Кіріспе

Өкпе альвеолярлық протеинозы (ӨАП) – өкпенің альвеолаларында серфіактивті заттан туындаған липопротеидті қосылыстардың қалыптан тыс жиналуымен сипатталатын сирек кездесетін өкпе ауруы. Жиналған заттар қалыпты газ алмасуға және өкпенің кеңеюіне кедергі келтіріп, нәтижесінде тыныс алу қиындықтарына және өкпе инфекцияларына дағдылы болуға әкеледі. ӨАП-тың себептері бастапқы (автоиммундық ӨАП, тұқым қуалайтын ӨАП), екінші (көптеген аурулар) және туа біткен (көптеген аурулар, көбінесе генетикалық) себептерге жіктелуі мүмкін, бірақ ең көп кездесетін себеп – жеке адамның бастапқы аутоиммундық жағдайы.

Белгілері мен симптомдары

ПАП белгілері мен симптомдарына тыныс алудың қиындауы, жөтел, төмен градустағы қызба және салмақ жоғалту жатады. Сонымен қатар, ПАП-тың клиникалық барысы болжамсыз. Өзінен-өзі ремиссияға түсу мүмкіндігі бар, ал кейбір науқастарда симптомдар тұрақты болады. ПАП прогрессиясының немесе басқа байланысты аурулардың салдарынан өлім болуы мүмкін. ПАП-қа шалдыққан адамдар нокардиоз, Mycobacterium avium intracellulare инфекциясы немесе саңырауқұлақ инфекциялары сияқты өкпе инфекцияларына көбірек бейім. Ересектерде ПАП-тың ең көп кездесетін себебі – гранулоциттерді макрофагтардың колониясын стимуляциялайтын факторға (GM-CSF) қарсы аутоиммунитет, ол альвеолярлық макрофагтардың дамуындағы маңызды фактор. GM-CSF-тың биожетімділігінің төмендеуі альвеолярлық макрофагтардың нашар дамуына және функциясына әкеледі, нәтижесінде серфактант және оған байланысты заттар жинақталады. PAP-тың себебі бастапқыда түсініксіз болғанмен, аурудың себебін түсінудегі маңызды қадам – эксперименталды зерттеулер үшін шайылған тышқандарда гематологиялық өсу факторы, яғни гранулоциттерді макрофагтардың колониясын стимуляциялайтын фактордың (GM-CSF) жоқтығын кездейсоқ байқау болды. Бұл жайттың салдары әлі де зерттелуде, бірақ 2007 жылдың ақпан айында маңызды прогресс туралы хабарланды. Бұл есепте зерттеушілер ПАП-қа шалдыққан науқастарда GM-CSF-қа қарсы аутоантителолардың болуын талқылады және осы аутоантителоларды тышқандарға енгізу арқылы осы синдромды қайта жасай алды. Ата-аналық GATA2 гендерінің біріндегі тұқымдық немесе спорадикалық инактивациялық мутациялар GATA2 жетіспеушілігі деп аталатын аутосомалық доминантты бұзылысқа әкеледі. GATA2 гені GATA2 транскрипциялық факторын шығарады, ол эмбриональды даму, қан түзу, лимфа түзу және басқа тіндердің клеткаларының жұмыс істеуі үшін өте маңызды. Бір GATA2 инактивациялық мутациясы бар адамдарда өкпе альвеолярлық протеинозы сияқты әртүрлі аурулар кездеседі. GATA2 мутациясына байланысты өкпе альвеолярлық протеинозы GM-CSF-тың қалыпты деңгейімен байланысты және гематопоэтикалық шекті клеткаларды трансплантациялаудан сәтті өткен науқастарда көбінесе жақсарады немесе одан аулақ болады.

Генетика

Тұқым қуалайтын өкпе альвеолярлық протеинозы – рецессивті генетикалық жағдай, онда адамдар альвеолярлық макрофагтардағы CSF2 рецепторының альфа-бөлігінің жұмысын нашарлататын генетикалық мутациялармен дүниеге келеді. Осының салдарынан, гранулоциттер/макрофагтар колониясын ынталандыратын фактор (GM-CSF) деп аталатын хабаршы молекуласы альвеолярлық макрофагтарды серфиктантты тазартуға ынталандыра алмайды, бұл тыныс алуда қиындықтарға алып келеді. CSF2 рецепторының альфа-бөлігінің гені 5-хромосоманың 5q31 аймағында орналасқан, ал геннің өнімі гранулоциттер макрофагтар колониясын ынталандыратын фактор рецепторы деп те аталады.

Диагностика

ПАП диагнозы симптомдардың жиынтығы, кеуде суреті және өкпе жуу/тіндердің микроскоптық қарастырылуы арқылы қойылады. Диагнозды нақтылау үшін қан сарысуындағы GM-CSF антиденелерін тексеруге қосымша зерттеулер көмектеседі. Симптомдар мен суреттегі өзгерістер стереотипті және жақсы сипатталған болғанымен, олар ерекше емес және көптеген басқа жағдайлардан ажырату қиын. Мысалы, кеуде рентгенінде альвеолалардың көлеңкеленуі, ал компьютерлік томографияда «құмды жол» үлгісі байқалуы мүмкін, бұл өзгерістер басқа көптеген жағдайларда да кездеседі. Сондықтан, диагноз көбінесе патологиялық зерттеулердің нәтижелеріне байланысты. Өкпе жуу немесе гистопатологиялық талдау үшін алынған тіндер көбінесе бронхоальвеолярлық лаваж және/немесе өкпе биопсиясы арқылы алынады. Биопсиядағы ерекше өзгерістерге альвеолалардың (кейде терминалды бронхиолалардың) аморфты эозинофилді материалмен толуы тән, ол PAS бояуында және PAS диастаза бояуында күшті оң нәтиже береді. Қоршаған альвеолалар мен өкпе аралық тоқымасы салыстырмалы түрде қалыпты болып қалады. Егер мүмкін болмаса, үлгіге электронды микроскопия жасалмайды, бірақ ол беттік белсенді затты көрсететін қабатты денелерді анықтайды. Ұқсас гистоморфологиялық белгілері бар баламалы диагноз – Pneumocystis jirovicii пневмониясы. және симптоматикалық ем. Толық өкпе жуу – жалпы наркоз астында жүргізілетін процедура, онда бір өкпеге оттегі (желдетілетін өкпе) беріледі, ал екінші өкпеге (желдетілмейтін өкпе) жылы физиологиялық ерітінді (20 литрге дейін) құйылып, ақуызды сұйықтықпен бірге дренаждалады. Бұл процедура ПАП симптомдарын жақсартуға көбінесе ұзақ мерзімге тиімді. Қазіргі таңда зерттелуде жүрген басқа емдеулерге тері астына және ингаляциялық GM-CSF, сондай-ақ аутоиммунды ПАП-қа жауапты аутоантителолардың өндірісін тоқтатуға көмектесетін ритуксимабтың ішекке енгізілуі жатады. Өкпе трансплантациясы ПАП-ның әртүрлі түрлері бар пациенттерге жасалған, бірақ бұл әдетте басқа емдеулер сәтсіз аяқталғанда және трансплантациядан кейін ПАП-тың қайталануы немесе асқынуларынан туындаған өкпе зақымдануы қаупі болғанда ғана қолданылады. 2022 жылғы мәліметтер бойынша, метионин тРНК синтетазамен байланысты ПАП-қа шалдыққан пациенттерде метиониннің ауызға қабылдануы зерттелді және олардың жағдайында тиімділігінің жоғары дәрежеде екеніне куәліктер бар.

Эпидемиология

Ауру көбінесе ер адамдарда және темекі шегушілерде жиі кездеседі. Жапонияда жүргізілген жаңа эпидемиологиялық зерттеуде аутоиммундық ПАП-тың кездесу жиілігі мен таралуы бұрынғы хабарламалардан жоғары екені және темекі шегумен, кәсіби зияндылықпен немесе басқа аурулармен тығыз байланысты еместігі анықталды. Бала кезінде ПАП дамуына дейін эндогенді липоидты пневмония және белгілі емес интерстициалды пневмонит кездескен.

Тарих

ПАП-ты алғаш рет 1958 жылы дәрігерлер Сэмюэл Розен, Бенджамин Кастлман және Аверилл Либоу сипаттады. Олардың сол жылдың 7 маусымында «New England Journal of Medicine» журналында жарияланған жағдайлар сериясында альвеолаларды толтыратын, периодты қышқыл Шифф бояуымен оң нәтиже беретін материалдың патологиялық белгілері анықталған 27 науқас туралы айтылды. Бұл липидтерге бай материал кейіннен серфіактивтік зат екені анықталды. ПАП-ты емдеу үшін терапевтік бронхоальвеолярлық лаважды 1960 жылы Балтимордағы Ветерандар әкімшілігінің ауруханасында доктор Хосе Рамирес Ривера қолданды. Ол жинақталған альвеолярлық материалды физикалық түрде жою үшін қайта-қайта "сегменттік шаю" әдісін сипаттады.

Зерттеу

ПАП – қазіргі таңда сирек өкпе аурулары консорциумы зерттеп жатқан сирек кездесетін өкпе ауруларының бірі. Консорциум – Сирек аурулардың клиникалық зерттеу желісінің құрамындағы бөлімше, ол Ұлттық аудармалық ғылымдарды дамыту орталығының және Сирек ауруларды зерттеу кеңсесінің бастамасы болып табылады. Оның мақсаты – Ұлттық денсаулық сақтау институттары, науқастар ұйымдары және клиникалық зерттеушілер арасындағы ынтымақтастық арқылы сирек өкпе ауруларымен ауыратын науқастарға арналған жаңа диагностикалық және емдік әдістерді әзірлеу.