Кіріспе

Липоидты туа біткен бүйрек үсті безінің гиперплазиясы – эндокриндік бұзылу, ол туа біткен бүйрек үсті безінің гиперплазиясының (CAH) сирек кездесетін және қауіпті түрі. Ол стероид гормондарының синтезінің ең алғашқы кезеңдеріндегі ақаулардың салдарынан туындайды: холестериннің митохондрияға тасымалдануы және холестериннің прегненолонға айналуы – барлық стероид гормондарының синтезіндегі бастапқы қадам. Липоидты CAH ауруына шалдыққан нәрестелер мен балаларда минералокортикоидтардың жетіспеушілігі пайда болады. Еркек нәрестелерде жыныстық даму нашарлайды, олардың сыртқы жыныс мүшелері әйелдік мүшелерге ұқсас болады. Бүйрек үсті бездері үлкен және холестериннен пайда болған липидтік түйіршіктермен толы болады.

Минералокортикоидтар тапшылығы

Липоидты CAH ауруымен туған нәрестелердің көпшілігінде жыныс мүшелері әйелдікке жеткілікті дәрежеде дамығандықтан, туғанда ешқандай ауру күдігі тумаған. Адреналды бездің гломерулоза аймағы туылғанға дейін жетілмеген және белсенді емес болғандықтан, туғанда зақымдалмайды және біраз уақыт бойы альдостерон өндіре алады, сондықтан тұз жоғалту дағдарысы 21-гидроксилаза жетіспеушілігімен қатар жүретін ауыр CAH-қа қарағанда біртіндеп және әртүрлі дамиды. Көпшілігі 2 аптадан 3 ай аралығында медициналық көмекке жүгінеді, олардың салмағы нашар өсіп, құсудан кейін дегидратацияға ұшырап, қаназдық гипонатриемия, гиперкалиемия және метаболикалық ацидозбен ("Аддисондық немесе адреналдық кризис") анықталады. Ренин деңгейі жоғарылайды, бірақ альдостерон деңгейі жоғарыламайды. Бұл жағдаймен туған көптеген нәрестелер дұрыс диагноз қойылып, тиісті ем басталар алдында қайтыс болды. Кейбір жағдайларда, аурудың белгілері мен симптомдары айлар немесе тіпті жылдардан кейін пайда болатын минералокортикоидтар мен глюкокортикоидтар жетіспеушілігімен байланысты жеңіл түрінде өтеді (кешіккен басталу).

Глюкокортикоидтар тапшылығы

Кортизол синтезінің жеткіліксіздігі бірнеше салдарға алып келеді. Көтеріңкі АТТГ жаңа туған кезеңде де айқын гиперпигментацияны тудырады және оған себеп болады. Стресс жағдайында кортизолдың жеткіліксіз жауабы дегидратацияның дамуымен байланысты жағдайдың нашарлауын күшейтеді, гипогликемияға ұшыратуы мүмкін және нәрестелер арасындағы өлім-жітімнің жоғары деңгейіне әсер етеді.

Даму үстінде

Жүктілік кезеңінде ұрықтың бүйрекүсті бездері ДГЭА-ны өндіруде бұзылады, соның салдарынан жүктіліктің ортасында ана эстриолының деңгейі қалыптан тыс төмендейді. P450scc жетіспеушілігінен туындаған липоидты БЖСЖ (CAH) жағдайында зардап шеккен нәрестеден пайда болатын плацента жасушаларының (трофобластардың) прогестерон өндірісінің бұзылуының әсері әлі толық анықталған жоқ, бірақ фермент активтілігінің жеткілікті деңгейде кемтігі болған жағдайда түсікке алып келуі мүмкін деп саналады. Еркек ұрықтағы бүйрекүсті бездерінің Лейдиг жасушаларының тестостерон өндірісінің азаюы немесе тоқтауының салдары төменде егжей-тегжейлі сипатталған.

Әйелдер

Генетикалық XX әйелдерде липоидты БЖҚ (CAH) болған жағдайда, олар қалыпты сыртқы және ішкі жамбас анатомиясымен туады. Олар тұз жоғалту бүйрек үсті безі дағдарысына немесе бүйрек үсті безінің жеткіліксіздігінің басқа белгілері пайда болғанда медициналық көмекке жүгінеді. Глюкокортикоидтар мен минералокортикоидтармен алмастыру терапиясы арқылы осы қыздар жасөспрімдік шаққа жетеді. Жұмыртқалық бездер ұрықтық даму кезеңінде және балалық шақта салыстырмалы түрде белсенді болмағандықтан, балалық шақта липид жиналудан аз зақым көреді. StAR жетіспеушілігіне байланысты липоидты БЖҚ (CAH) жағдайында, гонадотропин деңгейінің жоғарылауымен жасөспрімдік шақ басталар кезде, жыныс гормондарының синтезі тиімсіз болса да, жұмыртқалық бездер көкірек дамуын қамтамасыз ететін және кейбір жағдайларда тіпті менструацияның басталуын (менархе) қамтамасыз ететін жеткілікті эстрадиол өндіреді, ал менструация бірнеше жылға созылуы мүмкін. Жұмыртқалық және бүйрек үсті безінің андрогендерін өндіруі минималды болып, шашыр немесе басқа дене шашының өсуіне аз әсер етеді. Дегенмен, жұмыртқаның пісіп жетілуіне және овуляцияға қажетті эстрадиол мен прогестерон мөлшері жеткіліксіз. Жасөспрімдікке дейінгі жұмыртқалық бездердің инерттілігі липид жиналуға және зақымдануға мүмкіндік бермейді, бірақ олар эстроген өндіруді бастағаннан кейін липидтік зақымдану басталады және эстроген өндіру қабілеті, сондай-ақ овуляция бірте-бірте төмендейді. Жұмыртқалық бездерде кисталар да пайда болады. Липоидты БЖҚ (CAH) бар әйелдердің сүйсіздігіне себеп – овуляцияның болмауы болуы мүмкін.

Ерлер

Липоидты БЖС-пен ауыратын XY ұрықтарының жыныс мүшелері стероидты гормондардың синтезі бұзылуынан күрт дамымайды. Ұрықтың ұрықтары АМГ-ні өндіреді, ол жатыр мен ішкі қынаптың қалыптасуына кедергі келтіреді, бірақ Лейдиг жасушалары даму кезінде тіпті ХГЧ-ға жауап ретінде де тестостерон өндіре алмайтындықтан, ұрықтар көбінесе іш қуысында қалады немесе жамбас арналарында (түспеген ұрықтар) тоқталып қалады және функционалды болмайды. Осының салдарынан XY пациенттері жасөспрімдікке жете алмайды және бедеу болып қалады. Ішінде қалып қойған ұрықтардан басқа, тестостеронға тәуелді жыныс мүшелерінің қалыптасуы да бұзылады. Сондықтан нәрестелердің сыртқы жыныс мүшелері көбінесе қалыпты әйелдердікіне ұқсас болады (бірақ қынап қысқа, түйінді қалта болып табылады) немесе сәл екіұшты (әйелдік белгілері еркектік белгілерінен басым). XY жағдайларының дерлік барлығы қыздар деп саналған және осылай тәрбиеленген.

Аурудың кеш пайда болатын түрлері

Липоидтық АДГ-ның (адреногенитальды синдром) жеңіл, кеш басталатын жағдайлары сипатталған, олар StAR-дың стероид өндірісін бастау қабілетін нашарлататын, бірақ толығымен жоймайтын, аз ауыр мутациялардан туындайды. Мұндай жағдайларда минералокортикоидтар тапшылығы туғаннан кейін бірнеше жыл өткен соң пайда болуы мүмкін. Жыныс гормондарының өндірісі қалыпты жыныстық дамуға және тіпті фертильділікке жеткілікті болуы мүмкін. Бұл аурудың классикалық емес түрлері кейде 3-типті отбасылық глюкокортикоид жетіспеушілігі ретінде диагностикаланады.

Генетика

Бұл тұқым қуалайтын ауру аутосомалық рецессивті. Соңғы он жылда оның молекулалық негізін түсіну ілгеріледі, бұл бүйрек үсті безіндегі стероидтердің түзілуін жақсы түсіну және зардап шеккен пациенттердің генетикалық зерттеулері арқасында мүмкін болды. Липоидты бүйрек үсті безі гиперплазиясының барлық басқа зерттелген жағдайлары холестеринді митохондрияға тасымалдайтын негізгі StAR белгісінің мутацияларынан туындайтыны анықталды, ол адамда 8p11.2 хромосомасындағы генмен кодталған. Туа пайда болған бүйрек үсті безі гиперплазиясы – холестеринден стероидты гормондарды синтездеу кезеңдеріндегі ақаулар нәтижесінде пайда болатын аутосомалық рецессивті аурулар тобы. CAH-ның барлық түрлері жыныс гормондарының артық немесе жеткіліксіз өндірісін қамтиды және зардап шеккен нәрестелерде, балаларда және ересектерде негізгі немесе екінші жыныс белгілерінің дамуын тоқтатуы немесе бұзуы мүмкін. Көптеген жағдайларда минералокортикоидтардың артық немесе жеткіліксіз өндірісі байқалады, бұл гипертонияға немесе тұз жоғалтуға әкелуі мүмкін. Липоидты CAH – CAH-ның сирек кездесетін түрлерінің бірі және холестеринден прегненолонға дейінгі кезеңдердегі ақаулар нәтижесінде пайда болады. Бұл организмдегі көптеген немесе барлық стероидты гормондардың катастрофалық жоғалуына әкеледі. Бұл цитохром P450scc және стероидтік жедел реттеуші белок (StAR) екі белгісінің бірінің мутацияларынан туындайды.

Патофизиология

Бұл жетіспеушілік бүйрек үсті безінің барлық үш санаттағы стероидтарының (кортизол, минералокортикоидтар, жыныстық стероидтар) синтезінің бұзылуына және адренокортикотроптық гормон (АКТГ) деңгейінің жоғарылауына алып келеді. Стерид синтезінің төмен деңгейі тиімді тасымалдаусыз да жалғасады, бірақ жетіспеушіліктің салдарынан сақтану үшін көбінесе жеткіліксіз болады. Стерид өндірісінің күрт төмендеуі аурудың туғаннан кейін бірнеше апта ішінде көрінуіне себеп болса, жеңіл формалары (кешіккен басталу) туғаннан кейін жылдар өткен соң білінеді. Егешқұйрықтардағы ауру модельдерінен айырмашылығы, липидті КӨБ науқастарда липид жинақталуына байланысты бүйрек үсті безінің үлғаюы әрқашан байқалмайды. Бұл, ішінара, олардың тірі қалуын қамтамасыз ету үшін қолданылатын гормоналды алмастыру терапиясының гипофиздің гиперстимуляциясын болдырмауымен байланысты болуы мүмкін. АКТГ бүйрек үсті безі жасушаларының өсуін күшейтеді және холестериннің бүйрек үсті безі қабығының жасушаларына тасымалдануын арттыру үшін LDL рецепторларын көбейтеді, олар бүйрек үсті стероидтарын синтездейді, онда митохондрияға енуге және стероидқа айналуға мүмкіндік болмай, жинақталады. Әдетте, бүйрек үсті стероидтары миға АКТГ деңгейін реттеу үшін олардың бар екенін хабарлайды (кері байланыс тежелуі). Бірақ, мұндай сигнал болмаған жағдайда, АКТГ деңгейі жоғарылайды және кортикальды жасушалардың холестерин сіңіруі тоқтамайды. Бүйрек үсті безі жинақталған липидтерден айқын үлғаяды (гиперплазия). Липид жинақталуы жасушаларға қосымша зақым келтіреді деп есептеледі («екінші соққы гипотезасы»). P450scc және StAR жыныстық стероидтар синтезі үшін де маңызды болғандықтан, ұрық безіндегі Лейдиг жасушаларының тестостерон және андрогендер (эстроген өндірісіне әкелетін гранулоза жасушалары), сондай-ақ жұмыртқалық тека жасушалары мен лютеин жасушаларының прогестерон өндірісі де бұзылуы мүмкін. Бүйрек үсті безіне ұқсас, холестерин жинақталуы ұрық безінің Лейдиг жасушаларына зақым келтіреді. Жұмыртқалық безінде зақымдану жасөспірім шақта басталады, яғни жұмыртқалық безі фолликулалар дамыған кезде стероид өндіре бастаған кезде. Плацента жүктілікті сақтау үшін де стероидтар өндіреді. Алайда, плаценталық стероид өндірісі үшін StAR қажет болмағандықтан, жүктілік мерзіміне дейін жалғасады. P450scc-дегі мутация липидті КӨБ-қа себеп болғанда, егер ол гетерозигота болса немесе екі аллельде де толыққанды функцияны жоймаса, зардап шеккен нәрестелер де туғанға дейін тірі қалуы мүмкін. Сонымен қатар, науқаста бүйрек үсті безінің үлғаюы әрқашан анықталмайды, әсіресе P450scc генінің мутациясы себеп болған жағдайларда. Липидті КӨБ патофизиологиясы басқа КӨБ түрлерінен кейбір ерекшеліктерімен өзгешеленеді. Біріншіден, көп жағдайда зақымдалған ген стероидтік фермент емес, тасымалдау ақуызы (StAR) болып табылады. Екіншіден, бұл ақау барлық стероид синтезін бұзады. Осылайша, минералокортикоидтардың немесе андрогендердің артық өндірілуіне байланысты проблемалар туындамайды. Үшіншіден, липид жинақталуы ұрық безі мен жұмыртқалық безіне зақым келтіреді, сондықтан бүйрек үсті гормондарының тиісті алмастыру терапиясы (басқа араласу болмаған жағдайда) гонадальдық функция мен фертильділікті сақтауға жеткіліксіз.

Диагностика

Бұл жағдайды диагностикалау үшін гендік тізбектеме жасауға болады.

Менеджмент

Тұз жоғалту дағдарысын басқару және минералокортикоидпен емдеу, тұз жоғалтудың басқа түрлеріне ұқсас: физиологиялық сарысу және флудрокортизон. Адреналдық андрогендер мен минералокортикоидтардың артық өндірісін басу қажет болмағандықтан, глюкокортикоидтарды ең төменгі алмастыру дозаларында беруге болады. Басқа да бүйрекүсті безінің жетіспеушілік түрлері сияқты, стрестік жағдайларда қосымша глюкокортикоидтар қажет.

Әйелдер

Липоидты БЖС бар әйелдерге жасөспрімдік шақта немесе одан кейін эстроген алмастыру терапиясы қажет болуы мүмкін. Липоидты БЖС-і бар әйелдердің фертильдігі мен бала көтеру мүмкіндігін сақтау үшін белсенді араласу қолданылған. 2009 жылғы жағдай бойынша, StAR жетіспеушілігінен кешіккен липоидты БЖС-і бар әйелге гормондық алмастыру терапиясы, көмекші репродуктивтік технологиямен – интрацитоплазмалық сперматозоид инъекциясымен бірге тағайындалған. Бұл овуляцияға және ішкі жатырда ұрықтандырылған жұмыртқаның енуіне әкеліп, сәтті босанды.

Ерлер

Көптеген XY балалары соншалықты нашар дамыған жыныс белгілеріне ие, олар қыз ретінде тәрбиеленеді. Жыныс бездері біркелкі түрде жұмыс істемейді және орнынан түспейді; олар диагноз қойылған кезде осы тіндерде қатерлі ісік даму қаупі болғандықтан алынып тасталады.

Эпидемиология

Липоидты БАЖ Еуропа және Солтүстік Америка халықтарында өте сирек кездеседі. Көптеген жағдайлар Жапония мен Кореяда (онда 300 000 туған баланың 1-і) және палестиналық арабтарда байқалады. Аутосомдық мұраға қарамастан, хабарланған жағдайларда генетикалық әйелдердің басымдығы түсіндірілмейді.