтадан жоғалтады.

Күн мен Айдың пайда болуы

Күн мен Айдың пайда болуы әрқашан Жермен үйленудің нәтижесі бола бермейді. Чиапас пен Гватемаланың батыс таулы аймақтарынан Кіші Іні мен оның қызғанышпен қараған Үлкен Ағалары туралы әңгіме келген. Кіші Іні Күнге айналады, оның анасы Айға айналады, ал Үлкен Ағалар жабайы шошқалар мен басқа да орман жануарларына айналады. Ұқсас түрде, Попол Вух егіздерінің мифосындағы Үлкен Ағалар маймылға айналады, ал олардың Кіші Інілері Күн мен Айға айналады. Майя аймағының батысында екі бауырдың күн мен айға айналуы көптеген әңгімелердің негізгі тақырыбы болып табылады.

Испандықтарға дейінгі мифологияны қалпына келтіру

Мифологиялық аңыздардың толыққанды түрде иероглифтермен берілгені күмәнді, тіпті бір кездері «суретті кітаптар» болған болуы мүмкін. Сақталған майя кітаптары негізінен ритуалдық сипатта, сондай-ақ (Париж кодексінің жағдайында) тарихи мазмұнды және мифтік көріністер аз. Сондықтан ғибадатхана қабырғаларындағы бейнелер, стелалар және жылжымалы заттар (әсіресе «керамикалық кодекс» деп аталатын) испандықтар келгенге дейінгі майя мифологиясын қайта құруға көмектеседі. Бейнелермен байланысты басты мәселе – мифологиялық сахнаны қалай анықтау, себебі кез келген сурет рәсімнің бір сәтін, ауызша әдебиеттен туған визуалды метафораны, күнделікті өмірден алынған көріністі немесе тарихи оқиғаны бейнелейтін болуы мүмкін. Бұл қиындықтың ең оңай шешімі – белгілі мифологиялық кейіпкерлерді бейнелейтін суреттерге назар аудару. Бұл өткен ғасырдың жетпісінші жылдарының басында ғана мүмкін болды, осы кезде зерттеу үшін қолжетімді майя ыңбаларының саны күрт өсті. Жетпісінші жылдары майя тануының көрнекті ғалымы Майкл Д. Коу керамикада Пополь Вухтың батырлар мифінің бірнеше кейіпкерін анықтады, олардың ішінде Хунаху, Ксбаланк және Ұлы Сары маймыл ағайындары (Хун Бац және Хун Човен) бар. Бұл ғалымдар арасында ыңба суреттерін негізінен Пополь Вух тұрғысынан түсіндіруге ұмтылыс пайда болды. Бұл бағытта Коудің шәкірті Карл Таубе ерекше ықпал етті, ол «шашылған жүгері құдайы» деп аталатын бейнені Пополь Вух батырларының әкесі – Хун Хунахпумен теңестірді. Ескерткіш жазулардың фрагменттерін пайдалана отырып, Линда Шеле осы «Бірінші Әке» үшін космогониялық миф құрастырды, оның иконографиялық растауын күтудеміз. Ол былай делінеді: «Бірінші Әкенің қамқорлығымен Бір Жүгері ашылды, үш тас «Жатқан Аспан» деп аталатын жерде орнатылды, аспанның бейнесін жасады. Бірінші Әке аспанға кіріп, сегіз бөлімі бар үй салды. Ол сондай-ақ Әлем ағашы – Уака-Чанды көтерді, оның шыңы солтүстік аспанында тұрды. Соңында ол аспанды айналма қозғалысқа келтіріп, жұлдыздарды түнде билеуге орналастырды». Жақында Освальдо Чинчилла Мазаригостың екі маңызды еңбегі (2011, 2017) Пополь Вухтан басқа майя және мезоамерикандық әңгімелердің кең ауқымын қарастыру арқылы иконографиялық интерпретацияның жаңа горизонттарын ашты.

Ежелгі классикалық және классикалық оқиғалар

Мифологиялық бейнелеулер Сан-Бартолоның соңғы доклассикалық қабырға суреттерінен басталып, соңғы постклассикалық кодекстерге дейін жетеді. Төменде жоғарыда сипатталған ерте отарлық және қазіргі заманғы ауызша дәстүрлердің негізгі тақырыптарымен байланысты ежелгі мифтердің шолуы келтірілген.

Космогония: Ұлы крокодилдің жеңілуі

Юкатектердің отқа арналған ырым-жырымдарының ерте сипаттамасында (Relación de Mérida) крокодил құрғақшылықты және жерді бейнелейді; Ицзам Кэб Айн деп аталатын осындай крокодил су тасқынының себебі болды және оның тамағы кесіліп жеңілді (Мани және Тизиминнің Чилам Балам кітаптары). Испания кезеңінен бұрынғы деректер осы оқиғаларға нұсқау береді. Дрезден кодексінің 74-бетінде су шашыратып, бұғы тұяқты аспан серпілісі құрғақшылық тудырып жатқандығына сенімді. Майапаннан шыққан постклассикалық қабырғалық сурет суда байланған крокодилді көрсетеді, ал Паленкедегі (XIX ғибадатхана) классикалық жазуда крокодилдің басы кесілгені туралы мәлімдейді.

Адамзат жаратылысы: Маймыл бауырлары

Бірнеше вазаларда Пополь Вухтың маймыл бауырлары Хун Батц ('Бір айқайлайтын маймыл') және Хун Човен кітап жазып, адам басын қалыптастыратын айқайлайтын маймыл құдайлары ретінде бейнеленген. Иероглифтік және метафоралық тұрғыдан, жазу және қалыптастыру іс-әрекеттері адамзаттың жаратылуына сілтеме жасай алады. Лас Касас арқылы жеткізілген миф бұл іс-әрекеттерді дұрыс, жоғары тұрған перспективада көрсетеді, бұл жаратылыстың алдыңғы тырысқандықтарының қалай сәтсіз аяқталғанын сипаттайды, дейді, екі шебер бауырлас Хун Ахан мен Хун Чевенге адамзатты және, шын мәнінде, қазіргі ғаламды жасауға рұқсат берілгенге дейін, олардың өнер арқылы.

Батыр егіздер

Пополь Вух Хунапу мен Ксбаланк деп атаған Батыр ағайындылар туралы әңгімелер (иконографиялық "Басқа байлам құдайлары") классикалық кезеңде таралған, бірақ он алтыншы ғасырдағы баяндамамен толық сәйкес келмейтін нұсқаларда. Мысалы, оларды доп ойыншылары ретінде кездестіру сирек. Оның орнына екі-үш эпизод ерекше көзге түседі. Біріншісі, Пополь Вухтағы жеке Вукуб Каквикс ертегісіне сай келіп, құс демонның жеңілісі, бұл Кәрілік доклассикалық Изапада және Копанның ең алғашқы доп алаңында бейнеленген, сондай-ақ бүкіл Мезоамерикада кездеседі. Екінші эпизод, Пополь Вухта көрсетілмеген, батыр ағайындылар қиылысқан сүйектермен жабылған, өліп бара жатқан бұғыға күтім жасайды, бұл кейіпкерлердің әкесінің бұғыға айналуын бейнелейтін көрініс болуы мүмкін. Майя және майя емес батырлар әңгімелерінде мұндай трансформация өлімнің бастауымен тең. Сан-Бартолоның батыс қабырғасындағы суреттері Хунапудың әлемнің төрт жағында алғашқы құрбандықтар шалуын көрсететін тағы бір эпизодты бейнелей алады. Соңында, Басқа байлам құдайлары көбінесе Тондалған жүгері құдайы, Жүгері батыры туралы мифологияға қатысады.

Жүгері батыры

Тонсирленген жүгері құдайы көптеген эпизодтардың тақырыбы болып табылады, олардың тек бір бөлігі ғана түсіндірілді. Көбінесе оны Батыр Егіздер сүйемелдейді. Кейбір ғалымдар оны Батыр Егіздердің әкесі, сәтсіз батыр Хун Хунапудың классикалық бейнесі деп санайды, сондықтан какао ағашына бекітілген жүгері құдайының басын, кальваша ағашына ілінген Хун Хунапудың кесілген басы деп қарастырады. Дегенмен, Тонсирленген жүгері құдайына өздігінен әрекет ететін тұлға ретінде қарау да бар. Ғалымдар оны Мексика шығанағы аймағының халықтарының жүгері батырымен салыстырып, Майя өнерінде осы құдайдың мифологиясынан бірнеше эпизодтарды анықтады, мысалы, оның суда тууы мен қайта жаралуы, су және жаңбыр құдайларына (Сан Бартолоның батыс қабырғасында) музыкалық сын-қатері және соңғысының әулиелік мекенінен жеңіспен шығуы. Ал басқалары «музыкалық сынды» жаңбыр шақыру рәсімі, ал әулиелік мекеннен шығуды – жүгері тауының ашылуы деп түсіндіреді. Тағы бір жиі кездесетін көрініс – жүгері құдайының жалаңаш әйелдермен оралуы, бұл Тонсирленген жүгері құдайының ай құдайы ретінде де қызмет ететінімен байланысты болуы мүмкін, себебі көптеген Мезоамерикалық күн мен ай аңыздарында жас жігіт, жас әйелдердің сүйкімділігіне бой алғаннан кейін, күн емес, айға айналады. Алайда, кейбір ғалымдар әйелдерді «жүгері қыздары» немесе тіпті жүгері құдайының «харемі» деп қарастырады, мұндай түсінік басқаша расталмаған.

Жагуарларды өлтірушілер

Чиапас аймағындағы майя тайпалары арасында кең таралған түсінік бойынша, ерте заманда яғуарлар адамзатқа үнемі қауіп төндіріп келген. Сондықтан, Цотциль, Целтал және Ч'ол майялары мифтері мен дәстүрлі рәсімдерінде яғуарларды өлтірген батырлардың ерліктерін ерекше атап көрсеткен – яғуарларды тас орындықтарға қадап өлтіру, «тас тұзағына» түсіру және белгілі бір тасқа өртеп жіберу сияқты істер. Осы яғуарлардың барлығы жауынгерлік әлеуметтік топтардың күшін бейнелейді. Кодекске жазылған ыңғайлы құмыралар да осыған ұқсас ерліктерді көрсетеді, бірақ оларды төрт адам жасаған деп есептейді. Соғыс және жер бетіндегі отпен байланысты яғуар құдайының қарнына тас лақтырылады, бұл, мүмкін, тұзақтың бір бөлігі болуы мүмкін; әйтпесе, оны байлап, отқа жебеді, ал бір көріністе ол құрбандық тасы сияқты тасқа отырған. Яғуарлар жауынгер басшыларды және олардың әскерлерін де символдайтындықтан, соңғы оқиға Наранходағы монументальді жазуларда, сондай-ақ Тонина өнерінде (яғуар құдайының белгілерімен тұтқынға алынған) еске алынады. Осы жазулар классикалық «Яғуарды өлтіруші» тақырыбын жұмбақ «Яғуар сәби» тақырыбымен байланыстырады.

Құсбегіш ерлік

Жоғарыда айтылғандай, "Көбелек құс" – таудың басты құдайының қызын ұсыну және алып кету туралы кең таралған әңгіменің басты кейіпкері. Қыз жердің "құдайының сыйы" болғандықтан, бұл әңгіме қызға ұзату рәсімінде де айтылған. Сәйкесінше, танымал классикалық вазада жоғары құдайға және оның қызы Айға ваза ұсынатын, көбелек құс маскасы киген жігіт бейнеленген. Осы контексте тоқыма станының үстінде отырып, жас қыздың тоқуын қадағалап отырған құстың мүсіні де белгілі.

Ұшып кету оқиғасы

Бірқатар кодикалық вазаларда мүйізді жігіттер, жас әйелдер мен амазонкалар еленге мініп, олардың барлығы еленнің қамқоршы құдайы (Сип) болып табылатын жарақаттанған немесе өліп бара жатқан қартты қоршап тұрады. Қосымша көріністерде жоғарғы құдай Ицмана еленге мініп, батыр бауырлар жоғарғы құдайға іліге отырып, шошқаны аулап жүр. Жарақат алған қарт кісінің қатысуымен көрсетілген топ аңшылыққа қатысты түсініктермен де, сондай-ақ классикалық нұсқада қайта құрылған Колибри мифінің ұрлау эпизодымен де түсіндіріледі. Бір нұсқасы былай: "Қартайған Хук Сип [Еленнің Иесі] құдай ауырып қалды. Бір Егіз еленге айналып, оның әйелін ұрлауға тырысады. Хук Сиптің әйелі Егіздермен бірге қашып кетеді. Қарт құдай Ицманадан әйелін қайтаруын сұрайды. Елен үстінде отырып, Ицмана Егіздерді қуа жетеді. Егіздер Ицманаға шабуыл жасап, оны жарақаттайды. Ицмана олардан қашып, даладағы шошқаға мініп құтылады. Егіздер Ицманамен татуласып, оған сыйлықтар сыйлайды."

Дегенмен, тағы бір реконструкцияда мүйізді жүгері құдайы ("Жүгері Елен Құдайы") болжамды ұрлаушы рөлінде бейнеленеді. Бұл мәселеде әлі де көп нәрсе болжамдық сипатта.